Blog Full

“Nağdsız hesablaşmalar haqqında” Qanuna edilmiş düzəlişlərə əsasən artıq 01 yanvar 2022-ci il tarixdən etibarən bəzi ödənişləri də nağd qaydada etmək mümkün olmayacaq.

Bu ödənişlərə aiddir:

– ixtisaslaşdırılmış qaydada, o cümlədən komisyon və ticarət təşkilatları vasitəsilə avtomobil satışı üzrə ödənişlər – bu o deməkdir ki, artıq avtomobil satışı ixtisaslaşmış müəssisələr (misal: avtosalonlar) yaxud komissiya müqabilində satışı həyata keçirən təşkilatlar vasitəsilə həyata keçirilərsə, ödəniş yalnız nağdsız qaydada aparılacaq.

– pərakəndə satış qaydasında təqdim edilən malların (avtomobillər istisna olmaqla) satışı üzrə bir əməliyyat çərçivəsində dörd min manatdan artıq olan ödənişlər – bu normanı belə izah etmək mümkündür ki, əgər 4 min manatdan artıq (4001 manatdan başlayaraq) hər hansı məhsulu topdan deyil, pərakəndə halda alırıqsa, ödənişi yalnız nağdsız qaydada etmək mümkündür.

– Tibb müəssisələri tərəfindən göstərilən tibbi xidmətlər üzrə bir əməliyyat çərçivəsində beş yüz manatdan artıq olan ödənişlər – bu normaya görə isə dövlət və ya özəl olmasından asılı olmayaraq tibb müəssisəsi tərəfindən aparılan 1 iş (xidmət, əməliyyat) üzrə ödəniş məbləği 501 manat və daha çoxdursa, ödəniş yalnız nağdsız olmalıdır. Misal: Şəxsin həm analiz verməsi, həm də həkim qəbulu, həm də ki müalicə xərcləri cəm halında 501 manatdır və ya çoxdursa, ödəniş nağd ola bilsə də, bu 3 xidmətdən biri 501 manatı keçdikdə nağdsız olmalıdır.

– “Lotereyalar haqqında” və “Bədən tərbiyəsi və idman haqqında” Azərbaycan Respublikasının qanunları ilə tənzimlənən münasibətlər üzrə müəyyən edilmiş ümumi məbləği üç min manatdan artıq olan uduşlar (mükafatlar) və oyunlarda iştirakla bağlı pul ödənişləri (pul qoyuluşları) – bu normanın məzmununu misallarla izah etsək demək mümkündür ki, şəxs lotereyada 3001 manat qazanarsa, yaxud idman oyunlarının 3-cüsü 3001 manat məbləğində pul mükafatı alıbsa, bu mükafat nağdsız ödənilməli olacaq.

Teleqram qrupumuza üzv olun

Ən son mühasibat xəbərlərini qaçırmaq istəmirsinizsə, bu linkə daxil olaraq XƏBƏRLƏRƏ ABUNƏ OLUN

Mühasibat, Audit və Kadr Xidmətləri üçün linkə daxil olun

Mühasibat sahəsində ən son iş elanları və xəbərlərini izləmək üçün linkə daxil olaraq qrupumuza üzv olun

Kapitalizm nə vaxt işə yarıyır, nə vaxt yox (10-cu hissə)

Nyu-York universitetinin professoru Robert Allenin Abu-Dabidə çıxışı      

Üstəlik, əməkhaqqı bərabərsizliyi də artmışdı. Bu, xüsusilə də “idarəetmə və ya nəzarət ilə məşğul olmayan istehsal işçiləri” haqqında danışarkən, sənaye inqilabına bənzəyir. Bu zavod fəhlələri və xidmət sahəsinin işçiləridir. Bu, işçi qüvvəsinin təxminən yarısıdır və 1970-ci illərdən bəri onların payı dəyişməyibdir, heç bir artım da yoxdur.

Digər yarısı – menecerlər və mütəxəssislərdir ki, onların maaşları sürətlə artırdı. Menecer və mütəxəssislərin orta əməkhaqqı arasında elə də böyük fərq yox idi, amma, indi onlar zavod operatorları və xidmət işçilərindən qat-qat çox qazanırlar.

Bu əməkhaqqı dəyişiklikləri məşğulluqda baş verən dəyişikliklər ilə bağlıdır. Menecerlərin və mütəxəssislərin sayı, eləcə də ümumi işçi qüvvəsində onların payı əhəmiyyətli dərəcədə artmışdı. Orta ixtisas sahəsində çalışan işçilərin payı azalıb və xidmət sahəsində çalışan işçilərin sayı isə xeyli artıb (mən xadimələr, kuryerlər, ofisiantlar, avtodayanacaqlarda xidmət göstərən personal, aşpazlar, mühafizəçilər, satıcılar, tibb bacıları, müxtəlif növ köməkçi və s. bu kimi insanları nəzərdə tuturam).

