Blog Full

Vergi ödəyicilərinə sadə görünən, lakin suallar yaradan məsələlərdən biri sadələşdirilmiş vergi ödəyicisinin digər vergilərin ödəyicisi mükəlləfiyyətinə keçməsidir. Mövzunu sərbəst auditor Altay Cəfərov şərh edir.

Vergi Məcəlləsinin 218.2-ci maddəsinə əsasən, sadələşdirilmiş vergi ödəyiciləri (bu Məcəllənin 218.4-cü maddəsində nəzərdə tutulmuş vergi ödəyiciləri istisna olmaqla) hər il aprel ayının 20-dən gec olmayaraq, müvafiq bəyannaməni və ya bu Məcəllənin 218.1-ci maddəsində qeyd olunan hüquqlardan istifadə etməyəcəyi barədə yazılı məlumatı uçotda olduğu vergi orqanına təqdim etməlidir.

Məcəllədə başqa hallar nəzərdə tutulmamışdırsa, vergi ödəyicisinin təqvim ilinin sonunadək seçdiyi metodu dəyişdirmək hüququ yoxdur. Vergi ödəyicisi qeyd olunan müddətdə bəyannaməni və ya yazılı məlumatı təqdim etmədikdə vergi orqanı vergi ödəyicisinin əvvəlki vergi ilində seçdiyi metodu tətbiq edir. İl ərzində yeni fəaliyyətə başlayan vergi ödəyicisi vergi uçotuna durmaq üçün ərizədə qeyd etdiyi metodu tətbiq edir.

İlkin olaraq müddəalar sadə və aydın görünsə də, bəzi məqamları açıqlamağa cəhd edəcəyik:

• birincisi, vergi ödəyicisinin cari vergi ilində sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi olmaq hüququnun olması tələb olunur;
• ikincisi, 218.4-cü maddənin əhatə etdiyi şəxslər istisna edilir;
• üçüncü tələb budur ki, sadələşdirilmiş vergidən digər vergi mükəlləfiyyətinə keçmək məsələsi cari ilin aprel ayına kimi yekunlaşmalıdır: bunun üçün vergi orqanına ya birinci rüb üçün sadələşdirilmiş vergi bəyannaməsi ya da yazılı məktub göndərilməlidir;
• nəhayət, məktub göndəriləcəyi təqdirdə, məktubda 218.1-ci maddədəki hüquqlardan istifadə edilməyəcəyi bildirilməlidir.

Əsas vəsaitlərin təmirinə çəkilən xərclər hansı qaydada gəlirdən çıxıla bilər?

Bəs “218.1-ci maddədəki hüquqlardan istifadə edilməyəcək” dedikdə nə başa düşülür?

Vergi Məcəlləsinin 218.1-ci maddəsinə əsasən, aşağıda göstərilən şəxslər sadələşdirilmiş verginin ödəyicisi olmaq hüququna malikdir:

• bu Məcəllənin XI fəslinin müddəaları nəzərə alınmaqla, ƏDV məqsədləri üçün qeydiyyata alınmamış və ardıcıl 12 aylıq dövrün istənilən ayında (aylarında) vergi tutulan əməliyyatların həcmi 200.000 manat və ondan az olan şəxslər;
• vergi tutulan əməliyyatlarının həcmi ardıcıl 12 aylıq dövrün istənilən ayında (aylarında) 200.000 manatdan artıq olan ictimai iaşə fəaliyyəti ilə məşğul olan şəxslər.

Deməli, 12 aylıq dövriyyəsi 200.000 manatdan az olan vergi ödəyicisinin həm sadələşdirilmiş verginin ödəyicisi, eyni zamanda digər verginin ödəyicisi, yəni hüquqi şəxslər üçün mənfəət, fiziki şəxslər üçünsə gəlir vergisinin ödəyicisi olmaq hüququ da vardır.

Beləliklə, Vergi Məcəlləsinin 218.2-ci maddəsinin əsas tələblərindən biri budur ki, həmin gəlir və ya mənfəət vergisi ödəyicisi məktub yazmalı və ya birinci rübə aid sadələşdirilmiş vergi bəyannaməsini göndərməlidir ki, cari ilin əvvəlindən onun sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi mükəlləfiyyəti yaransın.

Vergi Məcəlləsinin 218.1.2-ci maddəsi isə sırf ictimai iaşə fəaliyyətinə aiddir. Belə ki, digər vergi ödəyicilərinin ardıcıl 12 aylıq dövrün istənilən ayında (aylarında) vergi tutulan əməliyyatlarının həcmi 200.000 manat və ondan çox olduqda avtomatik olaraq ƏDV ödəyicisi mükəlləfiyyəti yaranır. İctimai iaşə fəaliyyəti ilə məşğul olan vergi ödəyicilərinin isə ardıcıl 12 aylıq dövrün istənilən ayında (aylarında) vergi tutulan əməliyyatlarının həcmi 200.000 manat və ondan çox olanda həm ƏDV, həm də sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi olmaq hüququ yaranır.

