Blog Full

Vergi tutulan gəlirin müəyyən edilərməsi zamanı sual doğuran məqamlardan biri də əsas vəsaitlərin satışının hansı halda gəlir və ya zərər kimi qəbul edilməsi ilə bağlıdır. İqtisadçı ekspert Mahmud Abasquliyev mövzu ilə bağlı şərh edib.

Vergi Məcəlləsinin 143-cü maddəsinə əsasən, aktivlərin dəyərinə onların alınması, gətirilməsi, istehsalı, tikilməsi, quraşdırılması və qurulması üçün çəkilən xərclər, həmçinin vergi ödəyicisinin gəlirdən çıxmaq hüququna malik olduğu xərclər və (əsas vəsaitlərin (vəsaitin) yenidən qiymətləndirilməsindən yaranan artım (yenidən qiymətləndirilmə nəticəsində yaranan müsbət fərq) istisna edilməklə) aktivlərin dəyərini artıran digər xərclər daxil edilir. Vergi Məcəlləsinin 142.1-ci və 142.2-ci maddələrinə nəzər saldıqda isə görərik ki, 142.1-ci maddədə aktivlərin təqdim edilməsindən əldə edilən gəlir, aktivlərin təqdim edilməsindən daxilolmalar və aktivlərin Məcəllənin 143-cü maddəsinə uyğun olaraq müəyyənləşdirilən dəyəri arasındakı müsbət fərq deməkdir. Aktivlərini əvəzsiz əsasla və ya güzəştli qiymətlə təqdim edən şəxsin gəliri bu qayda ilə təqdim edilən aktivin bazar qiyməti və onun Vergi Məcəlləsinin 143-cü maddəsinə uyğun olaraq müəyyənləşdirilən dəyəri arasındakı fərqdən ibarətdir. Vergi Məcəlləsinin 142.2-ci maddəsində isə aktivlərin təqdim edilməsindən yaranan zərərin aktivlərin təqdim edilməsindən daxilolmalar və həmin aktivlərin 143-cü maddəyə müvafiq surətdə müəyyənləşdirilən dəyəri arasındakı fərq olduğu göstərilir.

Vergi Məcəlləsinin 114.7-ci maddəsinə əsasən, əsas vəsaitlərin (vəsaitin) təqdim edilməsindən əldə olunan məbləğ həmin əsas vəsaitlərin (vəsaitin) qalıq dəyərindən artıqdırsa, yaranmış fərq gəlirə daxil edilir.

Əsas vəsaitləri şərti olaraq dəzgah adlandıraq:

Misal 1: “AA” MMC -nin balansında olan tornaçı dəzgahı haqqında məlumat aşağıdakı kimidir.

İlkin dəyər – 17.000 manat

Yığılmış amortizasiya – 6.000 manat

Qalıq dəyəri – 11.000 manat

Şirkət tornaçı dəzgahını 13.000 manata satır. Bu zaman şirkətin vergiyə cəlb olunan gəliri 2.000 manat (13.000-11.000) olacaqdır.

Vergi Məcəlləsinin 114.9-cu maddəsinə nəzər yetirsək görərik ki, əsas vəsaitlərin (vəsaitin) təqdim edilməsindən əldə olunan məbləğ, həmin əsas vəsaitlərin (vəsaitin) qalıq dəyərindən azdırsa, yaranmış fərq gəlirdən çıxılır.

Misal 2: “AA” MMC -nin balansında olan tornaşı dəzgahı haqqında məlumat aşağıdakı kimidir:

İlkin dəyər – 17.000 manat

Yığılmış amortizasiya – 6.000 manat

Qalıq dəyəri – 11.000 manat.

Şirkət tornaçı dəzgahını 9.000 manata satır. Vergi ödəyicisi satışda 2.000 manat zərər edir. Ancaq vergi ödəyicisinin öz vəsaiti hesabına aldığı dəzgahın balansında qalan dəyərini sıfırlamaq üçün qalıq dəyəri gəlirdən xərc kimi çıxılır. Təbii ki, əsas vəsaitin dəyərindən aşağı satılmasının bir neçə səbəbi ola bilər. Əsas odur ki, vergi ödəyicisi onun bazar dəyərindən aşağı satmaq məcburiyyətində qalmasına dair əsasverici dəlil gətirsin.

