Blog Full

Kapitalizm nə vaxt işə yarayır, nə vaxt yox? (II hissə)

Nyu-York universitetinin professoru Robert Allenin Abu-Dabidə çıxışı 

O, bu kitabda kapitalizmin zəruri xüsusiyyətlərindən danışır və onu “yaradıcı dağılmanın əbədi fırtınası” adlandırır: yeni kəşf edilmiş istehsal sistemləri köhnələri dağıdır və bununla yanaşı yenilərini yaradır. Elə bax, bu, yaradıcı dağılmadır, yəni, kapitalizm müsbət iqtisadi artıma gətirib çıxarır, ancaq, yadda saxlamaq lazımdır ki, bu, dağılma hesabına əldə edilir.

Mənə elə gəlir ki, burada həqiqət çoxdur, baxmayaraq ki, mənim fikrimcə, Şumpeter vəziyyəti şişirdir: əgər biz tarixə nəzər salsaq, onda görərik ki, bəzən dağıdıcı fırtına həddən ziyadə güclü olur, bəzən isə o, olduqca yüngül bir meh təsiri bağışlayır. Biz bunu son 400 il ərzində müşahidə edə bilərik.

Məqalənin 1-ci hissəsini buradan oxuya bilərsiniz

Mən 1620-ci ildən, 2020-ci ilə qədər olan dövrü müzakirə etmək və yaradıcı dağılmanın gücünün necə dəyişdiyini göstərmək istəyirəm. Bu müzakirələrdə mən aparıcı iqtisadiyyatlar barədə – sənaye inqilabı dövründə Böyük Britaniya və 19-cu əsrin sonunda ABŞ-dan söz açacağam. Bütün dövrü mən dörd tarixi mərhələyə ayırıram və hər onların hər birində bir işçiyə düşən buraxılış və orta əməkhaqqı yüksəlmişdi.

Birinci dövr sənaye inqilabından əvvəl baş vermişdir – bu, 1620-ci ildən 1770-ci ilə kimi davam edən Böyük Britaniyadır: əməkhaqqı buraxılş ilə birlikdə yüksəlmişdi, hamı da uduşda idi.

Növbəti mərhələ – sənayə inqilabı dövrüdür ki, bu zaman bir işçiyə düşən buraxılış artmış, amma, maaşlarda durğunluq yaşanmışdı və gəlirlərdə bərabərsizlik əhəmiyyətli şəkildə yüksəlmişdi. Həmin vaxt yaradıcı dağılmanın çiçəklənməsi müşahidə olunmuşdu.

Ardınca biz XIX əsrin ortalarından 1973-cü ilə kimi davam edən sənaye erası mərhələsinə keçmişik. Həmin dövrdə orta əməkhaqqı ilə birlikdə buraxılış da artmışdı, kapitalizm yaxşı işləyirdi.

Nəhayət sonuncu mərhələ 1973-cü ildə başlayıb və mən bunu xidmət sferasında inqilab adlandıra bilərəm, bu dövrdə orta əməkhaqqı artımını görmürük, ancaq, bərabərsizliyin artdığını müşahidə edirik. Gəlin buna detallı nəzər yetirək.

Sənaye inqilabından əvvəl, 1620-ci ildən – 1770-ci ilədək davam edən dövrdə iqtisadiyyat aqrar əsaslara söykənirdi, yalnız bəzi emaledici istehsal mövcud idi. Texnologiyalar əl istehsalına əsaslanırdı, insanlar evdə və ya kiçik emalatxanalarda işləyirdilər. Mən bunu kustar üsullu istehsal tipi adlandırıram. Çox vaxt bütün ailə bununla məşğul olurdu. O vaxt yaradıcı dağılma müşahidə olunmurdu, iqtisadiyyat Britaniya ixracının yüksəlməsinə gətirib çıxaran qloballaşma hesabına artırdı.

Hər şey Böyük coğrafi kəşflərdən – 1492-ci ildə Kolumb tərəfindən Amerikanın kəşfi, Vasko Da Qamanın 1498-ci ildə Hindistan sahillərinə səyahəti ilə başlanmışdı. İspaniya və Portuqaliya ilk imperiyalar olmuşdu, amma, onların iqtisadi faydaları məhdud idi. Niderland və Böyük Britaniya öz imperiyalarını bir qədər gec, 1600-ci ildən başlayaraq qurmuşdular və daha çox şey əldə etmişdilər. Onlar öz mallarına yüksək tələbatı təmin edə bilmişdilər.

