Blog Full

Vergi Məcəlləsinin 133.4-cü maddəsinə əsasən, borc öhdəlikləri üzrə faizlər ödənilərkən və ya əmlakın icarəyə götürülməsi müqabilində ödəmə həyata keçirilərkən, borc öhdəliyinin və ya icarə müqaviləsinin müddəti bir neçə hesabat dövrünü əhatə edirsə, hesabat ilində gəlirdən çıxılmalı olan və faktiki ödənilən faizlərin (icarə haqqının) məbləği həmin il üçün hesablanan faizlərin (icarə haqqının) məbləği deməkdir.

Qanunvericiliyin bu tələbinin kassa metoduna münasibətdə icrasını maliyyə və vergi eksperti Rəşad Məmmədov  şərh edir.

Vergi Məcəlləsinin 133-cü maddəsində alınan malın silinməsi ayrıca göstərilməyib. Bəziləri elə başa düşə bilər ki, mal alınıbsa və pulu ödənibsə, bu mal kassa metoduna görə silinə bilər. Lakin bu belə deyil. Vergi Məcəlləsinin 139.1-ci maddəsinə əsasən, vergi ödəyicisi sonradan satılmaq üçün nəzərdə tutulan hər hansı malı əmtəə-material ehtiyatlarına aid etməyə borcludur.

Həmçinin, Məcəllənin 139.4-cü maddəsində göstərilib ki, vergi ödəyicisi onun ixtiyarında olan malların fərdi uçotunu aparmırsa, o, əmtəə-material ehtiyatlarının uçotunu orta maya dəyəri ilə qiymətləndirmə metodundan istifadə etməklə aparmaq hüququna malikdir.

Həmin maddədən belə bir nəticə çıxır ki, mənfəət vergisi üçün vergi bazasını ancaq müştəriyə təqdim edilən malların dəyəri azalda bilər. Vergi Məcəlləsinin 13.2.10-cu maddəsinə əsasən isə mallar üzərində mülkiyyət hüququ başqasına verildikdə mal təqdim olunmuş hesab olunur.

Ona görə də alınan malları xərcə aid etmək üçün 2 əsas şərt vacibdir:

• Satıcıya olan borc ödənilməlidir;
• Mülkiyyət hüququ alıcıya keçməlidir.

Misal 1: “A” şirkəti gəlir və xərclərinin uçotunu kassa metodu ilə aparır. 2019-cu ilin fevral ayının 5-də ƏDV ilə birlikdə 2.360 manat (o cümlədən 360 manat ƏDV) dəyərində mal alıb. 15 mart 2019-cu ildə bütün məbləğ (yəni ƏDV ilə birlikdə 2.360 manat) nağdsız qaydada ödənilib. 23 mart 2019-cu ildə maya dəyəri 1.500 manat olan mal satılıb. Bu halda satılan malın mayası kimi, kassa metoduna görə, 1500 manat mal silinməlidir.

Bəs alınan mallara görə verilmiş avans kassa metoduna görə xərc hesab olunurmu?

Satıcılara və podratçılara verilmiş avansları vergitutma bazasını azaldan xərc kimi əks etdirmək düzgün deyil. Çünki Vergi Məcəlləsinin 133.3-cü maddəsində maliyyə öhdəliyi ödənildiyi halda xərc, kassa metoduna əsasən, xərc kimi tanınır. Satıcılara və podratçılara verilmiş avanslar maliyyə öhdəliyi hesab olunmur. Bundan başqa, Vergi Məcəlləsinin 130.1-ci maddəsinə əsasən, vergi ödəyicisi sənədləşdirilmiş məlumat əsasında xərclərini onların çəkildiyi müvafiq hesabat dövrlərinə aid etməyə borcludur. Verilmiş avans isə mal, iş və xidmət əldə edildikdə əsaslandırılmış xərc hesab olunacaq. Ona görə də verilmiş avanslar kassa metoduna görə xərc hesab olunmur. Gözləmək lazımdır ki, verilən avansa görə mal, iş və xidmət mədaxil olunsun.