Burda sual yaranır ki, bəs hansı halda dəzgahın satışı gəlir və ya zərər kimi qəbul edilmir. Bunun üçün Vergi Məcəlləsinin 144.1.3-cü maddəsinə nəzər yetirmək lazimdir. Maddədə aktivin ləğv edildiyi, yaxud özgəninkiləşdirildiyi ildən sonrakı ilin axırınadək daxilolmaları analoji aktivə və ya eyni xarakterli aktivə təkrar investisiya etməklə aktiv qərəzsiz, yaxud onun sahibinin iradəsindən asılı olmayaraq məhv edildikdə, ləğv olunduqda və ya özgəninkiləşdirildikdə dəzgahın satışı gəlir və ya zərər kimi qəbul edilmir.

Misal: “AA” MMC -nin balansında olan Tokar Dəzgahı haqqında məlumat aşağıdakı kimidir.

İlkin dəyər – 17.000 manat

Yığılmış amortizasiya – 6.000 manat

Qalıq dəyəri – 11.000 manat.

Şirkət dəzgahı 13.000 manata satır və əldə olunan məbləği eyni növdə olan digər dəzgahın üzərinə investisya qoyur. Şirkət bu zaman 11.000 manatı gəlirdən xərc kimi çıxacaq. Lakin şirkətin fərqdən əldə etiyi 2000 manat məbləği (13.000-11.000) isə qərəzsiz şəkildə eyni növdə olan digər dəzgahın üzərinə investisya kimi qoyduğu zaman həmin məbləğ vergiyə cəlb olunan gəlir kimi tanınmadan dəzgahın dəyərini artıracaqdır.

Əlavə olaraq onu da qeyd edək ki, Vergi Məcəlləsinin 115-ci maddəsinə əsasən, təmir norması nəzərə alınmadan 2.000 manat birbaşa olaraq eyni növdə olan dəzgahın üzərinə əlavə edilərək onun qalıq dəyərini artırır.

Mənbə: vergiler.az

Teleqram qrupumuza üzv olun

Ən son mühasibat xəbərlərini qaçırmaq istəmirsinizsə, bu linkə daxil olaraq XƏBƏRLƏRƏ ABUNƏ OLUN

Mühasibat, Audit və Kadr Xidmətləri üçün linkə daxil olun

Mühasibat sahəsində ən son iş elanları və xəbərlərini izləmək üçün linkə daxil olaraq qrupumuza üzv olun

Mühasib müəssisənin fəaliyyətində iştirakı olan mühüm şəxslərdən hesab olunur. Maliyyə axını ilə nəticələnə bilən bütün əməliyyatların uçotunu aparan şəxs olduğunu görə, biznesin özü, müəssisənin əməkdaşlıq etdiyi şirkətlər, istehsal prosesində baş verənlər, müəssisənin dövlət qurumları ilə olan münasibətləri və s. bir çox məsələlərdən agah olur. Belə bir önəmli şəxsin vəzifəyə təyin edilməsi proseduru da müəssisə üçün vacib bir hadisə olmalıdır. Ələlxüsus da, söhbət baş mühasib vəzifəsindən gedirsə.

Vergi üzrə mütəxəssis İlqar Əsədov bildirib ki, sahibkarlar səhhət və istirahət mövzularında, eləcə də, ona gəlir gətirən biznesinə mühasib təyinatı mövzusunda simic davranmamalıdırlar. Beləki, sahibkarın bu gün qənaət edərək, ucuz qiymətə tapdığı və mühasibatlığına təyin etdiyi şəxs sabah onun biznesini alt-üst edə bilər və ya onu iri maliyyə, vergi yükünün altına sala bilər. Ona görə də mühasib təyin edilərkən, daha peşəkar olan şəxslərdən təyin edilməli və ya bu cür xidmət qanunun da icazə verdiyi formada kənardan peşəkar komanda tərəfindən alınmalıdır.

Sahibkarlar mühasib təyin edərkən adətən aşağıdakı səhvləri edirlər :

• Vakant mühasibin nəzəri və təcrübi biliklərini hərtərəfli yoxlamırlar.

• Məhz həmin konkret müəssisə üçün bilik və təcrübəyə sahib əməkdaş əvəzinə vergi hesabatını göndərə bilən istənilən şəxsi həmin vəzifəyə təyin edirlər və ya ehtiyac olmayan bir sıra tələblər (dil bililikləri və s.) edirlər.