Məqalənin 3-cü hissəsini buradan oxuya bilərsiniz

Teleqram qrupumuza üzv olun

Ən son mühasibat xəbərlərini qaçırmaq istəmirsinizsə, bu linkə daxil olaraq XƏBƏRLƏRƏ ABUNƏ OLUN.

Mühasibat, Audit və Kadr Xidmətləri üçün linkə daxil olun.

Mühasibat sahəsində ən son iş elanları və xəbərlərini izləmək üçün linkə daxil olaraq qrupumuza üzv olun

Əmək Məcəlləsinin 140-cı maddəsinə əsasən, məzuniyyət vaxtı üçün ödənilən orta əməkhaqqı onun hansı iş ili üçün verilməsindən asılı olmayaraq, məzuniyyətin verildiyi aydan əvvəlki 12 təqvim ayının orta əməkhaqqına əsasən müəyyən edilir. 12 təqvim ayından az işləyib məzuniyyətə çıxan işçinin orta aylıq əməkhaqqı onun faktik işlədiyi tam təqvim aylarına əsasən hesablanır.

BSC şirkətinin hüquqşünası Xəyalə Əfəndiyeva “vergiler.az” saytına bildirib ki, məzuniyyət günlərinin əməkhaqqını müəyyən etməkdən ötrü məzuniyyətdən əvvəlki 12 təqvim ayının əməkhaqqının cəmlənmiş məbləğini 12-yə bölməklə orta aylıq əməkhaqqının məbləği tapılır və alınan məbləği ayın təqvim günlərinin orta illik miqdarına — 30,4-ə bölmək yolu ilə bir günlük əməkhaqqının məbləği müəyyən edilir. Bu qayda ilə müəyyən edilmiş bir günlük əməkhaqqının məbləği, məzuniyyətin müddətinin təqvim günlərinin sayına vurulur. Həmin maddədə nəzərdə tutulmuş məzuniyyət haqqının ödənilməsi üçün əməkhaqqının hesablanması qaydası işçiyə istifadə edilməmiş məzuniyyətə görə pul əvəzi ödənilərkən də tətbiq edilir.

Məzuniyyət vaxtı üçün orta əməkhaqqının hesablanması zamanı diqqət edilməli olan mühüm məqamlardan biri məzuniyyətdən əvvəlki hansı təqvim aylarının əsas götürülməsidir. Bu zaman iki hal ayrı-ayrılıqda nəzərdən keçirməlidir:

Müəssisədə əmək müqaviləsi əsasında 12 təqvim ayından çox işləyən işçinin məzuniyyət vaxtı üçün orta əmək haqqının hesablanması;

Müəssisədə əmək müqaviləsi əsasında 12 təqvim ayından az işləyən işçinin məzuniyyət vaxtı üçün orta əməkhaqqının hesablanması.

Belə ki, müəssisədə əmək müqaviləsi əsasında 12 təqvim ayından çox işləyən işçi işə qəbul olunduğu tarixdən başlayaraq hər hansı səbəbdən 12 təqvim ayını bütövlükdə işləmədiyi hallarda orta əməkhaqqının hesablanması zamanı həmin işçinin işləmədiyi dövrlər çıxılmamaq şərtilə 12 ay əsas götürülməlidir.

Misal 1: “X” MMC-nin işçisi Məmmədov Əli Məmməd oğlu 2018-ci ilin sentyabr ayının 5-də işə qəbul olunub, 2019-cu ilin noyabr ayının 5-də işçinin təşəbbüsü ilə onun əmək müqaviləsinə xitam verilmişdir. Həmçinin işçi 2019-cu ilin yanvar ayının 5-dən mart ayının beşinədək, 2 ay müddətinə ödənişsiz məzuniyyətə çıxmışdır. Bu halda işçi işlədiyi müddətdə 2 ay ödənişsiz məzuniyyətdə olduğu üçün həmin dövrdə əmək fəaliyyətinin olmamasına baxmayaraq 12 ay əsas götürülür və əvvəlki 12 təqvim ayının əməkhaqqının cəmlənmiş məbləği 12 aya və 30,4-ə bölünməklə bir günlük orta əmək haqqının məbləği müəyyən edilir.

