Blog Full

“AzInTelecom”un İnformasiya Təhlükəsizliyi Departamentinin direktoru Ruslan Dadayev müsahibə verib. 

– Dövlət xidmətlərinin rəqəmsallaşdığı bir dövrdə kibertəhlükəsizlik və şəxsi məlumatların qorunması vətəndaşlar üçün daha da aktuallaşır. Bu prosesdə vətəndaşlar rəqəmsal xidmətlərdən istifadə edərkən nələrə diqqət etməlidirlər?

– Məlumdur ki, artıq bir çox hesabatları, müraciətləri, ödənişləri və qeydiyyat proseslərini evdən çıxmadan, onlayn şəkildə həyata keçirmək mümkündür. Bu, həm vaxt itkisinin qarşısını alır, həm də dövlət qurumları ilə vətəndaş arasında əlaqəni daha çevik və şəffaf edir. Hazırda rəqəmsallaşma həyatımızın hər sahəsinə nüfuz edib. Lakin bu rahatlıq özü ilə bərabər ciddi məsuliyyət də gətirir. Rəqəmsallaşma dövründə hər kəs kiber-gigiyena qaydalarına ciddi riayət etməyə çalışmalıdır. İlk növbədə vətəndaşlar bilməlidirlər ki, rəqəmsal xidmətlərdən istifadə edərkən şəxsi məlumatlar – şəxsiyyət vəsiqəsi məlumatları, telefon nömrəsi, ünvan, bank kartı məlumatları, elektron imza və digər həssas bilgilər – xüsusi diqqətlə qorunmalıdır. İstifadəçilər dövlət xidmətlərinə giriş zamanı yalnız rəsmi portallardan istifadə etdiklərinə əmin olmalıdırlar. Şəxsi məlumatların, xüsusən də PİN kodun və birdəfəlik şifrələrin kənar şəxslərə, hətta özünü dövlət qurumunun əməkdaşı kimi təqdim edənlərə belə verilməsi qətiyyən yolverilməzdir. Şübhəli keçidlərdən qaçmaq isə rəqəmsal mühitdə vətəndaşın quracağı ən sadə və ən güclü müdafiə mexanizmlərindəndir.

– Kiberhücumlar zamanı maliyyə müəssisələri daha çox hədəf alınır. Buna əsasən sahibkarlar nələri nəzərə almalıdır?

– Fiziki sənədlərlə işləməyi elektron sistemdə işləməkdən üstün hesab edən sahibkarların sayı kifayət qədərdir. Sənədlərə toxuna bilmə və istədiyi yerdə mühafizə edə bilmə imkanı insanlara daha çox güvən verir. Bu istiqamətdə biz çalışmalıyıq ki, rəqəmsallaşmanın sadəcə bir trend deyil, biznesi ayaqda saxlamağa dəstək verən bir sistem olduğunu doğru şəkildə izah edək. Bu əsnada vurğulaya bilərəm ki, rəqəmsal sistemlərin insan faktorundan qaynaqlanan səhvləri, məsələn, sənəd itkisini və ya yanlış hesablamaları sıfıra endirdiyini daim müşahidə edirik. Seyflər və kağız arxivlər yanğın, oğurluq kimi risklərə qarşı daha müdafiəsiz olduğu halda, bulud texnologiyaları bizə şifrələnmiş qorunma və istənilən an əlçatanlıq təmin edir. Bu yolla biz rəqəmsal sistemlərdə hər bir əməliyyatı mərhələlər üzrə izləyə bilirik. Eyni zamanda, texnologiya sahibkarın vaxtına və vəsaitinə maksimum qənaət edərək ona yeni ideyalarını reallaşdırmaq üçün imkanlar yaradır.

