Blog Full

Səhhətinə görə daha yüngül əməyə ehtiyacı olan işçiləri işəgötürən onların razılığı ilə tibbi rəyə uyğun olaraq daha yüngül müvafiq işə müvəqqəti və ya daimi keçirməyə borcludur. Bəs bu halda həmin işçilərə ödəniləcək əməkhaqqı necə hesablanır? Bu suala əmək qanunvericiliyi üzrə ekspert Nüsrət Xəlilov aydınlıq gətirir:

Əmək Məcəlləsinin 232-ci maddəsində işçinin sağlamlığının mühafizəsi məqsədilə başqa yüngül işə keçirildiyi və əməkhaqqının saxlandığı hallar müəyyənləşdirilib. İşçi sağlamlığının mühafizəsinin təmin olunması məqsədilə səhhətinə mənfi təsir göstərməyən yüngül və əvvəlkinə nisbətən aşağı maaşlı işə keçirilə bilər. Bu halda işçinin yüngül işə keçirildiyi gündən etibarən bir ay ərzində əvvəlki işi (vəzifəsi) üzrə orta əməkhaqqı saxlanılır.

Vərəm və digər xroniki ağır xəstəliyə tutulmuş və bu səbəbdən başqa az maaşlı işə müvəqqəti keçirilmiş işçilərə keçirildikləri bütün vaxt ərzində, lakin dörd aydan çox olmayaraq əvvəlki iş yerində aldığı əməkhaqqı saxlanılır. İş yerində bədbəxt hadisə nəticəsində əmək qabiliyyətini itirmiş və ya peşə xəstəliyinə tutulmuş, müvafiq həkim məsləhət komissiyası və ya müvafiq icra hakimiyyətı orqanının müəyyən etdiyi orqanın (qurumun) rəyi əsasında yüngül işə müvəqqəti keçirilmiş işçilərə əvvəlki əməkhaqqı ilə yeni iş yerindəki əməkhaqqı arasındakı fərq ödənilir. Bu fərq işçinin əmək qabiliyyəti bərpa olunanadək və ya əlillik müəyyən edildiyi vaxtadək ödənilməlidir.

Misal

Dəmir məmulatlarının istehsalı müəssisəsində çalışan işçinin ərizəsi və tibbi rəyə uyğun olaraq, 01.04.2023-cü il tarixdən onun daha yüngül işə keçirilməsinə qərar verilib. İşçinin fevral və mart aylarında aldığı əməkhaqqı, müvafiq olaraq, 1.135 manat və 1.350 manat təşkil edib. Həmin aylarda iş günlərinin sayı, müvafiq olaraq, 20 və 17 gün olub. Bu halda, işçi yeni işində 800 manat məbləğində maaş alacaq, 01.05.2023-cü il tarixədək isə əvvəlki işi üzrə orta əməkhaqqı hesablanacaq:

1.135 + 1.350 = 2.485 manat;
20 + 17 = 37 gün;
2.485 : 37 = 67,16 manat (bir iş gününə düşən orta əməkhaqqı);
17 x 67.16 = 1.141,72 manat.

Beləliklə, işçi 01.05.2023-cü il tarixədək 1.141,72 manat, ondan sonra isə 800 manat əməkhaqqı alacaq.

Mənbə: vergiler.az

Qanunvericiliyə əsasən, əsas vəsaitlərə çəkilən təmir xərcləri müəyyən şərtlərlə vergi ödəyicisinin gəlirlərindən çıxıla bilər. Maliyyə-mühasibat üzrə ekspert Xalid Cəfərov bunun hansı qaydalarla reallaşdırılması yollarını açıqlayıb: 

Hər il üçün gəlirdən çıxılmalı olan təmir xərclərinin məbləği məhdudlaşdırılır. Bu məbləği tapmaq üçün torpaq, tikili və avadanlıqların hər bir kateqoriyasının əvvəlki ilin sonuna qalıq dəyərini müvafiq faiz dərəcəsinə görə hesablamaq lazımdır.