İkinci hala gəldikdə isə Əmək Məcəlləsində təsbit olunmuş, “12 təqvim ayından az işləyib məzuniyyətə çıxan işçinin orta aylıq əməkhaqqı onun faktiki işlədiyi tam təqvim aylarına əsasən hesablanır” maddəsində “faktik işlədiyi tam təqvim ayı” ifadəsinin özündə nəyi ehtiva etməsi məsələsinə diqqət yetirilməlidir. Nəzərə alınmalıdır ki, işçinin “faktik işlədiyi tam təqvim ayı” dedikdə, onun işə qəbul olunmasından başlayaraq əmək məzuniyyətinə çıxmasınadək bütün dövrlər hesablanmalıdır. Lakin bu zaman işə qəbul və (və ya) məzuniyyətə çıxma təqvim ayının əvvəlində baş verməyibsə, həmin ay (lar) nəzərə alınmır.

Misal 2: “Y” MMC-nin işçisi Əliyev Məmməd Əli oğlu 13 yanvar 2020-ci il tarixdə işə qəbul olunub, işəgötürənə müraciət edərək 20 noyabr 2020-ci il tarixdən 1 aylıq ödənişli məzuniyyətə çıxır. Bu zaman işə qəbul yanvar ayının 13-də, məzuniyyətə çıxma isə noyabr ayının 20-də baş verdiyi üçün həmin aylar “faktiki işlənmiş tam təqvim ayı” hesab olunmur və nəzərə alınmır. Yəni işçinin işlədiyi tam təqvim aylarının sayı 9-dur.

Misal 3: “Z” MMC-nin işçisi Məmmədova Nəzrin Məmməd qızı 01 yanvar 2021-ci ildə işə qəbul olunmuş, 2021-ci ilin noyabr ayının 16-da işçinin təşəbbüsü ilə onun əmək müqaviləsinə xitam verilmişdir. Həmçinin 2021-ci ilin may ayında həmin şəxs 3 günlük ödənişsiz məzuniyyətə çıxmışdır. May ayında şəxsin məzuniyyətə çıxmasına və həmin ayda əmək fəaliyyətinin olmamasına baxmayaraq orta əmək haqqının hesablanması zamanı həmin ay nəzərə alınır. Yəni işçiyə istifadə edilməmiş məzuniyyətə görə pul əvəzi ödənilərkən onun məzuniyyətdən əvvəlki 10 təqvim ayının əməkhaqqının (çünki əvvəlki misalda qeyd olunduğu kimi noyabr ayı nəzərə alınmır) cəmlənmiş məbləği 10 aya və 30,4-ə bölünərək bir günlük orta əməkhaqqının məbləği müəyyən edilir.

Qanunvericiliyin tələblərinə əsasən, işçiyə məzuniyyət vaxtı üçün orta əməkhaqqı məzuniyyətin başlanmasına ən geci 3 gün qalmış ödənilməlidir. Nəzərə alınmalıdır ki, Azərbaycan Respublikasının İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 192.4-cü maddəsinə əsasən, işçinin əmək və məzuniyyət haqlarının hesablanmasında və ödənilməsində, riyazi hesablamalar nəticəsində yol verilən nöqsanlar istisna olmaqla, qanun pozuntularına yol verilməsinə görə vəzifəli şəxslər 700 manatdan 1500 manatadək məbləğdə cərimə edilir.

Mənbə: vergiler.az

Teleqram qrupumuza üzv olun

Ən son mühasibat xəbərlərini qaçırmaq istəmirsinizsə, bu linkə daxil olaraq XƏBƏRLƏRƏ ABUNƏ OLUN.

Mühasibat, Audit və Kadr Xidmətləri üçün linkə daxil olun.

Mühasibat sahəsində ən son iş elanları və xəbərlərini izləmək üçün linkə daxil olaraq qrupumuza üzv olun

Mobil telefonlar və mPOS xidməti

Son günlər mobil telefonlardan POS-terminal olaraq istifadə edilməsi məsələsi müzakirə mövzularından birinə çevrilib. Bank mütəxəssisi Bəxtiyar Məmmədov mövzu ilə bağlı şərh verib.

“Cəmiyyətin inkişafı boyunca müxtəlif ödəniş üsulları mövcud olmuşdur. Hər bir ödəniş üsulu tədricən inkişaf etmiş, yeni ödəniş üsulları meydana gəlmişdir. Cəmiyyət barter üsulundan cari elektron ödənişlərədək uzun bir inkişaf yolu keçmişdir. Son dövrlərdə aktuallaşan məsələlərdən biri də mobil qurğular vasitəsilə ödənişlərin qəbul edilməsidir.