• Mühasibi vəzifəyə təyin etdikdən sonra audit xidməti almırlar. Halbuki müəssisələrdə vaxtaşırı audit keçirilməsi həm mühasib, həm sahibkar üçün faydalıdır. Təklif edərdim ki, belə hallarda mühasib özü sahibkardan audit keçirilməsini və onu yoxlamasını tələb etsin.

• Mühasibin təkmilləşdirilməsi üçün onu kurslara, təlimlərə, seminarlara göndərmirlər. (bu əmək müqaviləsi üzrə işəgötürən öhdəliyi olmasa da)

Mühasib nə qədər də bilikli və təcrübəli olur olsun, qanunvericilikdə baş verən dəyişiklikləri izləmək və çalışdığı müəssisədəki əməliyyatların tənzimlənməsini mövcud qanunvericiliyə uyğunlaşdırmaq zərurəti həmişə gündəmdə qalacaqdır.

• Mühasibi həddən artıq iş yükü ilə yükləyirlər. Bunun nəticəsində mühasib bir neçə həftə, bir neçə ay əvvəl etdiyi əməliyyatları geri qayıdıb təkrar yoxlamağa vaxt tapmır. Həddən ziyadə iş yükü, ona oxumağa, araşdırmağa vaxt qoymur və müəssisəyə verə biləcəyi tövhələrini qarşısına alır.

• Mühasibə az maaş verməklə onun gözünü başqa müəssisələrə salmaq. Əmək haqqısından narazı olan mühasib ya daim vakansiyaları izləyəcək və tezliklə sizi tərk edəcək, ya da kənardan görəcəyi bir neçə əlavə mühasib iş götürəcək ki, nəticədə bu onun əsas iş yerindəki əmək fəaliyyətinə öz təsirini göstərmiş olacaq. Tez-tez mühasib dəyişməyi isə heç bir sahibkar sevmir.

Müəssisənin mühasibinin uyğun şəxs olmaması dövlətlə münasibətlərdə də parlaq formada gözə çarpacaqdır. Mühasibatlığın qeyri-peşəkar birinə həvalə edilməsi Dövlət Vergi Xidmətinin də iş yükünün artmasına, minlərlə vergi ödəyiciləri arasında əlavə yazışmalara, görüşlərin keçirilməsinə, digər inzibatçılıq və vergi nəzarəti tədbirlərinin keçirilməsinə səbəb olur.

Teleqram qrupumuza üzv olun

Ən son mühasibat xəbərlərini qaçırmaq istəmirsinizsə, bu linkə daxil olaraq XƏBƏRLƏRƏ ABUNƏ OLUN

Mühasibat, Audit və Kadr Xidmətləri üçün linkə daxil olun

Mühasibat sahəsində ən son iş elanları və xəbərlərini izləmək üçün linkə daxil olaraq qrupumuza üzv olun

Mühasibat uçotunun inkişaf mərhələləri (11-ci hissə) 

XIII əsrdə Qərbi Avropa ölkələrində kassa əməliyyatlarının uçot sistemi bərqərar oldu. Hər bir mədaxil qeydində bu rekvizitlər yer alırdı: pulun kimdən daxil olduğunu, ödənişin əsasını bildirən tarix, hərflərlə yazılmış məbləğ və vərəqin kənarında rəqəmlə yazılmış məbləğ. Xarici valyutada daxil olan pul və onun yerli valyuta ilə məbləği. Hər bir xərc qeydində bu rekvizitlər yer alırdı: tarix, sərəncamçı sənədinə istinad, pulu alan, məbləğ, xərcin məqsədli təyinatı, ödəniş üsulu. Kassa kitabının hər bir səhifəsinin yuxarısında il də göstərilirdi.

Mədaxil-məxaric kitabı iki nüsxədə tərtib olunurdu: onlardan biri kassirdə, digəri isə mühasibdə olurdu. Kitabdakı bütün düzəlişləri yalnız bir xüsusi notarius yerinə yetirirdi. Kitablar üzrə qalıqlar ya aylıq olaraq, ya da hər yarımildə bir dəfə rekapitulyasiya yolu ilə – yekunlar hər bir provodka üzrə yerinə yetirilirdi – aparılırdı.

Təsərrüfat fəaliyyətinin inkişafı uçot informasiyasının keyfiyyətinə nəzarətin müəyyən formalarını tələb edirdi. XIII əsrdə İngiltərədə auditor-nəzarətçi institutu peyda oldu.

