Rusiya imperiyasında və SSRİ-də qeyri-adi vergilər (1-ci hissə)
Ödədin – rahat yata bilərsən
ABŞ sakinləri uşaq və böyüklər üçün olan bezlərə, tullantı qutularına, qəhvə stəkanlarının qapaqlarına və hətta narkotiklərə görə dövlətə vergi ödəyirlər. Rusiyanın müasir vergitutma sistemi isə bir o qədər də mürəkkəb deyil. Bununla belə, Rusiya tarixi qəribə, qeyri-adi və bəzən heç də humanist olmayan vergi və ödənişlərlə zəngindir.
Çar dövrü
I Pyotr Avropaya pəncərə açan islahatçı çar və Rusiya donanmasının qurucusu kimi tanınır. Ancaq az adam bilir ki, təbəələrin vergitutma sahəsində imperatorun da diqqətəlayiq təxəyyülü var idi.
Hamam vergisi
Düşünə bilərsiniz ki, I Pyotr təmiz insanları həqiqətən sevmirdi. 1704-cü ildə onun hamamlara vergi tətbiq etməsini başqa cür necə izah etmək olar? Soba və hamam boruları üçün ödəniş, hələ Kiyev Rusunda mövcud idi, lakin 1704-cü ildə həmin vergi I Pyotrun dövründə hamamlar üçün tam hüquqlu dövlət vergisinə çevrildi.
Əslində isə dövlət xəzinəyə gəlir gətirən ictimai hamamların tikintisini təşviq edirdi. Ev hamamlarına malik olanların qarşısında isə belə bir seçim qoyulurdu: ya ictimai hamamlarda yuyunmalısan və ya vergi ödəməlisən.
Boyarlar və iri mülkədarlar ev hamamlarına görə il ərzində 3 rubl (həmin vaxtlarda bir qəpiyə bir toyuq almaq olurdu) , adi zadəganlar və tacirlər, sıravi məmurlar və din xadimləri – 1 rubl, kəndlilər, əsgərlər, kazaklar isə 5 altın (15 qəpik) ödəməli idilər. Dövlətdən ilkin icazəsi olmadan yeni hamamların tikintisinə görə 50 rubl cərimə təyin olunmuşdu.
Ev hamamlarına görə toplanılan rüsum 1775-ci ildə, II Yekaterinanın zamanında ləğv edilmişdi.
Saqqala görə vergi
Çar təkcə hamamlar ilə kifayətlənməmişdi. I Pyotr Avropaya səfərdən qayıtdıqdan sonra insanları Avropa mədəniyyətinə cəlb etmək, xüsusilə onların xarici görünüşünü Avropa üslubuna dəyişmək qərarına gəlmişdi. Belə ki, 1705-ci ildə çar saqqal saxlamağa görə vergi tətbiq etmişdi. Ödənişin məbləği sosial qrupdan asılı idi: iri tacirlər saqqala görə il ərzində 100 rubl, zadəganlar, orta və kiçik tacirlər, məmurlar və sənətkarlar 60 rubl, faytonçular isə 30 rubl ödəməli idilər.
Moskvanın bütün sakinləri sosial qrupdan asılı olmayaraq il ərzində saqqala görə 30 rubl ödəniş etməli idilər. Yalnız din xadimləri bu vergiyə cəlb olunmamışdı. Kəndlilər kənd yerlərində pulsuz olaraq saqqal saxlaya bilərdilər, lakin, şəhərə gəldikdə, onlardan 1 qəpik pul tutulurdu.
Vergini ödəyənlərə qəbz verilirdi: bundan əlavə onlara misdən saqqal əlaməti olan xüsusi jeton da təqdim edilirdi.
Qaydalar eyni cür qalmırdı və 1715-ci ildə vergi unifikasiyası baş verdi – vergiyə cəlb olunan sosial qruplar üçün vahid dərəcə müəyyənləşdirildi: ildə 50 rubl. Sözügedən vergi 1772-ci ildə II Yekaterina tərəfindən ləğv edilmişdi. Bununla yanaşı, imperatrisa dövlət məmurlarına, hərbiçilərə və saray əhlinə saqqal saxlamağı qadağan etmişdi.
Başqırdıstanda gözlərin rənginə görə vergi
1704-cü ildə I Pyotrun vergi yığımına görə məsul olan adamları Ufa qəzasının sakinlərinə yeni vergilərin tətbiq edilməsini elan etdi. Yığmlardan ən qeyri-adi olanı göz rənginə xüsusi verginin tətbiqi idi.