Misal 2: 2019-cu ilin yanvar ayında “A” şirkəti bir ilin (aylıq ƏDV-siz 500 manat olmaqla) icarə haqqını, yəni 6.000 manatı nağdsız ödəyib. Bir ilin ödənilən 6.000 manat icarə haqqı avans hesab olunur, onu xərc kimi silmək düzgün deyil. Ona görə də “A” şirkəti 2019 yanvar ayının kassa metoduna görə icarə xərcini, Vergi Məcəlləsinin 133.4-cü maddəsinə əsasən, 500 manat göstərməlidir.

Mənbə: vergiler.az

Mövzunu hüquqşünas Səməd Vəkilov şərh edir. Azərbaycan Respublikasının ərazisində mülkiyyətində və ya icarə və ya digər əsaslarla istifadəsində torpaq sahələri olan, o cümlədən dövlət və bələdiyyə mülkiyyətində olan torpaq sahələrini icarə və digər əsaslarla istifadə edən fiziki şəxslər torpaq vergisinin (Vergi Məcəlləsinin 206.1-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş halda fiziki şəxslərin torpaq vergisi istisna olmaqla) ödəyiciləridir.

Torpaq vergisi torpaq mülkiyyətçilərinin və ya torpaqdan icarə və ya digər əsaslarla istifadə edən şəxslərin təsərrüfat fəaliyyətinin nəticələrindən asılı olmayaraq torpaq sahəsinə görə hər il sabit tədiyə şəklində hesablanılır. Fiziki şəxslərin Azərbaycan Respublikasının ərazisində mülkiyyətində və ya icarə və ya digər əsaslarla istifadəsində olan torpaq sahələri torpaq vergisinin vergitutma obyekti sayılır.

Fiziki şəxslər və bələdiyyə müəssisələri özlərinin mülkiyyət və istifadə hüquqlarını təsdiq edən sənədləri aldıqdan sonra 1 ay ərzində bələdiyyələrdə uçota durmalıdırlar. Torpaq üzərində fiziki şəxsin xüsusi mülkiyyət hüququ dövlət və bələdiyyə torpaqlarının özəlləşdirilməsi, alğı-satqısı, vərəsəliyə keçməsi, bağışlanması, dəyişdirilməsi və torpaqla bağlı digər əqdlərin əsasında yaranır.

Torpaq sahəsi üzərində istifadə hüququ müvafiq qərar (müqavilə) əsasında torpaqdan daimi və ya müvəqqəti istifadə edilməsidir. Torpağın istifadəyə verilməsinə görə torpaq vergisindən başqa haqq alınmır. Əvvəlcədən müddəti müəyyən edilmədən həyata keçirilən istifadə, torpaqdan daimi istifadə hesab olunur. Torpaqdan müvəqqəti istifadə qısamüddətli və uzunmüddətli olur. Qısamüddətli müvəqqəti istifadə on beş ilədək müəyyən oluna bilər. Uzunmüddətli müvəqqəti istifadə xüsusi mülkiyyətdə olan torpaqlar üçün on beş ildən doxsan doqquz ilədək, dövlət və bələdiyyə mülkiyyətində olan torpaqlar üçün isə on beş ildən qırx doqquz ilədək müəyyən oluna bilər. Dövlət və bələdiyyə mülkiyyətində olan torpaqlara görə torpaq vergisi hesablanmadığı üçün belə torpaqlar digər şəxslərə icarə və digər əsaslarla istifadəyə verilərkən torpaq vergisinin vergitutma obyekti yaranır və torpaq vergisi onu icarə və digər əsaslarla istifadəyə götürən şəxslər tərəfindən ödənilir.

