Blog Full

Kapitalizm nə vaxt işə yarıyır, nə vaxt yox (7-cı hissə)

Nyu-York universitetinin professoru Robert Allenin Abu-Dabidə çıxışı      

İdarəedicilər nə edirdilər? Onlar ixtisassız ucuz işçi qüvvəsi ilə nə edirdilər? Cavab bir neçə hissədən ibarətdir. Birincisi, onlar elmi menecmenti icad ediblər. Vaxtın və hərəkətin öyrənilməsi sistemini icad edən menecment üzrə tanınmış məsləhətçi Frederik Teylor deyib: “Çuqunla rəftar bir insanın gördüyü tipik, bəlkə də ən kobud və ən sadə iş forması olduğu üçün seçilir. Bu iş, adamlar tərəfindən hər hansı bir alətdən istifadə olunmadan həyata keçirilir. Təxminən 92 funt ağırlığında bir çuqun parçasını qaldırıb, bir neçə fut və ya yard məsafəni qət etdikdən sonra yerə və ya dəstin üzərinə atırlar”. (İşçilər şeyləri fabrikdə bir yerdən başqa yerə daşıyırlar dedik, bax, mən bunu nəzərdə tuturdum).

1898-ci ildə Bethlehem Steel Company şirkətində işçilər “gün ərzində adambaşına orta hesabla ingilis tonu ilə 12 ton yarım çuqun yükləyirdilər. Biz bu məsələni öyrəndikdən sonra yaxşı işçinin gün ərzində 47 və 48 ingilis tonu eml etməli olduğunu biləndə, çox təəccüblənmişdik.

Məqalənin 6-cı hissəsini buradan oxuya bilərsiniz

Şmidt adlı alman mühacirinə əgər gün ərzində 47 və yaxud 48 ingilis tonu yükləyə bilərdisə, ona adi vaxtlarda ödənilən 1,15 dollar əvəzinə 1,85 dollar pul ödəniləcəkdi (yəni, həmin şəxs dörd dəfə artıq iş həcminə görə maaşına kiçik bir bir əlavə alacaqdı): “Sən səhər tezdən axşama kimi bu adamın dediyini eləyəcəksən. O, sizə bu çuqun parçasını qaldır və apar, qaldırıb aparacaqsınız, deyəndə ki, oturub, istirahət elə, edə bilərsən, siz oturacaqsınız. Və bundan əlavə, cavabında heç nə deməyəcəksiniz”.

Bu, hazırlanmış və tətbiq olunan əmək nəzarət sistemlərindən biri idi. O, ofis işçilərinin çox böyük artımını və bu cür iş yerlərini təhlil edən vaxt hərəkətlərin araşdırılmasını tələb edirdi.

Daha ənənəvi bir həll yolu da əməyə qənaət etmək üçün bir işçiyə düşən kapital miqdarının artırılması idi. Məsələn, yeni domna sobaları çuqun və ya koksu yuxarı qaldıran lift əldə etmişdilər, burada fəhlələr çuqun və koksu arabalara yükləyib sobanın yuxarı hissəsinə göndərirdilər. Təxminən 1900-cü llərdə işlənib hazırlanmış maşınlar hər şeyi artıq avtomatik yerinə yetirirdilər. Bu mexanizasiya metallurgiya zavodlarında işçilərin vaxtına qənaət edirdi.

İxtisaslı işçi qüvvəsini kapitalla əvəzləmək üçün daha əhəmiyyətli bir cəhd ABŞ-da edilmişdi, çünki bu cür işçilərin əmək haqları kapitalın dəyəri ilə əlaqəli olaraq sürətlə artırdı. Bu problem Henri Ford tərəfindən və onun konveyer xətti ilə həll olunmuşdu. Buna qədər müxtəlif işçilər maşının hissələrini bir yerə gətirir və orada hazır avtomobili yığırdılar. Fordun zavodunda isə üzərində maşınların hərəkət etdiyi konveyerdən istifadə olunurdu, adamlar isə elə əvvəllər etdikləri işi yerinə yetirirdilər, lakin, indi bunu fabrikin ərazisində hərəkət edərək, yerinə yetirirdilər.

Beləliklə, detalların işçilər tərəfindən daşınmasına və çox sayda işçi qüvvəsinə də ehtiyac qalmamışdı, lakin bu da ixtisaslı işçilərin problemini həll etmədi.

Teleqram qrupumuza üzv olun

Ən son mühasibat xəbərlərini qaçırmaq istəmirsinizsə, bu linkə daxil olaraq XƏBƏRLƏRƏ ABUNƏ OLUN

Mühasibat, Audit və Kadr Xidmətləri üçün linkə daxil olun

Mühasibat sahəsində ən son iş elanları və xəbərlərini izləmək üçün linkə daxil olaraq qrupumuza üzv olun

Mühasibat uçotunun inkişaf mərhələləri (7-ci hissə)

Antik uçot üzərinə gips tökülərək hazırlanan lövhəciklərdə, papiruslarda aparılırdı, qaralama qeydlər üçün isə gil tikələrindən istifadə olunurdu. Yunanıstan ilk hesablama maşını olan abakanın vətəni oldu, elə sikkə şəklində pullar da burada meydana çıxdı.