Məqalənin 9-cu hissəsini buradan oxuya bilərsiniz

Məşğulluqdakı bu dəyişikliklər istehsalın geriləməsi ilə əlaqələndirilir. 1850-ci ildən bu günə qədər Amerika emal sənayesində məşğul olanların ümumi sayı yüksəliş yaşayıb və indi isə azalır. Mən XIX əsrin ortalarından 1970-1975-ci illərə qədər olan istehsal sektorunun inkişafından danışdım. 1930-cu illərdəki Böyük depressiya zamanını çıxmaq şərtilə bu, demək olar ki, fasiləsiz olaraq yuxarıya yüksəliş idi. 1970-ci ildən isə kəskin aşağı dönüş baş verdi. Sənətkarlıq, fabriklərdə işçilər – bu iş yerləri sadəcə yoxa cıxırdı, onları mağazalarda, restoranlarda və s. yerlərdə adamlar əvəz edirdi.

Bu niyə baş verirdi? Səbəbi qloballaşmadırmı? Məsələn, bu gün bir çoxları Çin ixracını ittiham edir. O, son 20 ildə vacib idi, lakin, emal sənayesində məşğulluğun azalması hələ bundan əvvəl, 1960-cı illərdə başlamışdı. Özü də bu, heç bir idxalla bağlı deyildi.

 Digər tərəfdən, sənaye bölgüsünə baxsanız, ABŞ-da idxal nəticəsində tamamilə məhv edilmiş bəzi sahələrin olduğunu görərsiniz: dəri məmulatları, ayaqqabı, toxuculuq malları, geyim və s. – bu məhsulların 90%  indi xaricdən gətirilir, halbuki əvvəllər hər şey ölkə daxilində istehsal olunurdu. Digər tərəfdən, metallurgiya, elektrik avadanlığı, kağız istehsalı, poliqrafiya kimi sahələr bəzən idxal analoqu olmayan və ya cüzi həcmi (10% – dən az) olan sahələrdir, məşğulluğun azalması isə 50-75% – ə çatır.

Teleqram qrupumuza üzv olun

Ən son mühasibat xəbərlərini qaçırmaq istəmirsinizsə, bu linkə daxil olaraq XƏBƏRLƏRƏ ABUNƏ OLUN

Mühasibat, Audit və Kadr Xidmətləri üçün linkə daxil olun

Mühasibat sahəsində ən son iş elanları və xəbərlərini izləmək üçün linkə daxil olaraq qrupumuza üzv olun

Dövlətin iqtisadi siyasəti (3-cü hissə)

Bundan başqa, nəzərə almaq lazımdır ki, bəzi fəaliyyət növlərinin və ya layihələrin böyük miqyası ucbatından elə resurslar və biliklər tələb olunur ki, bu da yalnız hökumət tərəfindən cəmləşdirilə və səfərbər oluna bilər. Özəl sektorun fəaliyyətini həyata keçirmək üçün yalnız ictimai sektorda olan məlumatlar lazımdır (yəni, dövlət və müvafiq orqanlar olmasaydı, özəl sahibkarın informasiyanın toplanması və emalı üzrə xərcləri ondan potensial faydanı əhəmiyyətli dərəcədə üstələyərdi).

Əksər Qərb ölkələrinin iqtisadi siyasəti təxminən XX əsrin 70-ci illərinin ortalarına qədər keynsian nəzəriyyəsinin postulatları üzərində qurulmuşdur. Ancaq hökumətin iqtisadiyyata həddən artıq müdaxiləsi bazar prinsiplərinin məhdudlaşdırılmasına gətirib çıxardı.70-ci illərdə ölkələr iqtisadiyyatın səmərəliliyinin, elmi-texniki tərəqqinin sürətinin azaldılması, böhran proseslərinin kəskinləşməsi, artan inflyasiya, sosial asılılıq, bürokratiya və s. problemlərlə üzləşdilər. Bu, iqtisadi həyatın tənzimlənməsinin alternativ variantlarının axtarışına gətirib çıxardı.

Dövlətin iqtisadi siyasəti (2-ci hissə)

Keynsian ideyalarından imtina baş verir və bazarın özünütənzimləməsini bərpa etmək arzusu güclənir, yəni, hökumətin funksiyalarında bazarın onun əlavə edilməsinə və dəstəklənməsinə keçid həyata keçirilir.

