Blog Full

Vergi Məcəlləsinin 98.5-ci maddəsinə əsasən, işəgötürən tərəfindən bu Məcəllənin 109.3-cü maddəsində nəzərdə tutulmuş xərclərin çəkilməsinin nəticəsi kimi əldə edilən gəlir vergi tutulan gəlirə aid deyil. Qanunvericiliyin tələbini əmək qanunvericiliyi üzrə ekspert nüsrət Xəlilov şərh edir. 

Tutaq ki, işçi özəl müəssisədə çalışır və əməkhaqqı məbləği 700 manatdır. Əməkhaqqından əlavə ona gündəlik 5 manat yemək xərclərinin qarşılaması məqsədilə ödəniş verilir. Bu ödəniş işçinin gəlirinə aid edilərək vergi tutulmalıdırmı?

Vergi Məcəlləsinin 109.3-cü maddəsinə əsasən, əyləncə və yemək xərclərinin (müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən müəyyən edilmiş normalar daxilində müalicə-profilaktik yeməklərə, süd və ona bərabər tutulan digər məhsullara və vasitələrə sərf olunan xərclər, həmçinin dəniz nəqliyyatında üzücü heyətə verilən yemək xərcləri istisna olmaqla), habelə işçilərin mənzil və digər sosial xarakterli xərclərinin gəlirdən çıxılmasına yol verilmir.

İşçilərə yemək xərclərinin ödənilməsi bir neçə şəkildə baş verə bilər. Məsələn, müəssisə tərəfindən əməkhaqqından əlavə yemək xərclərinin qarşılanması ilə bağlı əlavə müəyyən məbləğdə ödəniş edə bilər. Və ya müəssisə tərəfindən pul şəkilində ödəniş edilmir, müəssisədə təchiz edilmiş yeməkxanada işçilər yeməklə təmin edilir. Və ya müəssisə razılaşdırılmış restoranlarda yemək yemək üçün işçilərinə kupon təqdim edə bilər ki, bu da yemək xərclərinin qarşılanmasının bir növüdür.

Göründüyü kimi, yuxarıda qeyd edilmiş üç halda da müəssisə işçilərin yemək xərclərini qarşılayır. Hər bir halda işçilərin yemək xərclərinin gəlirdən çıxılmasına icazə verilməsə də yemək xərclərinin əvəzinin birbaşa işçiyə ödənilməsi zamanı işçiyə ödənilmiş yemək xərclərinin əvəzi işçinin muzdlu işdən gəlirinə aid edilir və gəlir vergisinə cəlb edilir.

Qeyd edək ki, Vergi Məcəlləsinə görə əyləncə və yemək xərclərinin (müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən müəyyən edilmiş normalar daxilində müalicə-profilaktik yeməklərə, süd və ona bərabər tutulan digər məhsullara və vasitələrə sərf olunan xərclər, həmçinin dəniz nəqliyyatında üzücü heyətə verilən yemək xərcləri istisna olmaqla), habelə işçilərin mənzil və digər sosial xarakterli xərclərinin gəlirdən çıxılmasına yol verilmir və bu xərclər müəssisənin mənfəəti hesabına qarşılanır.

Yalnız müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən müəyyən edilmiş normalar daxilində müalicə-profilaktik yeməklərə, zərərli işdə işləyən işcilərə verilən süd və ona bərabər tutulan digər məhsullara sərf olunan xərclərin və dəniz nəqliyyatında üzücü heyətə verilən yemək xərclərinin gəlirdən cıxılmasına yol verilir.

Mənbə: Nüsrət Xəlilov: “Əmək qanunvericiliyi: testlər və praktik məsələlər toplusu” kitabı / vergiler.az

Qrant müqaviləsi (qərarı) əsasında xaricdən alınan qrantlar hesabına malların idxalı, qrant üzrə resipiyentlərə malların təqdim edilməsi, işlərin görülməsi və xidmətlərin göstərilməsi üzrə əməliyyatlara ƏDV sıfır (0) dərəcə ilə tətbiq edilir. 