Pul əvvəlcə müstəqil uçot obyekti kimi, sonra hesablamalarda bir vasitə kimi və daha sonra isə inventar ölçmək üçün bir dəyər ölçüsü kimi çıxış etdi. Uçotda fərqli zərb sikkələri meydana gəldiyindən, onların uçotu zamanı əvvəlcə metal və çəki, daha sonra sikkələrin növü, sonra isə alınma dəyəri nəzərə alınmaqla yığılırdı.

Yunanıstanda mühasibat uçotu iki mənbədən ortaya çıxdı:

• maddi uçot – inventarlaşdırma;
• hesablama uçotu – kontokorrent.

Onlarda mühasibatlığın iki başlanğıcı birləşirdi. Xronoloji qeydiyyat üzrə hesabatlılıq məqsədləri üçün rekapitulyasiya – bütün xronoloji qeydlərin sistematik şəkildə bölüşdürülməsi həyata keçirilirdi. Digər mənbə isə dəyərlərin inventar siyahısı idi. Maddi məsuliyyətli şəxslər vəzifəsinə yalnız böyük girov qoya bilən və ya nüfuzlu zaminlərini təqdim edə bilən zəngin adamlar təyin edilirdilər.

Məqalənin 6-cı hissəsini buradan oxuya bilərsiniz

Afinada xüsusi məmurlar və nəzarətçilər var idi ki, onların vəzifələrinə dövlətin gəlirləri və xərcləri haqqında hesabatların tərtib edilməsi daxil idi. Maliyyə uçotu və nəzarət bütün dövlət gəlirlərinin və xərclərinin uçotu, məbəd əmlakının uçotu, daşınar və daşınmaz əmlakın inventarlaşdırılmasının daxil olduğu əhalinin seçdiyi on şəxsin əlində idi.

Dövlət təsərrüfatında yalnız nağd pulun daxil olması və verilməsi faktları qeydə alınmırdı, burada həm də kredit ödənişləri, ödənişlərin digər kassalara köçürülməsi müşahidə olunurdu. Hər bir növ gəlirlər üçün qapağında müəyyən hərf yazılan xüsusi gil qablar ayrılırdı və xərclər üçün məhz, nəzərdə tutulan qabdan pul götürmək olardı. Kassanın açarı məmurlardan birində, sənədlərin yerləşdiyi otağın qapısının açarı başqa məmurda olurdu ki, onlar bu açarları bir-birilə dəyişdirə bilməzdilər. Ödənişləri əks etdirən sənədlər müəyyən müddət ərzində mühafizə olunmaqla saxlanılırdı. Məmurlar pulları qəbul etdikdən sonra ödəyicilərin adlarını pozurdular və vaxtı keçmiş ödənişlər və ödənişsiz şəxslər haqqında məlumatları əks etdirən siyahıları qaytarırdılar. Beləliklə, Yunanıstanda xətti (mövqeli) yazının qəbulu başladı.

Afinada hesabatlılıq ictimai xarakter daşıyırdı: məbədlərin, dövlət idarələrinin hesabatları mərmər və bürünc lövhələrə yazılırdı və xalq yığıncaqlarında nümayiş etdirilir, məbədlərin hasarına, yol kənarlarına vurulurdu.

Yunanıstanda bank sistemi inkişaf edirdi, bankda iki jurnal aparılırdı – onlardan biri mədaxil, digəri isə məxaric əməliyyatları üçün nəzərdə tutulmuşdu. Torpaq məhsul hesab olunurdu, torpağın girov qoyulması yolu ilə ssudalar verilirdi. Aristotel “Politika” əsərində mühasibat uçotu funksiyalarını nəzarət funksiyalarından aydın şəkildə ayırmışdı, üstəlik, yoxlamanı nəzarətin bir hissəsi kimi başa düşürdü. Bu yeni bir yanaşma idi: auditor baş mühasiblə bərabər hüquqlu idi və ondan asılı deyildi.

Ellinizm dövründə uçot üzrə sənədlərin sayı 1000-dən çox olub, onlardan biri Zenonun papirusu idi. Zenon e.ə. 256-cı ildə özəl malikanələrdə yaranmış uçot sistemində islahatlar aparırdı. Mühasibat uçotunun iki məqsədi ifadə edilmişdi:

1)      təsərrüfatın ümumi vəziyyətinin müəyyən edilməsi, bu da maddi dəyərlər ehtiyatlarının sistematik uçotunun təşkilini, debitor və kreditor borclarının müntəzəm uçotunu nəzərdə tuturdu;

2)      fəaliyyətin müxtəlif sahələrində təsərrüfat effektinin hesablanması, iqtisadi analizin ilk üsullarının meydana çıxmasını nəzərdə tuturdu.

