4-cü mövzu. Fransada uçotun inkişafı
XVII-XVIII əsrlərdə mühasibat uçotunun fransız məktəbinin formalaşması
XVII əsrin ikinci yarısında Avropada fransız mühasibatlıq məktəbi dominantlıq edirdi. J. Savari (1622-1690) uçotun fərdi vahid müəssisənin idarə edilməsi elminin tərkib hissəsi olduğunu iddia edirdi. Fransız mühasiblər üçün hesabların balans üzərində üstünlüyü xarakterik idi, ikili qeydiyyatı onlar balansdan deyil, hesablardan çıxarırdılar. Onlar ikili qeydiyyatı belə izah edirdilər: “sahibkarın sərəncamına daxil olan hər şeyi debet etmək və sahibkarın sərəncamından çıxan hər şeyi kreditləşdirmək lazımdır”.
B.F. Barrem ikili qeydiyyat üçün dörd qayda irəli sürürdü:
1) təsərrüfat dəyərlərinin alınması bunun üzərində qeyd olunursa, hesab debetləşdirilir;
2) əgər ona təsərrüfatdan dəyərlərin çıxılması qeyd edilirsə hesab kreditləşdirilir;
3) əgər dəyərlərin çıxması digər dəyərlərin daxil olması ilə müşayiət olunmursa, haqq-hesab yerinə yetirilən şəxsin hesabı debet edilir;
4) əgər dəyərlərin daxil olması digər dəyərlərin çıxması ilə müşayiət olunmursa, haqq-hesab yerinə yetirilən şəxsin hesabı kreditləşdirilir.
Beləliklə, Barrem debetlə girişi, kreditlə çıxış ilə yeniləşdirirdi və ikili qeydiyyatın izahı zamanı ardıcıl olaraq hüquqi prinsipi irəli sürürdü.
S.Rikard mühasiblərə xüsusi yoxlama hesabının aparılmasını tövsiyə etdi, bunun üçün hesabların debetində və kreditində qeydə alınan bütün əməliyyatları qeyd etmək lazım idi. Bu aralıq hesabın məqsədi günün sonunda nəticələri hesablamaqdan ibarət idi və əgər nəticələr debet və kredit üzrə bərabər olardısa, Əsas kitabın hesabları üzrə fərq düzgün idi. Surətçıxarma kağızının ortaya çıxması Rikardın bu üsulu yeni tətbiqini tapdı: mədaxil edilən material sənədlərindən kartoçkalara məlumat yerləşdirildikdə, məlumatlar xüsusi vərəqlərdə çoxaldılırdı. Bütün kartları doldurduqdan sonra vərəqdəki məlumatlar hesablanırdı və yekun sənədlərin cəmi ilə müqayisə edilirdi, onların üst-üstə düşməsi yazıda etibarlılıq əlaməti hesab edilirdi. Bu üsul mühasibatlıqda və bu günlərdə istifadə olunur.
Savari hesablarını sintetik və analitik hissələrə ayırmış və sonradan hesabların kollasiyası adlandırılmış iki mərhələli məlumat qeydiyyatı sistemi yaratmışdır. Hesabların təsnifatı De la Port və Barrem tərəfindən inkişaf etdirildi, hesabların təkamülü altı mərhələdən keçdi:
- əvvəlcə maddi dəyərlər hesabları ortaya çıxdı;
- pul vəsaitlərinin hesabları;
- ödəniş hesabları;
- maliyyə yatırımlarının hesabları;
- şəxsi vəsaitlərin hesabları;
- nəticə hesabları.
Fransız müəlliflərinin əksəriyyəti balansı maliyyə nəticəsini müəyyən edən sənəd kimi şərh ediblər. Savari, balansın inventar ilə əlaqəsi ilə bağlı üç yeni ideya təqdim etdi:
- inventarın daimi və ciddi mütəmadi tərtib edilməsinə ehtiyac;
- balansın inventardan qaynaqlandığını dərk etmək;
- inventarlaşdırma və balans əmlakın, tələblərin və öhdəliklərin yenidən qiymətləndirilməsi üçün bir vasitə kimi xidmət etməlidir.
Fransız müəllifləri mühasibat uçotu registrlərinin tərkibini və quruluşunu, onların məlumat əlaqələrini, texnikasını və üç uçot formasının yaradılmasına öz töhfələrini vermişlər: fransız, amerikan, belçika.
Fransız məktəbi italyan formasında ideyalarla, onun üç kitabı ilə başlayıb: Yaddaş və jurnal və Əsas kitab, lakin bir qədər sonra Yaddaş kitabından imtina ediblər. Mühasiblər arasında hansı kitab daha mühümdür sualı ətrafında mübahisələr baş alıb gedirdi.