Bu tələb nəzərdə tutularaq, 218.2-ci maddədə deyilir ki, ictimai iaşə sahəsində fəaliyyət göstərən vergi ödəyicisi ardıcıl 12 aylıq dövrün istənilən ayında (aylarında) vergi tutulan əməliyyatlarının həcmi 200.000 manat və ondan çox olanda ya birinci rübə aid sadələşdirilmiş vergi bəyannaməni təqdim etməlidir ki, fəaliyyətini sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi kimi davam etdirsin, ya da məktub yazmalı və məktubda bildirməlidirlər ki, ƏDV ödəyicisi olmaq istəmir, fəaliyyətini sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi kimi davam etdirmək istəyir.

Misal: 2021-ci ildə mənfəət vergisi ödəyicisi kimi fəaliyyət göstərən “AA” MMC-nin dövriyyəsi 200.000 manatdan az olub. Şirkət 1 yanvar 2022-ci ildən sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi olmaq istəyir. Bunun üçün “AA” MMC 20 aprel 2022-ci il tarixinə kimi sadələşdirilmiş vergi bəyannaməsini təqdim etməli, eyni zamanda məktubla müraciət etməli, məktubda göstərilməlidir ki, vergi orqanı MMC-nin mənfəət vergisi mükəlləfiyyətini ləğv etsin və onu sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi kimi qeydiyyata alsın.

Əks halda, uçot məlumatlarında mənfəət vergisi mükəlləfiyyəti aktiv qaldığına görə vergi orqanı gələcəkdə “AA” MMC-dən həm mənfəət, həm də sadələşdirilmiş vergi bəyannaməsini tələb edəcək.

Bəs 2023-cü ildə “AA” MMC yenidən mənfəət vergisi ödəyicisi mükəlləfiyyətinə keçə bilərmi? Əlbəttə, keçə bilər. Bunun üçün 1 yanvar 2023-cü ildən 20 aprel 2023-ci ilə kimi heç bir sadələşdirilmiş vergi bəyannaməsini təqdim etmir və vergi orqanına yazılı müraciət edir ki, sadələşdirilmiş vergi mükəlləfiyyətini ləğv edib və onu mənfəət vergisi mükəlləfiyyətinə keçirsin.

Onu da bildirək ki, sadələşdirilmiş vergi ödəyicisindən mənfəət və ya gəlir vergisi ödəyicisinə keçiləndə, Vergi Məcəlləsinin 151.5-ci maddəsinə əsasən, rüblük cari vergi arayışları təqdim edilməlidir, əks halda, vergi orqanı analoji hesablamalar apara bilər.

Mənbə: vergiler.az

Fiziki şəxslərin əməkhaqlarından gəlir vergisinin tutulması

Tikinti sahəsində fəaliyyət göstərən şirkət bəzi zəruri avadanlıq və qurğuları başqa müəssisədən icarəyə götürür və icarəyə götürülmüş əmlaklara şirkət tərəfindən mütəmadi olaraq təmir xərcləri çəkilir. Bu xərclər gəlirdən çıxılan xərclərə aid edilə bilərmi?

Dövlət Vergi Xidmətindən bildirilib ki, Vergi Məcəlləsinin 115-ci maddəsinin müddəalarına əsasən, icarəyə götürülmüş əsas vəsaitlər üzrə təmir xərclərinin gəlirdən çıxılması bu Məcəllənin 115.4 -115.8-ci maddələrinə uyğun olaraq müəyyən edilir. İcarəyə götürülmüş əsas vəsaitlərin təmiri üzrə xərclərin gəlirdən çıxılan məbləği əsas vəsaitlərin hər bir kateqoriyasının əvvəlki ilin sonuna qalıq dəyərinin bu Məcəllənin 115.1-ci maddəsi ilə müəyyən edilən faiz həddi ilə məhdudlaşdırılır.

Əsas vəsaitlərin icarəyə götürülməsi müddətləri, şərtləri, habelə onların təmiri üzrə xərclər qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş qaydada icarəyə verənlə icarəçi arasında bağlanılan müqavilədə razılaşdırılır. Təmir işləri icarəyə verənin hesabına aparıldıqda, yaxud icarəçinin hesabına aparılaraq, icarə haqqı ilə əvəzləşdirildikdə bu Məcəllənin 115-ci maddəsinin müddəaları icarəçiyə tətbiq edilmir.