İlk növbədə vətəndaşlar bilməlidirlər ki, rəqəmsal xidmətlərdən istifadə edərkən
şəxsi məlumatlar – şəxsiyyət vəsiqəsi məlumatları, telefon nömrəsi, ünvan,
bank kartı məlumatları, elektron imza və digər həssas bilgilər –
xüsusi diqqətlə qorunmalıdır

Düşünürəm ki, sadalananlardan əlavə, ən inandırıcı arqument daimi biznes nəzarətinin sahibkarın əlində olması reallığıdır. Rahat interfeys və anadilli platforma dəstəyi ilə bütün proseslər çox rahat şəkildə idarə oluna bilir. Xüsusilə vurğulamaq istərdim ki, hər bir sahibkarın fəaliyyəti boyu qarşılaşa biləcəyi təhdidlər mahiyyət etibarilə iki əsas istiqamətə ayrılır. Bu risklərin birincisini kənar müdaxilələr, yəni kiberhücumlar təşkil edirsə, ikinci və bəlkə də daha təhlükəli olanı sahibkarın özünün yol verə biləcəyi subyektiv xətalardır. Bu sferada ən geniş yayılmış və ağır nəticələrə səbəb olan səhv isə elektron imzanın üçüncü şəxslərə ötürülməsidir. Müəyyən əməliyyatların icrası üçün tanışlara, əməkdaşlara və ya digər şəxslərə nəzarətsiz şəkildə verilən elektron imza sui-istifadə halları baş verdiyi təqdirdə sahibkarı ciddi maliyyə itkiləri və qarşısıalınmaz hüquqi problemlərlə üz-üzə qoya bilər. Unutmaq olmaz ki, elektron imzanın başqasına etibar edilməsi, faktiki olaraq bütün maliyyə və hüquqi məsuliyyəti həmin şəxsə ötürmək deməkdir.

– Elektron imza əldə edərkən vətəndaşlar hansı təhlükəsizlik qaydalarına riayət etməlidirlər və biometrik autentifikasiyaya əsaslanan yeni nəsil texnologiyalar imzanın başqasının əlinə keçməsi riskini necə aradan qaldırır?

– SİMA rəqəmsal imza bu halları böyük ölçüdə aradan qaldırır. Ənənəvi elektron imzalarda ən böyük risk imzanın saxlanıldığı daşıyıcının oğurlanması və ya giriş şifrəsinin başqası tərəfindən öyrənilməsi idi, yəni şifrəni bilən hər kəs sizin adınızdan imza ata bilirdi. Lakin “SİMA İmza” bunu kökündən dəyişir. Belə ki, sistem istəyə bağlı olaraq, hər bir imzalama prosesində süni intellekt əsaslı üztanıma texnologiyasından istifadə edir və canlılıq testi tətbiq edərək kamera qarşısındakının həqiqətən həmin şəxs olduğunu, yəni sadəcə bir fotoşəkil və ya video olmadığını dəqiq müəyyənləşdirir.

Ümumən imzanın başqasının əlinə keçməsi texniki cəhətdən mümkün deyil, çünki biometrik məlumatlar ötürülə və ya kopyalana bilməz. Lakin hər bir mükəmməl texnologiyanın arxasında bir “insan faktoru” dayanır və burada əsas məsuliyyət yenə də istifadəçinin üzərinə düşür. Bəzi əməliyyatların icrası üçün tələb olunan tətbiq PİN kodun gizli saxlanılması və mobil cihazın fiziki mühafizəsi vətəndaşın birbaşa öhdəliyidir. PİN kodun başqası ilə bölüşülməsi təhlükəsizlik baxımından boşluq yarada bilər, bu səbəbdən də istifadəçilər daha ehtiyatlı davranmalıdırlar. Yekun olaraq deyə bilərik ki, “SİMA İmza”nın aldığı təhlükəsizlik tədbirləri ilə paralel vətəndaşın öz rəqəmsal savadlılığı və ayıq-sayıqlığı da olmalıdır.