Vergi Məcəlləsinin 206.1-ci maddəsinə əsasən, bu Məcəllənin 206.1-1-ci maddəsində nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla, kənd təsərrüfatı torpaqları üzrə torpaq vergisinin dərəcəsi torpaq sahəsinin hər 100 kvadratmetrinə görə 2 manat müəyyən edilir.

Məcəllənin 206.1-1-ci maddəsində isə göstərilib ki, müvafiq icra hakimiyyəti orqanının verdiyi arayışa əsasən, təyinatı üzrə istifadə edilən və ya irriqasiya, meliorasiya və digər aqrotexniki səbəblərdən təyinatı üzrə istifadə edilməsi mümkün olmayan kənd təsərrüfatı torpaqları üzrə torpaq vergisinin dərəcəsi 1 şərti bal üçün 0,06 manat müəyyən edilir. Təyinatı üzrə istifadə edilən və ya təyinatı üzrə istifadə edilməsi mümkün olmayan kənd təsərrüfatı torpaqları müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən təsdiq edilən qayda və meyarlar əsasında müəyyən edilir.

Torpaqların kadastr qiyməti rayonlar və ora daxil olan inzibati rayonlar üzrə kənd təsərrüfatı torpaqlarının təyinatı, coğrafi yerləşməsi və keyfiyyəti nəzərə alınmaqla, şərti balları müəyyənləşdirilir.

Müvafiq icra hakimiyyəti orqanının verdiyi (Azərbaycan Respublikasının Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi Azərbaycan Respublikasının Fövqəladə Hallar Nazirliyi və Azərbaycan Meliorasiya və Su Təsərrüfatı Açıq Səhmdar Cəmiyyəti ilə birlikdə) arayışa əsasən, təyinatı üzrə istifadə edilən və ya irriqasiya, meliorasiya və digər aqrotexniki səbəblərdən təyinatı üzrə istifadə edilməsi mümkün olmayan kənd təsərrüfatı torpaqlarının 1 hektarının şərti balı kadastr qiymət rayonları və ora daxil olan inzibati rayonlar üzrə “Kadastr qiymət rayonları və ora daxil olan inzibati rayonlar üzrə kənd təsərrüfatı torpaqlarının təyinatı, coğrafi yerləşməsi və keyfiyyəti nəzərə alınmaqla şərti balların müəyyənləşdirilməsi haqqında” Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabinetinin 29 dekabr 2000-ci il tarixli 230 nömrəli Qərarı ilə müəyyənləşdirilmişdir. Həmin Qərara əsasən, biçənəklər, örüşlər və otlaqlar (yay və qış otlaqları da daxil olmaqla) üçün torpaqların 1 hektarının şərti balları müvafiq kadastr qiymət rayonlarının əkin, dinc və çoxillik əkmələrin altındakı torpaqlarının I keyfiyyət qrupu üçün müəyyənləşdirilmiş şərti balların 1/10-i miqdarında qəbul edilir.

Fiziki şəxslərə torpaq vergisi torpaq sahələrinin ölçüsünə və torpaq vergisinin dərəcələrinə əsasən müvafiq ərazinin bələdiyyəsi tərəfindən hər il iyulun 1-dək hesablanılır.

Misal 1. Tovuz rayonundakı kəndlərdən birində fiziki şəxsə məxsus 5.000 m2 sənaye təyinatlı torpağın vergi məbləğini hesablayaq. Vergi qanunverciliyinə əsasən, 10.000 m2 qədər olan bu təyinatlı torpaq sahəsinin vergi dərəcəsi 2 manatdır. Buna əsasən, həmin fiziki şəxsin ödəyəcəyi torpaq vergisinin məbləği 10.000 manat olacaq:

5.000×2 = 10.000 manat.

