ƏDV nədir və ilk dəfə bu vergi nə vaxt və hansı ölkədə tətbiq olunub (1-ci hissə)
ƏDV nədir və ilk dəfə bu vergi nə vaxt və hansı ölkədə tətbiq olunub (1-ci hissə)
Fiskal tarix
Əlavə dəyər vergisi (ƏDV) – dünyada ən gənc vergilərdən biridir. Onun geniş tətbiqinə yalnız ötən əsrin 60-cı illərində başlanılıb. Onun kök saldığı yerdə hakimiyyət, bir qayda olaraq, dövlət büdcəsinin gəlirli hissəsini onsuz təsəvvür etmir və ƏDV-nin bir zərurət və büdcədən ötrü faydası olduğundan əmindirlər. Lakin ABŞ və Yaponiyada bu vergi olmadan da əla keçinə bilirlər. Deyirlər ki, prezidentliyi dövründə Bill Klinton bir dəfə ƏDV-nin tətbiqi məsələsini qaldırmağa risk edib. Amma, dərhal cavabında soyuqqanlılıqla qarşılığını alıb: Amerikalı iqtisadçılar ona bildiriblər ki, ƏDV-nin fəaliyyət göstərdiyi ölkələrdə vergi yükü, ümumilikdə bu verginin tətbiq edilmədiyi dövlətlərin analoji göstəricisindən təxminən 40% çoxdur. Ola bilsin ki, məhz, bu səbəbdən Rusiyada ƏDV-nin satış vergisi ilə əvəz edilməsinin tərəfdarları var.
İlk “qaranquş”
İlk dəfə olaraq, ƏDV-nin universal dolayı vergi kimi tutulmasının mümkünlüyü barədə Birinci dünya müharibəsi başa çatdıqdan dərhal sonra Almaniyada danışmağa başlayıblar. Bununla bağlı danışıqların təşəbbüskarı kimi həmin dövrdə artıq nəhəng transmilli korporasiyaya çevrilməyə nail olan “Siemens” şirkətinin rəhbəri Vilhelm fon Simens çıxış edirdi. 1919-cu ilə qədər bu sənaye qrupu xaricdəki mülkiyyətinin böyük hissəsini itirmişdi. Xaricdə demək olar ki, bütün patent hüquqlarını əldən vermişdi və bütövlükdə öz kapitalının, demək olar ki, yarısına qədər ciddi maliyyə itkisi ilə üzləşmişdi. Almaniyanın digər müəssisələri də yaxşı vəziyyətdə deyildi – belə ki, ölkə böyük müharibəni uduzmuşdu və o cümlədən iqtisadi cəhətdən qaliblərdən asılı vəziyyətə düşmüşdü.
Məqalənin 2-ci hissəsini buradan oxuya bilərsiniz
Vilhelm fon Simens iqtisadiyyatı stimullaşdırmaq üçün dövlət xəzinəsini əhəmiyyətli şəkildə doldura biləcək, lakin, bu zaman əsas ödəniş yükünün istehsalçıların deyil, son istehlakçıların çiyinlərinə düşəcək, Almaniyanın vergi sistemində islahatların aparılması və xüsusilə də yeni dolayı verginin tətbiq edilməsi təklifi ilə çıxış etmişdi. Bu məsələnin inkişafını fon Simensin qəfil ölümü ləngitdi və ƏDV barədə demək olar ki, yarım əsr ərzində heç kim danışmadı.
ƏDV ilə Avropa Birliyinə
Bu verginin tətbiq edilməsi ideyası artıq ikinci dünya müharibəsindən sonra Fransada bərpa olundu. 1954-cü ildə fransız iqtisadçı, Fransanın İqtisadiyyat, Maliyyə və Sənaye Nazirliyinin vergilər və rüsumlar Müdirliyinin rəhbəri Moris Lore, sözügedən vergi ilə bağlı təklifləri ətraflı şəkildə hazırladı və ƏDV vergitutma sxemini hökumətə təklif etdi ki, ƏDV indiyə kimi həmin formada mövcud olmaqda davam edir.
Yeni verginin ortaya çıxması, elə də böyük bir sürpriz olmadı. Bundan əvvəl Fransa vergi sistemində iki təkamül sıçrayışı baş vermişdi. Belə ki, 1937-ci ildə ölkə dövriyyədən vergi tutulmasından vahid istehsal vergisinə keçib. 11 il sonra isə, 1948-ci ildə istehsalçılar aldıqları komplektləşdiricilərin qiymətinə daxil olan vergini çıxmaqla satış məbləğindən ümumi vergi ödəyəndə, ayrı-ayrı ödəniş sistemi tətbiq olunmuşdu. Bundan altı il sonra, 1954-cü ilə qədər artıq əvvəlki sxemləri əvəz etməli olan yeni vergi ideyası birdəfəlik rəsmiləşdirilmişdi.
Vergi Məcəlləsinin 150.1.2-ci maddəsinə əsasən, xüsusi notariuslar bəzi müqavilələri təsdiq edərkən ödəmə mənbəyində vergi tutmağa borcludur. Buraya aid olmayan müqavilələr hansılardır? Suala iqtisadi ekspert Anar Bayramov aydınlıq gətirir.
Sual: Dəfələrlə xəbərdarlıq edilməsinə baxmayaraq, Cəmiyyət təsis edilərkən nəzərdə tutulmuş nizamnamə kapitalı nizamnamədə nəzərdə tutulmuş qaydada təsisçilərin bəziləri tərəfindən ödənilmədikdə, ümumi yığıncağın qərarı ilə nizamnamə kapitalını ödəməyən təsisçinin cəmiyyətdə iştirakına xitam verilə və cəmiyyətin nizamnamə kapitalı həmin təsisçinin ödənilməmiş payı miqdarında azaldıla bilərmi?
