Mühasibat uçotu: təşəkkülü, inkişafı və təşkilatların idarə olunmasında onun müasir rolu (9-cu hissə)
Mühasibat uçotunun əsas məqsədi qəbul edilən idarəetmə qərarlarının əsaslandırılması üçün təşkilatın təsərrüfat fəaliyyəti haqqında keyfiyyətli (münasib, etibarlı, müqayisə edilə bilən və vaxtında) informasiyanın formalaşdırılmasından ibarət olduğundan, qeyd olunan informasiyanı yalnız vaxtında toplamaq deyil, həm də düzgün nəzərə almaq, sistemləşdirmək və emal etmək vacibdir. Bütövlükdə uçot funksiyasının və xüsusilə mühasibat uçotunun aktuallığı da məhz, bundan ibarətdir.
Uçot təşkilatın səmərəli idarə olunması üçün bir vasitədir, çünki onun fəaliyyətinin istehsal, iqtisadi və maliyyə göstəriciləri barədə məlumatlar məhz uçotda formalaşır. Bu məlumat emal və təhlildən sonra idarəetmə sahəsində effektiv qərarlar qəbul etməyə və təşkilatın maliyyə tarazlığını saxlamağa imkan verir.
Beləliklə, mühasibat uçotu və xüsusilə mühasibat uçotu planlaşdırma, tənzimləmə, təşkilatçılıq və stimullaşdırma ilə yanaşı, idarəetmənin əsas funksiyalarından biridir. Bu, idarəetmə sistemində mühasibat uçotunun yerini müəyyənləşdirir.
İdarəetmə sistemində mühasibat uçotu öz növbəsində aşağıda göstərilən bir sıra funksiyaları yerinə yetirir.
İnformasiya funksiyası. Mühasibat uçotu faktiki informasiya tədarükçüsünün mənbəyidir. Çünki iqtisadi informasiyanın ümumi həcminin 70% – dən çoxu mühasibat uçotunun payına düşür. Sistemli Mühasibat uçotu əmlakın və onun təhsil mənbələrinin vəziyyəti və hərəkəti, təsərrüfat prosesləri, təsərrüfat fəaliyyətinin son nəticələri barədə hərtərəfli sintetik (ümumiləşdirici) və analitik (ətraflı) informasiyanı qeydə alır və toplayır. Təcrübədə bu və ya digər məlumatı əldə etmək məqsədi ilə təşkilatın müxtəlif bölmələrinin işçilərindən növbələr yaranır. Əslində, təşkilatda daha çox faktiki informasiya mənbəyi yoxdur.
Nəzarət funksiyası. Bu kontekstdə təşkilatın qarşıya qoyduğu məqsədlərə çatmasını müəyyən etməyə imkan verən proses nəzarət altında başa düşülür. Nəzarət prosesi standartların işlənib hazırlanmasını, faktiki əldə olunmuş nəticələrin ölçülməsini və zəruri hallarda düzəlişlər aparılmasını nəzərdə tutur.
Üç nəzarət növü vardır: ilkin (təsərrüfat əməliyyatı yerinə yetirilənədək), cari (təsərrüfat əməliyyatının həyata keçirilməsi zamanı) və sonrakı (əməliyyat yerinə yetirildikdən sonra).
Nəzarətin həyata keçirilməsi vasitəsi müəyyən qaydaların, prosedurların, daxili standartların, uçot siyasətinin, plan və proqramların, normativlərin, davranış xətlərinin və digər reqlamentlərin yerinə yetirilməsidir.
Əmlakın mühafizəsinin təmin edilməsi. Bu funksiyanın həyata keçirilməsi üçün müvafiq ilkin şərtlər tələb olunur: təchiz olunmuş anbar sahələrinin, kassanın, nəzarət və ölçü cihazlarının, ölçü tara, xərcölçənlərin və s. olması bu funksiyanı həyata keçirmək üçün təşkilatın əmlakının inventarlaşdırılmasıdır.
Əks əlaqə funksiyası. Bu, faktiki və büdcə (planlı) məlumatlar arasındakı əlaqəni nəzərdə tutur. Məhz sistemli mühasibat uçotu idarəetmə işçilərini təşkilatın fəaliyyəti, əmlak və öhdəliklərin vəziyyəti, maliyyə nəticələrinin formalaşması, mənfəət və Aİ-nin istifadəsi və s. haqqında faktiki məlumatlarla təmin edir.
Analitik funksiya. Mühasibat uçotunun spesifik üsulları, metodları və formaları, kompüter texnikası vasitələrindən istifadə zamanı təhlil olunan göstəricini ilkin sənədlərə qədər detallaşdırmağa, faktiki məlumatları kompüter yaddaşında olan büdcə (plan) və eyni göstəricilər üzrə normativ məlumatlarla müqayisə etməyə imkan verir. Mühasibat uçotu məlumatları təşkilatın fəaliyyətinin iqtisadi təhlili üçün əsasdır.
Mühasibat uçotu
Sual: ƏDV EDV depozit