Misal 2. Bəs Tovuz rayonunda 1.000 m2 həyətyanı torpaq sahəsi olan fiziki şəxs nə qədər torpaq vergisi ödəməlidir? Vergi qanunverciliyinə əsasən 10.000 m2 qədər olan bu təyinatlı torpaq sahəsinin vergi dərəcəsi 0,3 manat müəyyən olunub. Buna əsasən, həmin fiziki şəxsin vergi öhdəliyi 30 manat təşkil edir:

1.000 x 0,3 = 30 manat.

Mənbə: vergiler.az

Sualla bağlı iqtisadçı ekspert Anar Bayramov şərh bildirir. Vergi Məcəlləsinin 150.1.9-cü madddəsinə əsasən, notariuslar da bəzi müqavilələri təsdiq edərkən ödəmə mənbəyində vergi tutmağa borcludur. Notariusların vergi tutduğu müqavilələrə aşağıdakılar aid edilmir:

• fiziki şəxsin azı 3 (üç) təqvim ili ərzində yaşayış yeri üzrə qeydiyyatda olduğu yaşayış sahələrinin təqdim edilməsi;
• fiziki şəxslər tərəfindən torpaq sahələrinin təqdim edilməsi.

Misal 1: Vətəndaş 2010-cu ildən qeydiyyatda olduğu evini 2022-ci ildə satırsa, ödəmə mənbəyində vergiyə cəlb olunmur.

Qeyd edək ki, 1 yanvar 2020-ci il tarixdən Vergi Məcəlləsinə edilən dəyişikliyə əsasən, fiziki şəxsin güzəşt tətbiq edilən qeydiyyatda olma müddəti 5 ildən 3 ilə endirilib.

Misal 2: Vətəndaş 2019-cu ilin noyabr ayından qeydiyyatda olduğu evi 2022-cü ilin mart ayında satırsa, ödəmə mənbəyində vergiyə cəlb olunmur. Çünki Vergi Məcəlləsində “təqvim ili” dedikdə 01 yanvar – 31 dekabr tarixi əsas götürülür. Bu halda 3 təqvim ili (2019-cu, 2020-ci və 2021-ci illər) başa çatdığı üçün vergi ödəyicisinə güzəşt tətbiq edilir.

1 yanvar 2020-ci il tarixdən Vergi Məcəlləsinə əlavə edilən 218-1.1.5.3-cü maddəyə əsasən, fiziki şəxslərin xüsusi mülkiyyətində olan yaşayış sahələrinin 30 kvadrat metrədək olan hissəsinə güzəşt tətbiq edilir.

Misal 3: Vətəndaş 2 il qeydiyyatda olduğu 85 kvadrat metrlik evi satarsa, 30 kvadratmetr sahəyə görə vergi hesablanmayacaq və 55 kvadrat metrə (85-30) vergi hesablanacaq.

Misal 4: Vətəndaş 2015-ci ildə aldığı 5 sot (500 kvadratmetrlik) torpaq sahəsini 2022-ci ildə satırsa, ödəmə mənbəyində vergiyə cəlb olunacaq. Çünki 3 il qeydiyyat şərti torpaq sahəsinə münasibətdə tətbiq edilmir.

Misal 5: Vətəndaş 2013-cü ildə aldığı 300 kvadratmetrlik qeyri-yaşayış sahəsini 2022-ci ildə satırsa, o zaman ödəmə mənbəyində vergiyə cəlb olunacaq. Çünki 3 il qeydiyyat tələbi qeyri-yaşayış sahəsinə münasibətdə tətbiq edilmir. Həmçinin, yaşayış sahəsinə tətbiq edilən 30 kvadratmetrlik vergi güzəşti qeyri-yaşayış sahəsinə aid olunmur.

Notariusların vergi tutduğu müqavilələrə mirasın ailə üzvlərinin adına rəsmiləşdirilməsi aid edilmir.