Elektron imza əldə edilərkən və istifadə olunarkən vətəndaşların ən çox diqqət yetirməli olduğu məqam şəxsi məlumatların və fiziki sənədlərin toxunulmazlığıdır. Təcrübədə rast gəlinən ən təhlükəli hallardan biri şəxslərin aldadıcı vədlərə inanaraq şəxsiyyət vəsiqələrini kənar şəxslərə verməsidir. Bu yolla vətəndaşın xəbəri olmadan onun adına elektron imza əldə edilir və vergi yayınmaları, qanunsuz pul dövriyyəsi kimi ağır maliyyə cinayətləri törədilir. Dövlət Vergi Xidməti də rəsmi açıqlamalarında bu məsələyə xüsusi diqqət çəkərək bildirib ki, kənar şəxslərin “adınıza heç nə açılmayacaq”, “sosial yardım düzəldəcəyik” kimi yalan vədlərinə inanmaq vətəndaşı hüquqi məsuliyyət qarşısında qoyur. Artıq bu kimi hallar üzrə qüvvəyə minmiş cəza tədbirləri də mövcuddur.

Sistem istəyə bağlı olaraq, hər bir imzalama prosesində
süni intellekt əsaslı üztanıma texnologiyasından istifadə edir

Ənənəvi fiziki daşıyıcılı imzalarda risk daha yüksək idi, çünki şifrəni bilən və ya cihazı ələ keçirən hər kəs vətəndaşın adından imza ata bilirdi. Lakin yeni nəsil biometrik imzalar bu təhlükəni minimuma endirir və cinayət riskini demək olar ki, qeyri-mümkün edir. Belə ki, vətəndaşın şəxsiyyət vəsiqəsi məlumatları hansısa yolla ələ keçirilsə belə, yeni sistemlərdə imzalama prosesi zamanı şəxs özü mütləq biometrik testdən keçməlidir. Burada süni intellekt texnologiyası işə düşərək “canlılıq testi” tətbiq edir və kamera qarşısındakının həqiqətən həmin şəxs olduğunu, hərəkətsiz bir fotoşəkil və ya video olmadığını dəqiq müəyyənləşdirir.

– Bəs imzanın başqası tərəfindən istifadə edilməsi nəticəsində hər hansı ciddi zərər yaranarsa, bu halda vətəndaş nə edə bilər?

– Əgər imzanın başqası tərəfindən istifadəsi nəticəsində hansısa zərər və ya itki yaranarsa, vətəndaş dərhal hüquq-mühafizə orqanlarına müraciət etməlidir. Eyni zamanda, maliyyə itkisinin böyüməməsi üçün bank və ya müvafiq qurumla dərhal əlaqə saxlanılaraq bütün əməliyyatlar dondurulmalıdır. Burada ən kritik məqam ondan ibarətdir ki, rəqəmsal imza əl imzası ilə eyni hüquqi qüvvəyə malik olduğu üçün qanun qarşısında “bu imzanı mən atmamışam” demək kifayət etmir. Ehtiyatsızlıqdan mobil cihazın və ya şifrələrin başqasına verilməsi, yaxud da imza səlahiyyətinin ötürülməsi halları adətən vətəndaşın öz öhdəliyi hesab olunur. Bütün bunları nəzərə alaraq istifadəçi öz təhlükəsizliyi üçün maksimum diqqətli olmalıdır.

– Elektron imza yaratmış bir şirkətin nümayəndəsi kimi, sizcə hüquqi prosedur olmadan imza səlahiyyətinin başqa əməkdaşa verilməsi zamanı ehtiyatlılıq və göstərilən etimad harada bitməlidir?