Mövzunu iqtisadçı ekspert Anar Bayramov şərh edir.

Öncə “qrant” və “resipiyent” anlayışlarına verilən açılışa baxaq. “Qrant haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununa əsasən, qrant humanitar, sosial və ekoloji layihələri, müharibə və təbii fəlakət nəticəsində ziyan çəkmiş ərazilərdə dağılmış istehsal, sosial təyinatlı obyektlərin və infrastrukturun bərpası üzrə işləri, təhsil, səhiyyə, mədəniyyət, hüquqi məsləhət, informasiya, nəşriyyat və idman sahələrində proqramları, elm, tədqiqat və layihələşdirmə proqramlarını, dövlət və cəmiyyət üçün əhəmiyyət kəsb edən digər proqramları hazırlamaq və həyata keçirmək üçün bu Qanunla nəzərdə tutulmuş qaydada göstərilən yardımdır. Qrant yalnız konkret məqsəd (məqsədlər) üçün verilir. Qrant alanla münasibətlərində qrant verən donor və donorla münasibətlərində qrant alan resipiyent sayılır.

Misal 1: “Vergi ekspertləri” İctimai Birliyi (adlar şərtidir) “Asson” Beynəlxalq Təşkilatından 20.000 manat həcmində qrant qazanıb və müvafiq qanunvericiliyə uyğun qeydiyyatını həyata keçirib.

Qrant müqaviləsinin şərtlərinə əsasən, “Vergi ekspertləri” İctimai Birliyi 5.000 manat məbləğində kompüterlər alacaq. Həmçinin, xüsusi qruplar-benefisiarlar üçün təlimlər keçəcək. Kompüterlərin alınması zamanı ƏDV 0 (sıfır) dərəcə ilə tətbiq olunacaq. Həmçinin “Park” oteldə keçirilən tədbir üçün ödənilən 800 manata da ƏDV 0 (sıfir) dərəcə ilə tətbiq olunacaq. Çünki hər iki əməliyyat qrant hesabına həyata keçirilib.

Misal 2: “Vergi ekspertləri” İctimai Birliyi qrant hesabına yox, özünün maliyyə vəsaiti hesabına “Park” oteldə seminar keçirir. Seminar üçün zalın icarəsinin 800 manat olmasına baxmayaraq, bu dəfə otel artıq həmin məbləğə 144 manat (800 x 18 faiz) ƏDV tətbiq edəcək. Çünki bu tədbir qrant layihəsi çərçivəsində həyata keçirilmir.

Bəs resipiyent hansı sənədləri vergi orqanına təqdim etməlidir?

Xarici səfirliklərə münasibətdə bunun üçün Xarici İşlər Nazirliyinin hazırladığı bildiriş forması vergi orqanına təqdim olunmalıdır ki, əməliyyat 0 (sıfır) dərəcə ilə ƏDV-yə cəlb olunsun. Qrant müqaviləsinə gəldikdə isə Nazirlər Kabinetinin 5 iyun 2015-ci il tarixli, 216 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilən “Qrant müqavilələrinin (qərarlarının) qeydə alınması Qaydası”na əsasən, müqavilələrin (qərarların) qeydə alınması kommersiya qurumlarına, publik hüquqi şəxslərə münasibətdə Azərbaycan Respublikasının İqtisadiyyat Nazirliyi, dini qurumlara münasibətdə Azərbaycan Respublikasının Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsi, digər qeyri-kommersiya qurumlarına və fiziki şəxslərə münasibətdə Azərbaycan Respublikasının Ədliyyə Nazirliyi tərəfindən həyata keçirilir. Qeydiyyat orqanı tərəfindən təqdim olunan bildiriş əsasında vergi ödəyiciləri əməliyyatlara 0 (sıfır) dərəcə ilə ƏDV tətbiq edə bilirlər.