“Ailə üzvləri” anlayışı Vergi Məcəlləsinin 13-cü maddəsi ilə tənzimlənir. Vergi Məcəlləsinin 13.2.7-ci maddəsinə əsasən, vergi ödəyicisinin ailə üzvləri aşağıdakılardır:

• ər-arvadlar;
• valideynlər, övladlar, övladlığa götürmüş və övladlığa götürülmüş şəxslər, babalar, nənələr və nəvələr;
• vərəsələr;
• doğma (ögey) bacılar (qardaşlar):
• bacı və qardaş övladları,
• ər-arvadların bacıları, qardaşları və valideynləri,
• bacıların ərləri və qardaşların arvadları,
• valideynlərin bacıları (qardaşları),
• qəyyumlar və qəyyumluğa götürülənlər, onların arasındakı ev təsərrüfatı birliyi nəticəsində biri o biri ilə valideyn və övlad kimi bağlı olduqda.

Təcrübədə rast gəlinən və mübahisə yaradan məsələlərdən biri eltilərin (qardaş arvadlarının) bir-birinə əmlak təqdim etməsi halında notariuslar tərəfindən ödəmə mənbəyində vergiyə cəlb edilməsidir.

Misal 6: Boyük qardaşın arvadı evlilik dövründə alınan yaşayış sahəsini kiçik qardaşın arvadına – eltisinə təqdim edir. Bu zaman notarius ümumi qaydada vergiyə cəlbetmə həyata keçirir və güzəşt tətbiq olunmur.

Misal 7: Böyük qardaş yaşayış sahəsini kiçik qardaşının arvadına təqdim edirsə, bu əməliyyat artıq ailə üzvləri arasında təqdimetmə hesab olunur.

“Torpaqların dövlət “ehtiyacları üçün alınması haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununa əsasən, fiziki şəxslərə ödənilən kompensasiya xarakterli ödənişlərdən notaries vergi tutmur.

Məsələn, “Sovetski” ərazisində yaşayan vətəndaşın torpağını alarkən alğı-satqı müqaviləsi bağlanan zamanı ödəmə mənbəyində vergi tutulmur.

Torpaq, yaşayış və ya qeyri-yaşayış sahələri ər və arvad arasında və ya keçmiş ər-arvad arasında boşanma prosesində verildikdə də notarius vergi tutmur.

Mənbə: Anar Bayramov. “Vergi uçotu” kitabı / vergiler.az

Vergi Məcəlləsində şəhid ailəsi statusu verilmiş şəxslərin valideynlərinin, dul arvadlarının (ərlərinin) və övladlarının hər hansı muzdlu işdən vergi tutulmalı olan aylıq gəliri 800 manat məbləğində azaldıldığı qeyd edilib. Övladları dedikdə yaş həddi nəzərdə tutulurmu?

Dövlət Vergi Xidmətindən bildirilib ki, Vergi Məcəlləsinin 102.1-1-ci maddəsinə əsasən, şəhid ailəsi statusu verilmiş şəxslərin valideynlərinin, dul arvadlarının (ərlərinin) və övladlarının hər hansı muzdlu işdən vergi tutulmalı olan aylıq gəliri 800 manat məbləğində azaldılır.

Bununla yanaşı, “Şəhid adının əbədiləşdirilməsi və şəhid ailələrinə edilən güzəştlər haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununun 1-ci maddəsinə əsasən, şəhid Azərbaycan Respublikasının azadlığı, suverenliyi və ərazi bütövlüyü uğrunda həlak olan, hərbi əməliyyatla əlaqədar itkin düşən və qanunvericiliklə müəyyənləşdirilmiş qaydada ölmüş hesab edilən şəxsdir.

Beləliklə, Vergi Məcəlləsinin 102.1-1-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş güzəşt məbləği şəhid adını almış şəxslərin övladlarına hər hansı yaş həddi olmadan şamil edilir.

Əsas: Vergi Məcəlləsinin 102-ci maddəsi və “Şəhid adının əbədiləşdirilməsi və şəhid ailələrinə edilən güzəştlər haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu.

Mənbə: vergiler.az