De la Porte tərəfindən izah edilən fransız hesabdarlıq forması, kassa aparatına və Memoriala əlavə olaraq hər bir əsas əməliyyat növü üçün hazırlanan digər jurnallardan istifadə edirdi. Mühasibat uçotunun bu formasında eyni hesablarda olan yazılara bir neçə dəfə rast gəlmək olardı və hər hansı bir özəl jurnalın bazasında edilən qeydlər, başqa bir şəxsi jurnalda yoxlamalar tərtib edilərkən, artıq nəzərə alınmırdı.
M.Battayl tərəfindən təsvir edilən Belçikanın hesablama forması jurnalın dörd müstəqil registrə bölünməsini nəzərdə tuturdu: 1) alışlar; 2) satışlar; 3) kassa; 4) həm alış, həm də satış zamanı maliyyə nəticələri. Onların dövriyyələri ayın sonunda Əsas kitaba qeyd olunurdu.
E.Deqranj tərəfindən yazılmış amerikan hesabdarlıq forması mühasibat uçotunu tam şəkildə əhatə edən nəzəriyyəni qəbul etmişdi. E. Deqranj həm xronoloji, həm də sistematik qeydlərin mühasibat uçotu üçün eyni dərəcədə vacib olduğuna və onları bir reyestrdə – Jurnal-Əsas kitab-da birləşdirilə biləcəyinə inanırdı. Bu kitabdakı qeydlər mühasibat uçotunun iki mühüm məqsədinə nail olmağa imkan verirdi: hər hansı bir zamanda hesablamaların vəziyyətini və mülkiyyətçinin kapitalının məbləğini müəyyənləşdirmək. Bundan ötrü o, beş hesabdan istifadə etməyi təklif edirdi: 1) kassa; 2) mallar; 3) alış üçün sənədlər; 4) ödəniş üçün sənədlər; 5) itkilər və gəlirlər.
Kassanın, malların, zərərin və mənfəətlərin hesabları ümumi idi və müəssisənin daxili dövriyyələrini, sənədlərin alınması üçün hesablarını və ödəniş üçün sənədləri xüsusi hesab kimi qiymətləndirirdi və xarici dövriyyələrin qeydə alınması üçün nəzərdə tutulmuşdu. Həmçinin üç əlavə hesabların aparılması nəzərdə tutulurdu: kapital, daxil olmaq üçün balans və yekun balans. Bütün adı çəkilən hesablar yalnız cari əməliyyatları qeydə almaqdan ötrü nəzərdə tutulmuşdu. İstehsalın, ehtiyatların və əsas vəsaitlərin uçotu nəzərdə tutulmamışdı.
Beləliklə, amerikan formasının üstünlüyü bunlar idi: mühasibat qeydlərinin sayının 3/1 qədər ixtisarı; bir baxışla təsərrüfat vəziyyətinin tam nəzərdən keçirilməsi təmin edilmişdir; əlavə iş olmadan gündəlik balansın tərtib edilməsinə nail olunmuşdur; səhvlərin axtarışı və aşkarlanması asanlaşdırıldı; səhifələrin nömrələnməsi sadələşdirildi. Bu üstünlüklər hesabdarlığın bu formasının günümüzə qədər yaşamasına imkan verib, lakin o, yalnız kiçik müəssisələrdə tətbiq olunub.
Beləliklə, XVIII əsrdə Fransada iqtisadi istiqamətli fransız milli uçot məktəbi formalaşmağa başladı. Ondan ötrü uçot işlərinin rasionallaşdırılmasına kəskin maraq xarakterik idi: uçot registrlərinin yeni növ kartoçkaları təklif edilmişdi. Barrem bəzi vəsaitlərin alış dəyərinin digərlərinə ötürülməsini asanlaşdırmaq üçün cədvəllərdən istifadə etməyi təklif etdi. Fransız mühasibat uçotu forması böyük müəssisələrin inkişafı ilə əlaqələndirildi.
Savari, Ordonansın (1673), iqtisadiyyatın tənzimlənməsi üçün qanunların hazırlanmasında iştirak etdi və sonradan bu, Savari məcəlləsi adlandırıldı.
Daha ətraflı oxumaq üçün aşağıdakı keçidlərə daxil ola bilərsiniz
Auditorlar Palatasının Auditin Hüquqi Tənzimlənməsi, Dempinqə Qarşı Mübarizə və Keyfiyyətin Yüksəldilməsi İdarəsi ləğv edilib.
Mühasiblər təcrübədə bank əməliyyatlarını həyata keçirən zaman ödəniş tapşırıqları ilə bağlı müəyyən suallarla qarşılaşırlar. Mövzunu mühasib İlkin Lələyev şərh edir.