– Elektron imza səlahiyyətinin başqa bir əməkdaşa verilməsi hüquqi baxımdan bir şəxsin öz əl imzasını və möhürünü tamamilə başqasına həvalə etməsi ilə eyni çəkiyə malikdir. Bu prosesdə ehtiyatlılıq sənəd dövriyyəsi hələ başlamazdan çox əvvəl – idarəetmə strukturu qurularkən tənzimlənməlidir. Sahibkar ilk növbədə məlumatlı olmalıdır ki, qanunvericiliyə görə, elektron imza fiziki imza ilə tam eyni hüquqi qüvvəyə malikdir, yəni o imza ilə təsdiq edilən hər bir müqavilə, hər bir maliyyə köçürməsi birbaşa imza sahibinin adından icra edilmiş sayılır və bütün məsuliyyət onun üzərində hesab olunur. Əlavə olaraq, hüquqi qorunma üçün aparılacaq proseslər əvvəlcədən təsdiqlənməlidir. Bu, rəsmi sənədlər hər hansı bir problem və ya mübahisə yarandıqda həm rəhbəri, həm də işçini çətin vəziyyətdən qurtara bilər. İmzalama düyməsinə basıldığı an isə etimadın bitdiyi və fərdi nəzarətin şərt olduğu əsas mərhələdir. Çünki rəqəmsal imza fərdə məxsusdur və onun istifadəsi şəxsin öz iradəsini ifadə edir. Səlahiyyət verilən əməkdaşın fəaliyyəti mütəmadi olaraq nəzarətdə saxlanılmalıdır. Unutmayaq ki, rəqəmsal imza sahibinin ehtiyatsızlığı nəticəsində yaranan fəsadlar çox vaxt geridönməz olur. Bu səbəbdən etibar etmiş olsaq belə, mütəmadi yoxlamaq əsas prinsip olmalıdır.

Elektron imza fiziki imza ilə tam eyni hüquqi qüvvəyə malikdir, yəni o imza ilə
təsdiq edilən hər bir müqavilə, hər bir maliyyə köçürməsi
birbaşa imza sahibinin adından icra edilmiş sayılır

– İnternet vergi idarəsinin yenilənmiş portalında (new.e-taxes.gov.az) əsas yeniliklərdən biri də giriş üsulları sırasına “SİMA İmza”nın əlavə edilməsi oldu. Bu, sürət və kibertəhlükəsizlik baxımından biznes proseslərini necə optimallaşdırır?

– İnternet Vergi İdarəsinin yenilənmiş portalına “SİMA İmza”nın inteqrasiya edilməsi rəqəmsal idarəetmə ekosistemində sahibkarlar üçün yeni bir dövrün başlanğıcıdır. Bu yenilik biznes proseslərini ilk növbədə fiziki asılılığı aradan qaldırmaqla optimallaşdırır, yəni artıq sahibkarın elektron imza alması üçün harasa getməsinə ehtiyacı olmur. Vaxt itkisinin qarşısını alan bu texnologiya sayəsində bütün identifikasiya əməliyyatları sadəcə smartfon vasitəsilə dünyanın istənilən nöqtəsindən həyata keçirilə bilir.

Kibertəhlükəsizlik baxımından isə biometrik autentifikasiya faktoru riskləri minimuma endirir, çünki sistem şəxsin yalnız şifrəsini deyil, onun üz təsvirini də tələb edir. Bu yanaşma kənar şəxslərin sahibkarın adından qanunsuz əməliyyatlar aparma ehtimalını azaldır. Nəticədə biznes subyektləri texniki maneələrə vaxt ayırmaq əvəzinə, öz diqqətlərini əsas fəaliyyət sahələrinə yönəldə bilirlər. “SİMA İmza”nın gətirdiyi bu sürət və etibarlılıq həm də kağız dövriyyəsini və əməliyyat xərclərini azaldaraq biznesin rəqəmsal çevikliyini artırır. Yeni portalın bu imkanı sahibkar və dövlət arasında qarşılıqlı etimadı gücləndirən mühüm rəqəmsal körpüdür.