Göy gözlərə sahib olanlar maksimum tariflə – ildə 13 altın (39 qəpik) ödəyirdisə, qəzanın qəhvəyi gözlü sakinləri isə xəzinəyə cəmi 2 altın (6 qəpik) ödəyirdilər. Sözügeən vergi o zaman ölkənin mərkəzindən gələn mühacirlərin sayını məhdudlaşdırmaq istəyi ilə izah oluna bilər (yerli başqırdlar əsasən qəhvəyi gözlü idilər, onların arasında mavi gözlülər daha az yayılmışdı).
Düzdür, belə bir verginin tətbiqi yalnız başqırdların kollektiv şikayətlərindən sonra məlum olmuşdu. Fərmanı təsdiq edən hər hansı bir sənəd yoxdur, Rusiya imperiyasının qanunlarının tam toplusunda da belə bir məlumat yoxdur.
Duz vergisi
Rusiyada duz vergisinin tarixi çox zəngindir. Bu məhsuldan gəlir əldə etmək sistemi dəfələrlə dəyişib. Duz həm dövlət duz zavodları, həm də rüsum ödəyən özəl müəssisələr tərəfindən istehsal olunurdu. Rüsum ödəmədən duz bişirmək hüququndan monastırlar da istifadə edirdilər.
1646-cı ilin fevral ayında hökumət vergi islahatı həyata keçirdi, bir pud (16,38 kq) duza görə birbaşa verginin əvəzinə 2 qrivna (20 qəpik) dolayısı vergi tətbiq etdi. Verginin tətbiqindən sonra duzun qiyməti beş dəfə – bir puda görə 5 qəpikdən 25 qəpiyə kimi yüksəldi. 1647-ci ilin dekabr ayında həmin vergi ləğv edildi, belə ki, bir çox tacirlər duz satmaqdan imtina etmişdilər. Duz vergisi əvəzində hökumət əvvəllər ləğv edilmiş vergilər üçün iki illik borcları toplamaq qərarına gəldi və bu, məşhur Duz üsyanına gətirib çıxardı.
1862-ci ildə dövlət duza aksiz vergisi tətbiq etdi. Aksiz dərəcəsi ərazidən asılı olaraq bir pud üçün 8-30 qəpik arasında dəyişirdi. Bu dolayı verginin müxtəlif məbləğləri bir sıra regionlarda duz istehsalını dəstəkləmək üçün nəzərdə tutulmuşdu.
Aksiz vergisi ciddi ictimai tənqidə məruz qaldı. Xalqın rasionunda bir çox bitki qidaları var idi, həmin vaxtlarda onların da əsas ədviyyat qatışığı duz idi. Duzdan həmçinin maldarlıqda da istifadə olunurdu – onu inək və qoyunlara verirdilər və bu məhsulun istehlakının azalması ətin keyfiyyətinin pisləşməsinə səbəb olurdu. 1879 və 1880-ci illərdə tacirlər verginin ləğvi üçün hökumətə ərizələr təqdim etdilər. Nəticədə 1880-ci ildə duz aksizi ləğv edildir. Məhsulun qiyməti əhəmiyyətli şəkildə ucuzlaşdı: 1 puda görə 50 qəpik – 1 rubldan 20-40 qəpiyə düşdü.
1892-ci ildə Maliyyə Nazirliyi duza görə verginin bərpa olunması məsələsini yenidən qaldırsa da, bu baş tutmadı.
Teleqram qrupumuza üzv olun
Bəzən ofşor ölkə və ya ofşor zona ilə güzəştli vergi tutulan ölkə və ya ərazi anlayışlarının eyni olduğu düşünülür. Bu anlayışların bir-birindən fərqini vergi mütəxəssisi İlqar Əsədov şərh edir.
İstənilən biznesin ideal təsviri özündə quruluşçu məqsədlər və icraçı direktorun funksiyalarının bölgüsünü əks etdirir. 
Təzyiq etmək – tamamilə başqa qaydanın təzahürüdür.
Məsuliyyətsiz icraçı: onu aşkara çıxarırıq 
1 yanvar 2022-ci ildən vergi orqanın tələbi ilə vergi ödəyicisinin təqdim edəcəyi məlumatların əhatə dairəsi genişləndirilib. Mövzunu iqtisadçı ekspert Anar Bayramov şərh edir.