Teleqram qrupumuza üzv olun

Ən son mühasibat xəbərlərini qaçırmaq istəmirsinizsə, bu linkə daxil olaraq XƏBƏRLƏRƏ ABUNƏ OLUN

Mühasibat, Audit və Kadr Xidmətləri üçün linkə daxil olun

Mühasibat sahəsində ən son iş elanları və xəbərlərini izləmək üçün linkə daxil olaraq qrupumuza üzv olun

İnvestisiya şirkətləri və ABŞ-a investisiya yatırma mexanizmi (4-cü hissə)

Menecer bir neçə fonda rəhbərlik edə bilər – bu halda ona “ailə” və ya fond qrupları deyirlər. “Uoll Strit Journell”-də göstərilən cədvəllərdə bütün fondlar idarəedici şirkətlərin adları ilə əlifba sırası ilə yerləşdirilir: “Din Uitter” – 15 fond, “Merril Linç” – 30 fond və s. və ilax. 1993-cü ilin sonunda qarşılıqlı fondların aktivlərinin 67% -i cəmi 25 şirkət tərəfindən idarə olunurdu. Mümkün qədər çox kapital cəlb etmək üçün bir idarəedici şirkət bütün mümkün üstünlükləri olan fondları yaratmağa çalışır. İnvestorun seçimi onun bu və ya digər dərəcədə gəlirlilik, etibarlılıq və likvidlik dərəcəsinə üstünlük verməsindən asılıdır. Gəlir nə qədər yüksəkdirsə, etibarlılıq da bir o qədər aşağı olur. Müxtəlif üstünlüklərə müxtəlif növ qiymətli kağızlar cavab verir. Buna görə də, qarşılıqlı fondlar vəsait qoyduqları qiymətli kağızların növündən asılı olaraq bölünür. Məsələn, pul bazarı alətlərinə (dövlət istiqrazları, valyuta və s.) vəsait qoyan fondların səhmləri yüksək etibarlı, lakin az gəlirli olur. Qiymətli kağızlara vəsaitlər yatıran gənc, inkişaf etməkdə olan müəssisələr isə riskli, lakin yüksək gəlirli olurlar.

Məqalənin 3-cü hissəsini buradan nəzər yetirə bilərsiniz

Fondun uğurlu olmasında çox şey idarəçidən asılıdır. ABŞ-da və dünyada ən effektiv menecerlərdən biri Con Templeton və Corc Sorosdur. Sonuncunun rəhbərliyi altında 1994-cü ildə aktivləri 11 milyard ABŞ dollarına çatan fondlar var idi; 1990-1994-cü illər ərzində orta illik gəlirlilik norması 40% təşkil edirdi.

Bir qayda olaraq, menecerin fəaliyyəti fondun aktivlərinin dinamikasını hər hansı bir fond indeksi ilə müqayisə etməklə, məsələn, “Standart end Purz 500” ilə müqayisə etməklə qiymətləndirilir. İndeks – kobud şəkildə desək, bu, təxminən, fond bazarının qiymətləndirilməsidir ki, o da bu bazarda dövriyyə edən ən populyar səhmlərin dəyəri əsasında hesablanır. Onların dəyəri artırsa, indeks də artır. Əgər düşürsə, indeks də azalır. Təcrübə göstərir ki, uzunmüddətli perspektivdə bazardan “üstün olmaq” çox çətindir, buna görə də hazırda menecerlərin çoxu passiv investisiya taktikasından istifadə edirlər (indekslə investisiya). Başqa sözlə, fondun aktivləri indeksin hesablanması üçün istifadə olunan qiymətli kağızlara qoyulur. İndeksdən hər hansı bir səhm əlavə edildikdə və ya yox olduqda, fondun portfeli korrektə edilir. Bu üsul portfelin idarə edilməsi xərclərini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır. Nəticədə indeks üzrə indeksasiya edən fondların populyarlığı əhəmiyyətli dərəcədə artıb.

Qarşılıqlı fondlar fond bazarında ən müxtəlif zövqləri və sorğuları təmin etməyə imkan verən çox çevik bir institut idi. Ona görə də, görünür, onlar getdikcə daha çox populyarlıq qazanırlar.