“SİMA İmza”nın təqdim etdiyi QR paylaşım funksionallığı fərdi sahibkarlar üçün idarəetməni tamamilə yeni müstəviyə daşıyır. Belə ki, sahibkar öz əməkdaşlarına istənilən an sadəcə bir kliklə imza və möhür səlahiyyəti verə bilir, ehtiyac yarandıqda isə həmin səlahiyyəti dərhal deaktiv etmək imkanına sahib olurlar. Bu sistem həm də rəhbər şəxsə bütün proseslər üzərində tam rəqəmsal nəzarət imkanı yaradır.

Eyni zamanda, yaxın müddətdə fərdi sahibkarlar üçün yenilik nəzərdə tutulur ki, bu da FİN kod üzərindən SİMA vasitəsilə sahibkar imza səlahiyyətinin hüquqi qaydada başqa bir şəxsə, məsələn, mühasibə ötürülməsini təmin edəcək. Bu həll imzanın fiziki olaraq başqasına verilməsi riskini aradan qaldıraraq əməliyyatların şəffaf və təhlükəsiz şəkildə icrasına şərait yaradacaq. Həmçinin təhlükəsizliyi gücləndirmək məqsədilə Dövlət Vergi Xidməti yalnız xüsusi və kritik əməliyyatlarda sonda biometrik imza tələbi qoşmaqla kənar müdaxilə ehtimalını sıfıra endirib. Beləliklə, şəxsiyyət vəsiqəsi məlumatları ələ keçirilsə belə, sistemin tətbiq etdiyi süni intellekt əsaslı canlılıq testi və digər biometrik kriteriyalar sayəsində şəxs özü kamerada təsdiqlənmədən heç bir əməliyyatın aparılması mümkün olmayacaq.

“SİMA İmza”nın təqdim etdiyi QR paylaşım funksionallığı
fərdi sahibkarlar üçün idarəetməni tamamilə yeni müstəviyə daşıyır

– Müasir dövrdə kibertəhlükələrdən qorunmaq və rəqəmsal imza imkanlarından səmərəli istifadə etmək istəyən bir sahibkar üçün əsas tövsiyələr nə olardı?

– Müasir iş dünyasında rəqəmsal təhlükəsizlik artıq bir seçim deyil, biznesin davamlılığı üçün şərtdir. Biometriya əsaslı bulud həllərinə, texnologiyalara keçid sahibkarı həm əlavə qurğu asılılığından xilas edir, həm də imzanın oğurlanma riskini minimuma endirir.

Əlavə olaraq, şirkətlər daxilində kiber-gigiyena mədəniyyəti formalaşdırılmalı, bütün əməkdaşların rəqəmsal savadlılığı artırılmalıdır. Çünki ən güclü sistem belə insan ehtiyatsızlığı qarşısında zəif ola bilər.

Məlumatların ehtiyat nüsxəsinin müntəzəm çıxarılması və bulud sistemlərində şifrələnmiş şəkildə saxlanılması, biznesi kiber-hücumlardan qoruya biləcək ən vacib sığortadır. Rəqəmsal imza isə heç vaxt tam nəzarətsiz şəkildə paylaşılmamalıdır.

Sonda isə unutmayaq ki, ayıq-sayıq olmaq, yenilikləri izləmək və təhlükəsizlik qaydalarını biznesin gündəlik rutininə çevirmək sahibkarı rəqabətdə hər zaman bir addım önə çıxaracaq.

Mənbə: vergiler.az

Mühasibləri, HR-ləri maraqlandıran məsələlərdən biri də işçilərin ezamiyyətdə olduğu müddətin müəyyənləşdirilməsi, normalar hesabına mehmanxana və gündəlik xərclərinin ödənilməsidir. Həmin məqamlarla bağlı yaranan suallara sərbəst auditor Altay Cəfərov aydınlıq gətirir. 