Mənbə: Anar Bayramov: “Vergi uçotu” kitabı / vergiler.az

Vergi Məcəlləsinin 159.7-ci maddəsinə əsasən, bu maddənin digər müddəalarından asılı olmayaraq, malları ƏDV-yə cəlb edilən əməliyyatlar nəticəsində əldə edən, lakin bu malları əldə edərkən bu Məcəllənin 175-ci maddəsinə əsasən ƏDV-ni əvəzləşdirməyə hüququ olmayan şəxsin həmin malları göndərməsinə vergi tutulan əməliyyat kimi baxılmır. Əgər mallar əldə edilərkən əvəzləşdirilməsinə qismən yol verilməmişdirsə, vergi tutulan əməliyyatın məbləği əvəzləşdirmənin qismən yol verilməmiş payına mütənasib olaraq azaldılır.

Qanunvericiliyin bu tələbini iqtisadçı ekspert Anar Bayramov şərh edir.

Bəzi vergi mütəxəssislərinin fikrincə, bu maddə sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi ƏDV ödəyicisinə çevrildikdə həmin mallara ƏDV tətbiq etməməyə əsas verir. İlk baxışdan maddə belə təsir bağışlasa da o, aldadıcıdır. Əgər doğrudan da maddədən deyilən nəticə çıxırdısa, o zaman niyə 1 yanvar 2019-cu il tarixdən sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi olmaq hüququnu itirən (6% dərəcəsi ilə vergi ödəyənlər) pərakəndə ticarətlə məşğul olan vergi ödəyicilərinə şərait yaradıldı ki, vergi orqanlarına təqdim etdikləri məlumatlara əsasən, 1 aprel 2019-cu ilədək ƏDV-ni yalnız malların satış və alış qiymətindəki fərqə hesablasınlar?

Düzdür, bu qərarı bir növ vergi amnistiyası da hesab etmək olar. Çünki bu qərarla uçotda olmayan malları da uçota salmağa icazə verildi. 1 aprel 2019-cu ildən etibarən həmin vergi ödəyicilərinin sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi olduqları dövrdən qalan bütün mallarına ƏDV tətbiq edildi.

Tutaq ki, ticarət fəaliyyəti ilə məşğul olan sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi 1 may 2021-cu il tarixdən ƏDV ödəyicisi olub. Bu halda artıq vergi ödəyicisi bütün təqdim etdiyi malları ƏDV-yə cəlb etməlidir.

Vergi Məcəlləsinin 159.7-ci maddəsinə gəlincə isə, bu, sırf əvəzləşdirmə hüququ ilə bağlıdır.

Misal 1: ƏDV-dən azad olunan əməliyyatlar həyata keçirən ƏDV ödəyicisi “A” MMC 800 manatlıq mal alıb. Bu halda vergi ödəyicisi fəaliyyətinə uyğun olaraq ƏDV-ni əvəzləşdirmək hüququndan istifadə edə bilmir. Həmin malların ləğv olunması zamanı ona ƏDV-yə cəlb edilən əməliyyat kimi baxılmır. Əgər mallar əldə edilərkən əvəzləşdirilməsinə qismən yol verilibsə, ƏDV hesablanan məbləğ də əvəzləşdirmənin qismən verilməmiş payına mütənasib olacaq.

Misal 2: Həm ƏDV-dən azad olan, həm də ƏDV-yə cəlb edilən fəaliyyətləri həyata keçirən vergi ödəyicisi elektron qaimə-faktura ilə 800 manatlıq mal əldə edib və 144 manat ƏDV hesablayıb.

Alınmış malların ƏDV-yə cəlb olunan əməliyyatın xüsusi çəkisi üzrə qismən əvəzləşdirilən məbləği, malların göndərilməsi zamanı həmin ƏDV məbləği qədər bəyan edilməlidir.

Bəs sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi ƏDV hesablaya bilərmi?