80-ci illərdə ölkələrin əksəriyyəti iqtisadi islahatlar aparmağa başlayır:

• rəqabətin stimullaşdırılmasına və istehsalın səmərəliliyinin artırılmasına yönəldilmiş dövlət müəssisələrinin özəlləşdirilməsi;
• xarici ticarətdə idxal rüsumlarının və kəmiyyət məhdudiyyətlərinin ləğv edilməsi, bu da onu nisbi qiymətlərdəki dəyişikliklərə daha həssas edir;
• kreditlərin və faiz dərəcələrinin tənzimlənməsinin liberallaşdırılması, bu da kredit bazarının mühüm paylayıcı funksiyalarının bərpasına gətirib çıxarır;
• qiymət tənzimləməsinin və iqtisadi fəaliyyət azadlığının digər məhdudiyyətlərinin azaldılması, çünki tənzimlənən qiymətlər həmişə bazar münasibətlərini təhrif edir, iqtisadi səmərəliliyi azaldır və icarə oriyentasiyalı davranışını stimullaşdırır;
• əsas malların subsidiyalaşdırılması qiymətlərin enməsinə səbəb olur, bəzi hallarda tələbat tələsik və resursların israfı olduğu dərəcədə endirilir.

İqtisadi islahatlar sahibkarlığın aktivliyinin təşviqinə və sosial ələbaxımlılığın aradan qaldırılmasına istiqamətlənib. Bütün ölkələrin təcrübəsi göstərdi ki, iqtisadi tərəqqinin şərti bazar özünü tənzimləməsidir. Eyni zamanda, heç bir ölkədə iqtisadiyyat dövlətin təsiri olmadan fəaliyyət göstərmir.

Tarixi təcrübə göstərdi ki, “demokratik tənzimlənən bazar iqtisadiyyatı kimi iqtisadiyyata alternativ yoxdur” (Y. Pevner, Rusiya iqtisadçısı) bazar yanaşmasının hərtərəfli olduğunu, hər şeyə (o cümlədən insan davranışına, dövlətin hərəkətlərinə də) tətbiq oluna bilər.

Məcburetmə hüququ dövlətin əsas fərqləndirici əlamətidir. “Məcbur etmək – P. Heyne “İqtisadi düşüncə tərzi” kitabında yazır, – insanları birgə fəaliyyətə sövq etmək, onların seçim azadlığını məhdudlaşdırmaqdır”. Məcburetmə əqidə ilə birləşir. Amma, bazar da bu hüquqa malikdir (məsələn, reklamın köməyi ilə). Məcburetmə, dövlət mülkiyyət hüquqlarına riayət edilməsinə əsaslanan könüllü mübadiləni tamamlayaraq vətəndaşların hərəkətlərinin razılaşdırılmasını təmin edir.

Teleqram qrupumuza üzv olun

Ən son mühasibat xəbərlərini qaçırmaq istəmirsinizsə, bu linkə daxil olaraq XƏBƏRLƏRƏ ABUNƏ OLUN

Mühasibat, Audit və Kadr Xidmətləri üçün linkə daxil olun

Mühasibat sahəsində ən son iş elanları və xəbərlərini izləmək üçün linkə daxil olaraq qrupumuza üzv olun

Mühasibat uçotunun inkişaf mərhələləri (10-cu hissə) 

2-ci mövzu. QƏRBİ AVROPA ÖLKƏLƏRİNDƏ ERKƏN ORTA ƏSRLƏR DÖVRÜNDƏ MÜHASİBAT UÇOTUNUN İNKİŞAFI

Erkən orta əsrlər dövründə Qərbi Avropa ölkələrində Roma mühasibatlığı ənənələri davam etmişdir. Tədqiqatçıların fikrincə, uçotda mühafizəkarlıq əsrlər boyunca hökm sürmüşdü, təxminilik prinsipi insanların hərəkətlərinin əsasını təşkil etmişdi. 102-ci ildə italyan Fibonaççi mühasibatlığa ərəb rəqəmlərini tətbiq etdi, lakin, mühasiblərin yeni rəqəmlərin üstünlüyünü dərk etməsi üçün üç əsrdən artıq müddət lazım gəlmişdi. Hesab olunurdu ki, roma rəqəmlərində səhvləri ərəb rəqəmlərində olduğundan daha asan düzəltmək mümkün idi. Uçotun nisbiliyinin dərk edilməsi ilə hesablamaların dəqiqliyi daha da artmışdı. Mühasibat uçotunun dəqiqliyinin və hüquqi əsaslılığının artması Roma hüququnun mühasibatlıqda istifadəsinə kömək etmişdi. Roma hüququ əsasında ticari və iqtisadi hüquq formalaşdı. Tacirlər qeydlər üçün müəyyən tələblər yaradan vasitəçi ssudalar yaratdılar:

1)      başa çatmış əməliyyatlar tarixlərin artan qaydasına uyğun olaraq yazılır;

2)      mühasibat kitablarında qeydlər arasında boş yer qalmamalı idi;

3)      hər bir əməliyyat üzrə buna icazə verən sənədə istinad edilir;

4)      qeydlərdəki bütün rəqəmlər saxtakarlıqlardan yayımaq üçün rəqəmlə deyil, hərflərlə yazılmalıdır.

Əsas uçot üsulları hesabatlılıq və inventarlaşdırma idi, lakin, orta əsr insanları hesab edirdilər ki, şifahi şəhadətnamə yazılı sənəddən daha düzgündür, çünki sonuncunu saxtalaşdırmaq olar, şifahi ifadəni isə saxtalaşdırmaq mümkün olmur.

Məqalənin 9-cu hissəsini buradan oxuya bilərsiniz

Monastır təsərrüfatlarında sistemləşdirilmiş qeydlər olan inventar siyahılarının tərtibi geniş vüsət almışdı. Onlar aşağıdakı əmlak qruplarına ayrılırdılar:

1)      binalar və qurğular;

2)      təsərrüfat inventarları;

3)      ərzaqlar;

4)      mal-qara.

Bu məlumatlar kənd təsərrüfatı uçotunu idarə edən şəxsin təlimatlarında aşkar olunmuşdu. Mənfəət haqqında hesabat ildə bir dəfə təqdim olunurdu, xərc əməliyyatlarının uçotu iki ayrı registrdə aparılırdı:

1)      sahibkarın xərcləri;

2)      təsərrüfatın xərcləri.

Qalığı çıxarmaq üçün cari uçot registrlərinin bütün qeydləri dəyərlər növü üzrə hesablanırdı.

Ödəyicilər və alıcılar arasında münasibətlər birkalı uçot vasitəsilə rəsmiləşdirilirdi. Qərbi Avropa ölkələrində birka-lövhəcikdə ödənişə müvafiq olan kəsik açılırdı. Lövhəcik iki yerə bölünürdü, onlardan biri alanda (mədaxil orderi), ikinci isə ödəniş edənə (qəbz) verilirdi. Hər iki lövhəcik parçasını yanaşı qoyduqda, qeydin doğruluğuna əmin olmaq olurdu. Beləliklə, “xətti qeyd” həyata keçirilirdi. Bu üsuldan maddi məsul şəxslər arasında təsərrüfat daxilində dəyərlərin yerdəyişməsinin qeydiyyatını əks etdirmək üçün də geniş istifadə olunurdu. Birkalardan “veksel”, “çeklər” kimi sərbəst dövriyyədə və nağd pulun əvəzinə borcların ödənilməsi vasitəsi kimi də istifadə olunurdu.

Orta əsrlərdə səyyah mirzə peşəsi yaranmışdı ki, onlar müəyyən haqq müqabilində hesabatları tərtib edirdilər. Orta əsrlərin çiçəklənmə dövründə uçot üzrə xüsusi traktatlar meydana çıxırdı, onlarda sənədlərin tərtibatı ilə bağlı qaydalar göstərilirdi.

Uçot dövlət təsərrüfatında mühüm əhəmiyyət daşıyırdı, İngiltərədə bu xüsusilə nümunəvi formada aparılırdı. “Dəhşətli məhkəmə kitabları” (1086-cı il) əsərindən  biz bilirik ki, uçotun əsasını inventar siyahıyalması təşkil edib. İngiltərə xəzinədarlığında şahmat taxtası palatası ölkənin maliyyə məsələlər ilə məşğul olurdu ki, elə o zaman şahmat formasında uçot registri ortalığa çıxdı.

Teleqram qrupumuza üzv olun

Ən son mühasibat xəbərlərini qaçırmaq istəmirsinizsə, bu linkə daxil olaraq XƏBƏRLƏRƏ ABUNƏ OLUN

Mühasibat, Audit və Kadr Xidmətləri üçün linkə daxil olun

Mühasibat sahəsində ən son iş elanları və xəbərlərini izləmək üçün linkə daxil olaraq qrupumuza üzv olun