İşçilərin ezamiyyə xərclərinin hesablanması, ödənilməsi kimi məsələlər Nazirlər Kabinetinin 25.01.2008-ci il tarixli 14 saylı “Ezamiyyə xərclərinin normaları haqqında” qərarı və Maliyyə Nazirliyinin 18.01.2012-ci il tarixli Q-01 saylı “İşçilərin ezamiyyə qaydaları” adlı qərarı ilə tənzimlənir. Qaydaların 6-cı bəndinə əsasən, işçi ezamiyyətdən qayıtdıqdan sonra ezamiyyə ilə əlaqədar xərclədiyi vəsaitlərin məbləği haqqında avans hesabatını 3 gün ərzində təqdim etməlidir. Respublika ərazisi daxilində ezamiyyələr zamanı müəyyən olunmuş qaydada rəsmiyyətə salınmış ezamiyyət vəsiqəsi, xarici ölkələrə ezamiyyələr zamanı isə pasport və ya onu əvəz edən sənəddə ölkədən çıxmaq, ölkəyə qayıtmaq barədə səlahiyyətli orqanlar tərəfindən edilən müvafiq qeydin surəti və nəqliyyat xərcləri barədə təsdiqedici sənədlər avans hesabatına əlavə olunur.
Həmin məqamları konkret bir neçə nümunə üzərində nəzərdən keçirək.

Misal 1

İşçi 18 may tarixdən 21 may tarixinə kimi İstanbul şəhərinə ezamiyyətə göndərilib. Bununla bağlı şirkət rəhbərliyi əmr imzalayıb və əmrdə işçinın 18-21 may tarixlərində 4 gün müddətində ezamiyyətə göndərilməsi qeyd edilib. İşçi 22 may tarixində işdə olmalıdır. İşçi təyyarə biletini şirkətə təqdim edə bilməyıb, ona görə də şirkət nəqliyyat xərcini ona ödəməyıb. Bu halda işçinin ezamiyyə xərcləri nə qədər olacaq?

“Ezamiyyə xərclərinin normaları haqqında” qərara əsasən, İstanbul şəhərinə ezamiyyə norması 220 avrodur. Bunun 60%-ni mehmanxana xərcləri, 35%-ni gündəlik yemək xərcləri, 5 faizini isə şəhərdaxili nəqliyyat, rabitə və digər xidmətlər ilə bağlı xərclər təşkil edir.

Nəzərə alaq ki, işçinin təqdim etdiyi pasport qeydlərinə ölkədən çıxış 18 may, Türkiyədən çıxış 20 may və Azərbaycan Respublikasına giriş 21 may tarixləri yazılıb, o halda ezamiyyə zamanı mehmanxana və digər xərcləri müəyyənləşdirək.

İşçi faktiki olaraq Azərbaycan Respubliksından 18 mayda çıxdığına görə, gündəlik və digər xərclər bu tarixdən hesablanır. Bundan əlavə, işçinin faktiki olaraq ezamiyyə yerindən 20 mayda çıxmasına baxmayaraq Azərbaycan Respublikasına daxilolma tarixi 21 may olduğuna üçün bu xərclərin son tarixi 21 may olacaq. Çünki ezamiyyətdə olma müddəti pasport və ona bərabər tutulan sənəddəki ölkədən getmək və gəlmək haqqında qeydlərlə müəyyənləşir. Odur ki, gündəlik xərclər 18, 19, 20 və 21 may tarixləri üçün, yəni 4 gün müddətinə hesablanacaq.

Mehmanxana xərcləri üçün isə başlama tarixi 18 may, sona çatma tarixi isə 21 may yox, 20 may tarixi olacaq. Çünki pasportda ölkəyə qayıtma tarixi 21 may yazılıb. İşçi faktiki olaraq 21 mayda mehmanxanada qalmamış sayılır. Belə olan halda da mehmanxana xərcləri 18, 19 və 20 may tarixləri üçün, yəni 3 gün müddətinə hesablanmalıdır.