Teleqram qrupumuza üzv olun

Ən son mühasibat xəbərlərini qaçırmaq istəmirsinizsə, bu linkə daxil olaraq XƏBƏRLƏRƏ ABUNƏ OLUN

Mühasibat, Audit və Kadr Xidmətləri üçün linkə daxil olun

Mühasibat sahəsində ən son iş elanları və xəbərlərini izləmək üçün linkə daxil olaraq qrupumuza üzv olun

Mühasibat uçotunun inkişaf mərhələləri (6-cı hissə)

İran

İranda uçotun çiçəklənməsi Daranın (e.ə. 552-486-cı illər) hakimiyyəti dönəminə təsadüf edir. Satraplıqlara bölünmüş çoxmillətli imperiyanın nəhəng ölçüləri,  daimi fəaliyyət göstərən böyük ordu sərt nəzarət aparatının olmasını tələb edirdi. Bu imperiyada mühasiblər və nəzarətçilər yalnız açıq uçotu deyil, həm də gizli uçotu da aparırdılar. Burada yalnız təsərrüfat faktlarının qeyd olunduğu registrlər deyil, həm də anonim məktublardan ibarət jurnallar əsas sənəd hesab olunurdu, uçotla məşğul olan şəxs isə demək olar ki, rəsmi olaraq “çarın gözləri və qulaqları” adını almışdı. Mənbələrdən məlum olur ki, Qədim İranda işçilərin əməkhaqqının bir hissəsi pulla, digər hissəsi isə natural şəkildə ödənilirdi. İşçi idarədən “tələb-naryad” alırdı və onu ödəniş cədvəlini aparan və və həmin cədvəldə pulun alındığını qeyd edən xəzinədara təqdim edirdi. Həmin tələb-naryada əsasən həm də ərzaqlar verilirdi. Beləliklə, İranda qeydiyyat geniş mülkiyyətin dövlət idarəçiliyi üçün böyük rol oynayıb, məmurlar təkcə mühasiblər deyil, həm də nəzarətçilər idi.

Məqalənin 5-ci hissəsini buradan oxuya bilərsiniz

Qədim Çin

Tarixçilər belə hesab edirlər ki, bu ölkədə uçotun tarixi 8000 ildir. E.ə. XIII-VII əsrlərdə Çində maddi dəyərlərin uçotu üzrə inkişaf etmiş sistem formalaşmışdı. Mühasibat işçiləri gəlir, xərc və dəyər balansının qeyd olunduğu üç şöbədə idilər. Birinci və ikinci şöbələr maddi dəyərlərin hərəkətini göstərirdilər, üçüncüsü isə inventarlaşdırmanı aparırdı və təbii qalığı çıxarırdı, lakin uçot qalığını bilmirdi. Bu, ona gətirib çıxarırdı ki, işlərin lazımi vəziyyəti haqqında təsəvvürə yalnız ali administrasiya malik idi. Çində maddi dəyərlərin uçotunun dördsütunlu sistemi geniş yayılmışdı:

M – X = Sq. Burada M – mədaxil, X – xərclər və ya məxaric, Sq – son qalıqdır. Tədqiqatçıların fikrincə, bu, maddi balansın tənliyidir. Onun doldurulması tələb edirdi ki, dəyərlərin hər bir daxil olması və buraxılışı aktla rəsmiləşdirilsin. Mühasibat bu aktları qeyd edən qırmızı siyahılarda aparılmışdır. Siyahının bir nüsxəsi yoxlanılmaq üçün mərkəzi idarəyə göndərilirdi.  Anbar qulluqçuları bu yeri yalnız üç il ərzində tuta bilərdilər, ardınca inventarlaşdırmaan sonra maddi dəyərlər 15 gün ərzində təhvil verilirdi.

Beləliklə, Çindəki anbar təsərrüfatı təşkilatı “birinci partiya alınıb – birinci partiya buraxılıb” prinsipi üzrə həyata keçirilirdi ki, bu da maddi dəyərlərin dəqiq uçotundan xəbər verirdi. Nəzarətedici funksiyanı isə anbar işçiləri arasında olan şahidlər yerinə yetirirdilər.

Qədim Yunanıstan

Yunan mühasibat sistemi tədqiqatçılar tərəfindən  aşağıdakı sənədlər üzrə yenidən qurulmuşdur:

1. təsərrüfat qeydlərinin fraqmentləri;
2. qanunvericilik sənədləri;
3. natiqlərin nitqləri;
4. mülklərin idarə olunması ilə bağlı mütəxəssislərin əsərləri;
5. filosofların fikirləri;
6. incəsənət əsərlərindən məlumatlar.

Teleqram qrupumuza üzv olun

Ən son mühasibat xəbərlərini qaçırmaq istəmirsinizsə, bu linkə daxil olaraq XƏBƏRLƏRƏ ABUNƏ OLUN

Mühasibat, Audit və Kadr Xidmətləri üçün linkə daxil olun

Mühasibat sahəsində ən son iş elanları və xəbərlərini izləmək üçün linkə daxil olaraq qrupumuza üzv olun