Vergi Məcəlləsinin 115.1-ci maddəsinə əsasən, faiz dərəcələri aşağıdakı kimi müəyyən olunub:

• binalar, tikinti və qurğular – ilin sonuna qalıq dəyərinin 2 faizi;
• maşınlar, avadanlıq və hesablama texnikası – ilin sonuna qalıq dəyərinin 5 faizi;
• yüksək texnologiyalar məhsulu olan hesablama texnikası – ilin sonuna qalıq dəyərinin 3 faizi;
• nəqliyyat vasitələri – ilin sonuna qalıq dəyərinin 5 faizi;
• digər torpaq, tikili və avadanlıqlar – ilin sonuna qalıq dəyərinin 3 faizi;
• köhnəlmə (amortizasiya) hesablanmayan torpaq, tikili və avadanlıqlar üzrə – 0 faiz.

Təmir xərclərinin faktiki məbləği bu hədd ilə müəyyənləşdirilən məbləğdən az olduqda, gəlirdən təmir xərclərinin faktiki məbləği çıxılır. Bu halda növbəti vergi illərində təmir xərclərinin gəlirdən çıxılan həddi təmir xərclərinin faktiki məbləği ilə müəyyənləşdirilmiş hədd hesablanmış məbləği arasındakı fərq qədər artırılır.

Müəyyən edilmiş məhdudlaşdırmadan artıq olan məbləğ cari vergi ilinin sonuna torpaq, tikili və avadanlıqların (vəsaitin) qalıq dəyərinin artmasına aid edilir.

Vergi Məcəlləsinin 152-ci maddəsinə əsasən, bu Məcəllənin 115.1-ci maddəsində müəyyən edilmiş məhdudlaşdırmadan artıq olan məbləğ cari vergi ilinin sonuna əsas vəsaitlərin (vəsaitin) qalıq dəyərinin artmasına aid edilir. Amortizasiya olunmayan, köhnəlmə (amortizasiya) hesablanmayan əsas vəsaitlərin təmirinə çəkilmiş xərclər gəlirdən çıxılmır və onların balans dəyərini artırır.

İcarəyə götürülmüş torpaq, tikili və avadanlıqların təmiri üzrə xərclərin gəlirdən çıxılan məbləği torpaq, tikili və avadanlıqların hər bir kateqoriyasının əvvəlki ilin sonuna qalıq dəyərinin yuxarıda qeyd olunan faiz həddi ilə məhdudlaşdırılır.

Misal:

İlin əvvəlinə “XX” MMC-yə məxsus avtomobilin 2022-ci ilin əvvəlinə qalıq dəyəri 5.000 manat olub. Vergi Məcəlləsinin şərtlərinə əsasən, bu avtomobilə il ərzində 250 (5000 manat x 5%) manat təmir xərci gəlirdən çıxıla bilər, yəni gəlirdən çıxılan xərcə silinə bilər:

5000 x 5% = 250 manat.

Avtomobilin təmirinə il ərzində faktiki olaraq kassadan 500 manat, yəni normadan 250 manat artıq xərclənib. Bu zaman norma daxilindəki təmir xərci birbaşa xərclər maddəsinə, normadan artıq xərc isə avtomobilin qalıq dəyərinin üstünə silinməlidir.

Mənbə: vergiler.az

Azərbaycan Respublikasının Əmək Məcəlləsinin 136-cı maddəsində işçilərin əsas və əlavə məzuniyyətlərinin müddətlərinin cəmlənərək hesablanması qaydasından bəhs edilir. Qanunvericiliyin bu tələbini “AZLIFT PRO” QSC-nin İnsan resursları şöbəsinin rəhbəri Ramin Hacıyev şərh edir: 

Əmək Məcəlləsinin 136-cı maddəsinin 2-ci hissəsinə əsasən, işçinin eyni vaxtda bu Məcəllənin 115 və 116-cı maddələrində nəzərdə tutulmuş iki və daha çox əlavə məzuniyyət hüququ olduqda, onun əsas məzuniyyətinə daha çox müddətli bir əlavə məzuniyyət birləşdirilir. Təcrübədə bir çox hallarda işçinin həm əmək stajına görə, həm də əmək şəraitinə görə əlavə məzuniyyət hüququ olduğu təqdirdə, həmin məzuniyyətlərdən yalnız biri (ən çox olanı) əsas məzuniyyətə birləşdirilir.

Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin 17 iyun 2003-cü il tarixli qərarına əsasən, Əmək Məcəlləsinin 115 və 116-cı maddələrində nəzərdə tutulan iki və daha çox əlavə məzuniyyət hüququ olduqda, bu maddələrin ayrılıqda hər biri üzrə əldə edilən daha çox müddətli bir əlavə məzuniyyət işçinin əsas məzuniyyətinə birləşdirilir.

Yuxarıda qeyd olunanları misallarla izah edək:

Misal 1: Qaynaqçı vəzifəsində çalışan şəxsin 21 təqvim günü əsas, 4 təqvim günü əmək stajına, 6 və 12 təqvim günü isə əmək şəraitinə görə əlavə məzuniyyət hüququ var. Bu halda işçinin əmək stajına görə olan əlavə məzuniyyəti (4 gün) və əmək şəraitinə görə daha çox olan bir əlavə məzuniyyəti (12 gün) əsas məzuniyyətə birləşdirilərək verilməlidir. Beləliklə, işçinin bir iş ilinə görə 37 təqvim günü əmək məzuniyyəti hüququ vardır:

21 + 12 + 4 = 37 gün.

Misal 2: Mühəndis vəzifəsində çalışan işçinin 30 təqvim günü əsas məzuniyyət, 4 təqvim günü əmək stajına görə, 6 təqvim günü isə əmək şəraitinə görə əlavə məzuniyyət hüququ var. Bu halda işçinin əmək stajına görə olan əlavə məzuniyyəti (4 gün) və əmək şəraitinə görə əlavə məzuniyyəti (6 gün) əsas məzuniyyətə birləşdirilərək verilməlidir. Beləliklə, işçinin bir iş ilinə görə 40 təqvim günü əmək məzuniyyəti hüququ vardır:

30 + 4 + 6 = 40 gün.

Misal 3: Vergi orqanlarında çalışan vəzifəli şəxsin 30 təqvim günü əsas, 6 təqvim günü əmək stajına, 10 təqvim günü isə vergi orqanlarında xidmət illərinə görə əlavə məzuniyyət hüququ var. Bu halda işçinin əmək stajına görə əlavə məzuniyyətlərindən ən çox olanı (10 gün) əsas məzuniyyətə birləşdirilərək verilməlidir. Beləliklə, onun bir iş ilinə görə 40 təqvim günü əmək məzuniyyəti hüququ vardır:

30 + 10 = 40 gün.

Onu da deyək ki, İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 192.5-ci maddəsinə əsasən, işçinin məzuniyyət hüququnun pozulması vəzifəli şəxslərin inzibati məsuliyyətə cəlb edilməsinə səbəb olur.

Müddətli əmək müqaviləsinin müddəti başa çatdıqda müqaviləyə xitam verilir. Bəs bu halda işçilərin hansı təminatları vardır? Onlara ödəniş edilirmi? Mövzu ilə bağlı suallara əmək qanunvericiliyi üzrə ekspert Nüsrət Xəlilov aydınlıq gətirir:

Əmək müqaviləsində göstərilən müddət qurtardıqda əmək münasibətləri davam etdirilərsə və müddət bitdikdən sonrakı bir həftə ərzində tərəflərdən heç biri müqaviləyə xitam verilməsini tələb etmirsə, əmək müqaviləsi əvvəl müəyyən olunmuş müddətə uzadılmış hesab edilir.