İcarəyə götürülən və icarəyə götürənin balansında uçota alınmayan əsas vəsaitlərin təmirinə çəkilən xərclərin gəlirdən çıxılması ilə bağlı bildiririk ki, Vergi Məcəlləsində icarəyə götürülən əsas vəsaitə çəkilən təmir xərcinin ya icarə haqqı ilə əvəzləşdirilməsi, yaxud icarəyə verənin vəsaiti hesabına çəkilməsi göstərilir. Vergi Məcəlləsinin 115.6-cı maddəsində göstərilir ki, bu iki halda təmir xərcinin gəlirdən çıxılmasına dair 115-ci maddənin müddəaları icarəyə götürənə tətbiq edilmir.

Vergi Məcəlləsinin 115.5-ci maddəsində əsas vəsaitlərin təmiri üzrə xərclər qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş qaydada icarəyə verənlə icarəçi arasında bağlanılan müqavilədə razılaşdırılması göstərilmişdir.

Fiziki şəxslərin əməkhaqlarından gəlir vergisinin tutulması

Belə ki, tərəflər arasında bağlanan müqavilədə əsas vəsaitlərin təmiri üzrə xərclərin gəlirdən çıxılması ilə bağlı suallar qanunvericiliyin – Mülki Məcəllənin və Azərbaycan Respublikası Maliyyə Nazirliyinin Kollegiyasının Q-19 nömrəli 23 sentyabr 2014-cü il tarixli Qərarı ilə təsdiq edilmiş “Təmir məsrəflərinin mühasibat uçotunda əks etdirilməsinə dair” Qaydaların tələbləri nəzərə alınmaqla müəyyən edilməlidir.

Eyni zamanda, Mülki Məcəlləsinin 680-ci maddəsində nəzərdə tutulur ki, icarəyə verən icarəçi tərəfindən əmlakın yaxşılaşdırılmasına çəkdiyi xərclərin əvəzini ona ödəməyə borcludur.

Vergi Məcəlləsi və Mülki Məcəllənin tələblərindən göründüyü kimi, balansda uçota alınmayan əsas vəsaitlərə çəkilən təmir xərci yalnız icarə haqqı ilə əvəzləşdirilir, bu zaman çəkilən xərc icarə haqqı şəklində gəlirdən çıxılır, yaxud icarəyə verənin vəsaiti ilə həyata keçirilir ki, bu da əvəzi alınan pul olduğu üçün gəlirdən çıxılmır. Yəni çəkilən məsrəflər artıq kompensasiya edilmişdir.

Maliyyə Nazirliyinin Kollegiyasının Qərarı ilə təsdiq edilən “Təmir məsrəflərinin mühasibat uçotunda əks etdirilməsinə dair” Qaydaların 5.5-ci bəndinin müddəalarına əsasən icarəyə götürülən, gələcəkdə alınma hüququ olan, müqavilədə nəzərdə tutulmuş qiymətlərlə icarəçinin mülkiyyətinə keçən obyektlər əsas fondlara aid edilməklə, icarəçi tərəfindən uçota alınır. Alınma hüququ olmayan və icarəçinin mülkiyyətinə keçməyən obyektlər, icarəçinin əsas fondlarına aid edilmədiyi üçün onun tərəfindən uçota alınmır.

Vergi Məcəlləsinin 115.7-ci və 115.8-ci maddələrinə dair müddəalar balansda əsas vəsait kimi uçota alınan aktivlərə münasibətdə tətbiq edilir və uzunmüddətli icarə istisna olmaqla, icarəyə götürülən əsas vəsaitlərə münasibətdə tətbiq edilmir.

Beləliklə, icarəyə götürülən əsas vəsaitlərin təmirinə çəkilən xərclər aşağıdakı qaydada gəlirdən çıxıla bilər:

• icarəyə götürənin balansında uçota alınan əsas vəsaitlər – Vergi Məcəlləsinin 115.1-ci maddəsində göstərilən faiz dərəcəsi ilə;
• icarəyə götürənin balansında uçota alınmayan əsas vəsaitlər – Vergi Məcəlləsinin 115.6-cı maddəsinə uyğun olaraq icarə haqqı ilə əvəzləşdirilməklə.

Əsas: Vergi Məcəlləsinin 115-ci və Mülki Məcəllənin 680-ci maddələri, Azərbaycan Respublikası Maliyyə Nazirliyinin Kollegiyasının Q-19 nömrəli 23 sentyabr 2014-cü il tarixli Qərarı ilə təsdiq edilmiş “Təmir məsrəflərinin mühasibat uçotunda əks etdirilməsinə dair” Qaydalar.

Mənbə: vergiler.az

Təsisçidən alınan borc hansı şərtlərlə nağd qaydada qaytarıla bilər?