Yəqin ki, bir çoxumuz gündəlik həyatda marketlərdə və yaxud digər hər hansı alışlarımızda ödəniş kartlarımızı POS terminala yaxınlaşdırmaqla ödənişlər etmişik. Bu kifayət qədər rahatdır, əlavə nağd vəsait sayımı və sair narahatlıqlardan həm alıcını həm da satıcını azad edir. Amma məsələyə bir qədər fərqli aspektdən baxsaq görərik ki, bu infrastrukturun qurulması üçün satıcı hər hansı bankdan POS terminal əldə etməli (bəzi hallarda bu ödənişli, yaxud müəyyən depozit yatırmaq şərti ilə verilir), daha sonra bu POS terminalı istifadəyə verməlidir. Elə hallar da vardır ki, orada bu tip yanaşma özünü doğrultmur.

Məsələn, taksilərdə POS terminalların quraşdırılması bank və taksi xidməti göstərən şəxs üçün sərfəli deyil, çünki çox sayda taksidə ödənişsiz POS terminal quraşdırmaq xərci banka sərfəli deyildir, həmçinin taksi xidməti göstərən tərəf üçün hər taksiyə POS terminal almaq sərfəli həll deyildir. Bu tip çətinliyin aradan qaldırılması üçün müxtəlif həllər vardır ki, onlardan biri də mobil POS terminal yaxud qısa desək mPOS xidmətinin təşkilidir.

Praktiki “Bəyannamə və Hesabatların Hazırlanması” Kursu

mPOS xidməti əslində mobil telefonlara əlavə qurğu qoşmaq və proqram təminatı yazmaqla onların POS terminal kimi istifadə olunmasını ehtiva edir, lakin NFC texnologiyasının istifadə edildiyi hallarda heç bir əlavə qurğuya ehtiyac olmur, mobil telefon və ya planşet POS terminal kimi istifadə edilə bilir. Bu tip qurğunun tətbiqinin əsas üstünlüyü kompaktlıq, aşağı qiymət və internet şəbəkəsinin olduğu istənilən yerdə ödənişlərin qəbul edilə bilməsidir. mPOS xidmətini əldə edən satıcı müxtəlif qeydiyyat prosedurlarını keçdikdən sonra öz mobil telefonunu POS terminal kimi müştərilərinin istifadəsinə təqdim edə bilər.

Dünyada mPOS xidməti

Juniper Research tərəfindən aparılmış hesablamalarla müəyyən edilmişdir ki, 2019-ci ildə dünyada mPOS vasitəsilə aparılmış ödənişlərin həcmi 850 milyrad ABŞ dolları həcmində olmuşdur. Həmçinin 2024-cü ildə bu ödənişlərin həcminin 1.9 trilyon dollara çatacağı ehtimal edilir. Hal-hazırda Avropa, Amerika və digər qitələrin inkişaf etmiş ölkələrində mPOS xidməti kifayət qədər populyarlıq qazanmışdır.

Azərbaycanda mPOS xidməti

Hal hazırda ölkəmizdə mPOS xidməti təqdim olunmamışdır. Bu məsələ ilə bağlı bəzi banklar tərəfindən bir neçə dəfə cəhdlər olsa da, proses müxtəlif səbəblərdən (bəzən səmərəlilik, təhlükəsizlik riskləri, müxtəlif sertifikasiyalar, hüquqi risklər və sair) ləngimə baş vermişdir. Lakin dövlət tərəfindən nağdsız ödənişlərin inkişafının təşviqi, qanunvericilik və normativ aktlara mütəmadi olaraq düzəliş və əlavələrin edilməsi yaxın vaxtlarda bu xidmətin ölkəmizdə də uğurla tətbiq ediləcəyini deməyə imkan verir.

Hesab edirəm ki, mPOS xidmətinin təşkili ilə POS terminalların daha sərfəli formada əldə edilməsi nağdsız ödənişlərin daha da inkişafına, “kölgə iqtisadiyyatı”nın həcminin daha da azalmasına doğru atılmış növbəti addım olacaqdır.

Mənbə: vergiler.az

Teleqram qrupumuza üzv olun

Ən son mühasibat xəbərlərini qaçırmaq istəmirsinizsə, bu linkə daxil olaraq XƏBƏRLƏRƏ ABUNƏ OLUN.

Mühasibat, Audit və Kadr Xidmətləri üçün linkə daxil olun.

Mühasibat sahəsində ən son iş elanları və xəbərlərini izləmək üçün linkə daxil olaraq qrupumuza üzv olun