Təcrübədə əvvəllər belə hallara rast gəlinirdi ki, sadələşdirilmiş vergi ödəyiciləri səhv olaraq rəsmi sənədlərdə ƏDV məbləğini də qeyd edirdilər. Vergi Məcəlləsinin 159.8-ci maddəsində qeyd edilir ki, ƏDV ödəyicisi kimi qeydiyyatdan keçməyən şəxslərin ƏDV tətbiq etməklə aparılan əməliyyatları, habelə ƏDV-dən azad edilən və ya sifir (0) dərəcə ilə ƏDV-yə cəlb edilən, lakin ƏDV tətbiq etməklə aparılan əməliyyatları vergitutma obyektidir. Amma əvvəllər elektron hesab-fakturanın, hazırda isə elektron qaimə-fakturanın tətbiq olunması bu cür halları demək olar ki, sıfıra endirib.

ƏDV ödəyiciləri ilə bağlı belə hal mümkündür. Məsələn, hər hansı malların alınması ƏDV-dən azad olunan əməliyyatlar siyahısına aid olsa, vergi ödəyicisi bundan xəbərsiz olduğu üçün həmin mallara ƏDV tətbiq edə bilər.

Misal 3: 1 mart 2019-cu ildən un və kəpəklərin satışı ƏDV-dən azaddır. Tutaq ki, “A” MMC 15 mart 2019-cu ildə unu 18 faiz ƏDV tətbiq etməklə satıb. Bu maddəyə əsasən, sözügedən satış artıq ƏDV tutulan əməliyyat hesab olunacaq.

Mənbə: Anar Bayramov: “Vergi uçotu” kitabı / vergiler.az

Mövzunu əmək qanunvericiliyi üzrə ekspert Nüsrət Xəlilov şərh edir. 

Hamiləlik və doğuşa görə məzuniyyətdən qayıdan işçi əmək məzuniyyəti hüququndan istifadə etmək istədikdə məzuniyyətdə olduğu dövr üçün orta əməkhaqqı məzuniyyətin verildiyi aydan əvvəlki 12 təqvim ayının əməkhaqqına əsasən müəyyən edilir. Aydın məsələdir ki, hamiləlik və doğuma görə məzuniyyətdə olduğu dövrdə işçi işdə olmayıb və bu səbəbdən də ona əməkhaqqı hesablanmayıb. Belə halda hesablamanın həyata keçirilməsi üçün Nazirlər Kabinetinin 1999-cu il 25 avqust tarixli 137 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmiş “məzuniyyət vaxtı üçün orta əməkhaqqının hesablanması zamanı nəzərə alınan və alınmayan ödənişlərin müəyyən edilməsi barədə” qərara baxmaq lazımdır. Həmin qərarda məzuniyyət vaxtı üçün orta əməkhaqqının hesablanması zamanı nəzərə alınan və alınmayan ödənişlər müəyyən olunub.

Qərara əsasən, əmək qabiliyyətini müvəqqəti itirməyə, hamiləliyə və doğuma görə müavinətlər nəzərə alınan ödənişlərə daxildir. Qeyd edilən halda məzuniyyət dövrü üzrə orta əməkhaqqının tapılması üçün işçinin məzuniyyətə çıxdığı aydan əvvəlki 12 ayın gəlirləri toplanıb 12-yə bölünməli və alınmış orta aylıq əməkhaqqı 30.4-ə bölünərək bir günlük orta əməkhaqqı müəyyən olunmalıdır. Alınmış rəqəm məzuniyyət günlərinin sayına vurularaq məzuniyyət dövrü üçün orta əməkhaqqı tapılmalıdır.

Əsas: Əmək Məcəlləsinin 140-cı maddəsi, Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 1999-cu il 25 avqust tarixli 137 nömrəli Qərarı.

Mənbə: Nüsrət Xəlilov: “Əmək qanunvericiliyi: testlər və praktik məsələlər toplusu” kitabı / vergiler.az