Nəticədə, nümunədəki işçinin 18-21 may ezamiyyə zamanı xərclərinin hesablanması aşağıdakı kimi olacaq:

4 x (220 x 40%) = 352 avro;
3 x (220 x 60%) = 396 avro;
CƏMİ ezamiyyə xərcləri: 352 + 396 = 748 avro.

Misal 2

İşçi 18 maydan 21 maya kimi İstanbul şəhərinə ezamiyyətə göndərilib. Bununla bağlı şirkət rəhbərliyi əmr imzalayıb və əmrdə işçinın 18-21 may tarixlərində 4 gün müddətində ezamiyyətə göndərilməsi yazılıb. İşçi 22 mayda işdə olmalıdır. İşçi təyyarə biletini təqdim edib. Biletdə uçuş tarixi 18 may saat 15.00-dır. Təyyarə İstanbula 18 may saat 18.00-da çatıb. Eyni zamanda, geri qayıtma tarixi 20 may saat 22.00 və Bakıya çatma 21 may saat 01.00 göstərilib. Təyyarə biletinin qiyməti 500 avrodur. Bəs bu halda ezamiyyə xərcləri nə qədərdir?
Burada da faktiki ezamiyyətə getmə vaxtı 18 may və ezamiyyətdən qayıdıb Azərbaycan Respublikasına daxil olma tarixi 21 maydır. Ona görə də gündəlik xərclər əvvəlki misalda olduğu kimi qalacaq:
4 x (220 x 40%) = 352 avro.

Mehmanxana xərcləri üçün tarix yenə də faktiki olaraq 18 may olacaq. “İşçilərin ezamiyyə qaydaları”nın 8-ci bəndinə əsasən, nəqliyyat vasitələrinin yola düşdüyü gün ezamiyyətə gedən gün, nəqliyyat vasitəsinin daimi iş yeri yerləşən yaşayış məntəqəsinə gəldiyi gün isə ezamiyyətdən qayıdan gün sayılır. Nəqliyyat vasitəsi saat 24-ə kimi (saat 24 də daxil olmaqla) yola düşərsə, ezamiyyətə gedən gün cari gün, saat 00-dan sonra isə sonrakı günlər sayılır. Əgər nəqliyyat vasitəsinin yola düşdüyü yer yaşayış məntəqəsindən kənarda yerləşərsə, həmin yerə getmək üçün lazım olan vaxt nəzərə alınır. İşçinin daimi iş yerinə qayıtması gün də eyni qayda ilə təyin edilir.

Bu qaydalar ümumilikdə həm respublika daxilində və həm də xaricdə olan ezamiyyələr üçün nəzərdə tutulub. Qaydalardan da göründüyü kimi, ezamiyyətə gedən gün nəqliyyat vasitəsinin yola düşdüyü və ezamiyyətdən qayıdan gün də nəqliyyat vasitəsinin daimi iş yeri yerləşən yaşayış məntəqəsinə gəldiyi gün sayılır. Ancaq burada incə bir məqam var. Nəqliyyat vasitəsi saat 24-ə kimi yola düşərsə, həmin gün ezamiyyətə gedən və ya qayıdan gün sayılır. Yəni, misalımızda da nəqliyyat vasitəsi 18 may saat 23.00-da yola düşdüyündən, başlama tarixi 18 may tarixi olacaq. Geri qayıtma 20 may saat 22.00-da olduğuna baxmayaraq, faktiki Azərbaycan Respublikasına daxil olan tarix 21 may saat 01.00 olduğuna görə, ezamiyyətin başa çatma tarixi 21 may olacaq. Belə olan halda, mehmanxana xərcləri yenə də 18, 19, 20 may tarixlərinə, yəni 3 gün üçün hesablanacaq:
3 x (220 x 60%) = 396 avro.