Misal 1: İşçi ilə əmək müqaviləsi bir il müddətinə bağlanıb və müqavilənin müddəti 30.04.2023-cü il tarixdə bitəcək. Tərəflərdən biri 07.05.2023-cü il tarixədək əmək müqaviləsinin xitamı ilə bağlı müraciət etməzsə, müqavilə eyni müddətə uzadılır. Bu zaman işəgötürən tərəfindən Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin “Əmək Münasibətləri və Məşğulluq” altsistemində (ƏMAS) işçinin müqavilə müddətinin dəyişdirilməsi təmin edilməlidir.

Misal 2: Satıcı vəzifəsində çalışan işçi ilə əmək müqaviləsi bir il müddətinə bağlanıb və müqavilənin müddətinin 07.04.2023-cü il tarixdə bitməsi qeyd olunub. İşçiyə müqavilə müddətinin bitməsi və müqavilənin uzadılmayacağı haqqında bildiriş daxil olub. İşçinin aylıq əməkhaqqı məbləği 430 manatdır. Aprel ayında iş günlərinin sayı 22 gün olub. İşçi məzuniyyət hüququndan istifadə etməyib.

Bu halda işçiyə iki ödəniş verilməlidir: faktiki işlənmiş vaxta görə əməkhaqqı; istifadə edilməmiş məzuniyyətə görə kompensasiya.

Faktiki işlənmiş vaxta görə əməkhaqqı belə hesablanır:

430 : 22 = 19.55 manat:
19.55 x 5 = 97.75 manat.

Burada 5 gün işçinin apreldə işlədiyi günlərin sayıdır.

İstifadə edilməmiş məzuniyyətə görə kompensasiya isə bu cür hesablanır:

İşçi bir il ərzində əmək məzuniyyətindən istifadə etmədiyi üçün 21 günə görə kompensasiya almalıdır. Onun orta aylıq əməkhaqqı məbləğinin 430 manat olduğunu nəzərə almaqla orta gündəlik qazancı tapaq:

Bir günə düşən orta əməkhaqqı: 430 : 30.4 = 14.14 manat;

Məzuniyyətə görə kompensasiya: 21 x 14.14 = 296.94 manat.

Deməli, işçiyə cəmi 394.69 manat ödəniş olunacaq:

296.94 + 97.75 = 394.69 manat.

Bəs sınaq müddəti ərzində işçi özünü doğrultmazsa, əmək müqaviləsinə xitam verilən zaman işçiyə hansı ödənişlər edilməlidir?

Sınaq müddəti ərzində xitam zamanı da işçiyə faktiki işlənmiş iş vaxtına uyğun əməkhaqqı və xitam olunduğu tarixə qədər istifadə etmədiyi məzuniyyət günlərinin kompensasiyası ödənilməlidir. Xitam prosesində işəgötürən tərəfindən işçiyə ödənilməli olan müavinətləri aşağıdakı şəkildə ümumiləşdirə bilərik:

Orta aylıq əməkhaqqının azı 2 misli miqdarında müavinət aşağıdakı hallarda ödənilir:

• əmək şəraitinin şərtlərinin dəyişdirilməsi;
• işçinin hərbi və ya altemativ xidmətə çağırılması;
• qanunvericiliklə daha uzun müddət müəyyən edilməyibsə, əmək qabiliyyətinin fasiləsiz olaraq altı aydan çox müddətə tam itirilməsi ilə əlaqədar işçinin əmək funksiyasını yerinə yetirə bilməməsi.

Orta aylıq əməkhaqqının azı 3 misli miqdarında müavinət ödənilən hallar:

• işçi vəfat etdikdə;
• müəssisənin mülkiyyətçisi dəyişdikdə.

Qeyd edilən əsaslardan hansı biri ilə xitam verilməsindən asılı olmayaraq, əmək müqaviləsinə xitam verildiyi zaman işçiyə xitam olunduğu tarixə qədər işlədiyi iş günlərinə görə əməkhaqqı və istifadə etmədiyi məzuniyyət günlərinin kompensasiyası ödənilməlidir.

Mənbə: Nüsrət Xəlilov: “Əmək qanunvericiliyinin praktiki izahı” kitabı | vergiler.az