Məqalənin 10-cu hissəsini buradan oxuya bilərsiniz

Avropada sadə mühasibat işi üstünlük təşkil edirdi, bu, ticarlərin uçotunda cari dövriyyə dəftərlərində xronoloji qeyd şəklində mövcud idi. Real iqtisadi həyatın hər bir faktına qarşı birinci faktın güzgü kimi əks olunduğu informasiya faktı dayanırdı. Müxtəlif faktlar müxtəlif vahidlərdə ölçüldüyündən, onların qeydiyyatı faktların özlərinin yarandığı kimi eyni ölçü vahidlərində həyata keçirilirdi.

Sadə mühasibatlıq öz inkişafında beş mərhələdən keçib:

1)      inventar uçotu – yalnız maddi dəyərlər qeydə alınırdı;

2)      kontokorrent – yalnız hesablaşma əməliyyatlarının uçotu;

3)      pullar – sikkələr uçot obyekti kimi çıxış edirdi;

4)      pullar uçot obyekti kimi hesablaşmalar nəzərə alınmaqla birləşdirilirdi;

5)      pullar və kontokorrent inventarların uçotunu udurdu.

Beləliklə, sadə mühasibatlıq təsərrüfat həyatı faktlarının nə hüquqi, nə də iqtisadi mənasını açmırdı, çünki müxtəlif ölçü cihazlarından – təbii və pul ölçülərindən istifadə edilirdi, təsərrüfat həyatı faktlarını ümumiləşdirmək mümkün deyildi. Sadə mühasibatlıqda mənfəətin hesablanması üçün heç bir şərait yox idi və qeyd olunan məbləğlərin düzgünlüyünə avtomatik nəzarət etmək üçün də hər hansı bir qaydalar mövcud deyildi.

Kameral və ya büdcə mühasibatlığı sadə və ikili qeydiyyat uçotu ilə paralel olaraq mövcud idi. Bu ondn irəli gəlirdi ki, uçotun əsas obyekti kassa və gözlənilən daxilolmlar, eləcə də onlardan ödənişlər idi. Xərclərin və gəlirlərin qiymətləndirilməsinə nəzarət mühasibat uçotunun əsas məqsədi idi. Bir və ya bir neçə registrdə kassa əməliyyatlarının uçotunun müxtəlif və özünəməxsus üsullarından istifadə edilirdi.

Tədqiqatçıların fikrincə, mövcud metodların mənfi cəhətləri var:

1)      uçot vahid sistemə salnmamışdı, onun obyektlərinin elementləri bir-biri ilə uyğunlaşdırıla bilməyən bir məcmu idi;

2)      hər bir obyekt müəyyən edilmiş uçot vahidlərində aparılırdı (məs, çörək natural vahiddə, kassa isə pul vahidində);

3)    əgər uçot obyektlərini birləşdirən sistemlər rast gəlinirdisə, onlar sadə mühasibatlığı təqdim edirdi, nə mülkiyyətçinin, nə də nəticəli hesabların hesablarına malik deyildilər;

4)      maliyyə nəticələrinin inventar olmadan hesablardan çıxarılması mümkün deyildi.

Bu çatışmazlıqların aradan qaldırılması üçün digrafik və ya ikili mühasibatlıq inkişaf edirdi. Hesabların nomenklaturasına öz vəsaitlərinin hesabları daxil edilir və maddi hesablar pul dəyərləndirməsini alırdı, bunun nəticəsində təsərrüfat həyatının bütün faktları iki dəfə əks olunurdu. İkili qeydiyyatın meydana gəlməsini ixtiraçı adı ilə əlaqələndirmək üçün bir neçə dəfə cəhdlər edilmişdi. Bununla birlikdə, orta əsrlərə aid sənədlərin araşdırması göstərdi ki, ikiliqeydiyyat Pietra, Paçolidən xeyli əvvəl mövcud idi və mühasiblər pul, əlifba və danışıq dilinin ixtiraçısının olmadığı kimi, ikili mühasibatlığın da hər hansı bir konkret ixtiraçısının olmadığı qənaətinə gəldilər.

Teleqram qrupumuza üzv olun

Ən son mühasibat xəbərlərini qaçırmaq istəmirsinizsə, bu linkə daxil olaraq XƏBƏRLƏRƏ ABUNƏ OLUN

Mühasibat, Audit və Kadr Xidmətləri üçün linkə daxil olun

Mühasibat sahəsində ən son iş elanları və xəbərlərini izləmək üçün linkə daxil olaraq qrupumuza üzv olun