Nəticədə aydın olur ki, ikinci misalda da hesablamalar birinci misalda olduğu kimi aparılacaq, əlavə olaraq 500 avro nəqliyyat xərci ödəniləcək:
352 + 396 + 500 = 1248 avro.

Misal 3

İşçi 18 may tarixdən 21 may tarixinə kimi İstanbul şəhərinə ezamiyyətə göndərilib. Bununla bağlı şirkət rəhbərliyi əmr imzalayıb və əmrdə işçinın 18-21 may tarixlərində 4 gün müddətində ezamiyyətə göndərilməsi yazılıb. İşçi 22 mayda işdə olmalıdır. İşçi təyyarə biletini təqdim edib və təyyarə biletində uçuş tarixi 18 may saat 23.00-dır. Təyyarə İstanbula 19 may saat 02.00-da çatıb. Eyni zamanda geri qayıtma tarixi 20 may saat 22.00 və Bakıya çatma 21 may saat 01.00 olub. Təyyarə biletinin qiyməti 500 avrodur. Bu halda ezamiyyə xərcləri nə qədərdir?
Burada da faktiki ezamiyyətə gedən vaxt 18 may və Azərbaycan Respublikasına daxilolma tarixi 21 maydır, ona görə də gündəlik xərclər əvvəlki misalda olduğu kimi aparılacaq:
4 x (220 x 40%) = 352 avro.

Mehmanxana xərcləri üçün tarix yenə də faktiki olaraq 18 may olacaq. “İşçilərin ezamiyyə qaydaları”nın 8-ci bəndinə əsaslanaraq, ezamiyyətə gedən gün nəqliyyat vasitəsinin yola düşdüyü və ezamiyyətdən qayıdan gün də nəqliyyat vasitəsinin daimi iş yeri yerləşən yaşayış məntəqəsinə gəldiyi gün sayılır. Ancaq burada incə bir məqam var. Nəqliyyat vasitəsi 24-ə kimi yola düşərsə, həmin gün ezamiyyətə gedən və ya qayıdan gün sayılır. Yəni, nümunədə nəqliyyat vasitəsi 18 may saat 23.00-da yola düşdüyündən başlama tarixi 18 may və geri qayıtma 20 mayda saat 22.00 olduğuna baxmayaraq, faktiki Azərbaycan Respublikasına daxil olma tarixi 21 may saat 01.00 olduğuna görə ezamiyyətin başa çatma tarixi 21 may olacaq. Belə olan halda da mehmanxana xərcləri ancaq 19 və 20 may tarixlərinə, yəni 2 gün üçün hesablanacaq:

2 x (220 x 60%) = 264 avro.

İşçinin ezamiyyətə gedən günü 18 maydır və gündəlik xərclər də 18 maydan hesablanılır, amma mehmanxanadan faktiki istifadə tarixi 19 maydan başlandığına görə, mehmanxana xərcləri də 19 maydan hesablanmağa başlanılır.

Odur ki, sonda bu nəticəyə gəlmək olur ki, xarici ezamiyyələr zamanı əsas məqam nəqliyyat vasitəsinin yola düşmə, qayıtma tarixi və saatlarıdır.

Həmçinin, “İşçilərin ezamiyyə qaydaları”nın 4-cü bəndinə əsasən, işçilərin ezamiyyət müddəti təşkilat rəhbərləri tərəfindən müəyyən edilir, lakin yolda olduğu müddət hesaba alınmamaqla, bu müddət 40 gündən yuxarı ola bilməz.

Göründüyü kimi, ezamiyyələr zamanı yolda olan müddətin nəzərə alınmamasına təşkilat rəhbərləri diqqət yetirməlidirlər.Yəni işçini ezamiyyətə göndərəndə tarixləri, müddətləri elə formalaşdırmalıdırlar ki, həm işçinin boş vaxtı formalaşmasın, həm də onlara əlavə ezamiyyə xərcləri ödənilməsin.

Mənbə: vergiler.az