Blog Full

Ştat ixtisarı ilə əlaqədar işçiyə ödənilən müavinətdən vergi və icbari tibbi sığorta haqqı tutulurmu?

İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətindən bildirilib ki, işçilərin sayı azaldıqda və ya ştatları ixtisar olunduqda Əmək Məcəllənin 70-ci maddəsinin “b” bəndi ilə işəgötürən tərəfindən əmək müqaviləsinə xitam verilməzdən əvvəl işçi işəgötürən tərəfindən bağlanılmış əmək müqaviləsinə (əmək müqavilələrinə) uyğun olaraq, müəyyən edilmiş əmək stajından asılı olaraq, aşağıdakı müddətlərdə rəsmi xəbərdar edilməlidir:

* işçinin əmək stajı bir ilədək olduqda – azı iki təqvim həftəsi;

* bir ildən beş ilədək olduqda – azı dörd təqvim həftəsi;

* beş ildən on ilədək olduqda – azı altı təqvim həftəsi;

* on ildən çox olduqda – azı doqquz təqvim həftəsi.

Əmək müqaviləsinə Əmək Məcəllənin 70-ci maddəsinin “a” və “b” bəndləri ilə xitam verilərkən işçiyə işəgötürən tərəfindən bağlanmış əmək müqaviləsinə (əmək müqavilələrinə) uyğun olaraq, müəyyən edilmiş əmək stajından asılı olaraq, aşağıdakı məbləğlərdə işdənçıxarma müavinəti ödənilir:

* bir ilədək əmək stajı olduqda – orta aylıq əməkhaqqı miqdarında;

* bir ildən beş ilədək əmək stajı olduqda – orta aylıq əməkhaqqının azı 1.4 misli miqdarında;

* beş ildən on ilədək əmək stajı olduqda – orta aylıq əməkhaqqının azı 1,7 misli miqdarında;

* on ildən çox əmək stajı olduqda – orta aylıq əməkhaqqının azı iki misli miqdarında.

Əlavə olaraq bildirilib ki, Vergi Məcəlləsinin 102.1.4-cü maddəsinə əsasən, əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirilməsinə görə ödənilən müavinətlər istisna olmaqla, dövlət müavinətləri, əvəzsiz dövlət köçürmələri, dövlət pensiyaları, dövlət təqaüdləri, müəssisənin ləğv edilməsi və ya fiziki şəxs olan işəgötürənin fəaliyyətinə xitam verilməsi və işçilərin sayının və ştatların ixtisar edilməsi ilə əlaqədar əmək müqaviləsinə xitam verildikdə işçilərə, habelə işçinin vəfatı ilə əlaqədar əmək müqaviləsinə xitam verildikdə isə vəfat edənin vərəsələrinə Əmək Məcəlləsinə müvafiq qaydada ödənilən təminatlar, habelə Azərbaycan Respublikasının qanunları və müvafiq icra hakimiyyəti orqanlarının qərarları əsasında dövlət büdcəsinin vəsaiti hesabına fərdi birdəfəlik ödəmələr və ya maddi yardımlar gəlir vergisindən azaddır.

Həmçinin, ştatların ixtisar edilməsi ilə əlaqədar olaraq əmək müqaviləsinə xitam verildikdə, işçilərə Əmək Məcəlləsinə müvafiq olaraq ödənilən təminatlar məcburi dövlət sosial sığorta, işsizlikdən sığorta və icbari tibbi sığorta haqqına cəlb edilmir.

Mənbə: vergiler.az

Vətəndaşların qeyri-rəsmi məşğulluğu həm onların sosial təminatına, həm də dövlət büdcəsinin yığımlarına mənfi təsir edir. Bu fikri Vətəndaşların Əmək Hüquqlarını Müdafiə Liqası İcraiyyə Komitəsinin sədri Sahib Məmmədov səsləndirib. Onun sözlərinə görə, qeyri-formal məşğulluğun azaldılması istiqamətində atılan addımlar müsbət nəticələr verib:

“Son illərdə görülən sistemli tədbirlər nəticəsində Azərbaycanda qeyri-formal əmək bazarının hüdudları məhdudlaşıb. İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətinin təşəbbüsü ilə Vergi Məcəlləsinə edilmiş vergi güzəştləri, eləcə də sosial yığımların işəgötürənlə işçilər arasında fərqli bölgüsü, həmçinin, Əmək və Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin bu istiqamətdə gördüyü tədbirlər bəhrəsini verir. Ancaq hələ də vətəndaşların bir qismi qeyri-rəsmi formada işləməkdə davam edir. Məsələn, ölkədə yüzlərlə qeyri-formal əmək kollektivi var ki, ev təmiri və tikintisi ilə məşğuldur. Fərdi evlər tikir, həyətlərdə gündəlik tələb olunan işləri görür və s. Bunlarda qayda belədir ki, bir nəfər iş icraçısı 4-5 nəfər fəhləni bir yerə toplayıb həmin işləri görürlər. Burada nə əmək kollektivi var, nə bir hüquqi və ya fiziki şəxs kimi qeydiyyat var. Heç bir formada vergi uçotuna durmadan işçiləri də işə cəlb edirlər. Təbii ki, onlarla heç bir müqavilə də yoxdur”.

Kənd təsərrüfatı və ticarət sektorunda da qeyri-formal məşğulluğun mövcud olduğunu deyən S.Məmmədov bəzi özünüməşğul insanların da vergi uçotuna durmadan işlədiklərini qeyd edib. O, qeyri-rəsmi məşğulluğun həm vətəndaşlara, həm də dövlətə çox zərərli olduğunu vurğulayıb: “Bunun zərəri həm işləyən şəxsə aiddir, həm dövlətə. Onlar vergi və sosial yığımlardan kənarda qalırlar. Eyni zamanda, bəzən işəgötürənlər özləri də belə şəxsləri əmək müqaviləsi bağlamadan işə götürür, sonra onun əziyyətini çəkməli olurlar. Çoxsaylı mübahisələr ortaya çıxır. İşçilərin itirdikləri əsasən odur ki, onlar asılı vəziyyətdədirlər. Günlərin bir günü onlara deyəndə ki, sabahdan işə gəlmə, başqa söz deyə bilmirlər. İkincisi, əməkhaqlarının nə vaxt ödəniləcəyi, nə qədər ödəniləcəyi bəlli deyil. Bəzən 3 ay, 5 ay işlədirlər, heç pulunu da vermirlər, çıxıb gedir. Bütün bunlar həmin vətəndaşlara ciddi ziyan vurur”.

S.Məmmədov əlavə edib ki, qeyri-rəsmi işləyən işçilər bir çox sosial təminatlardan məhrum olurlar. Onların sosial yığımları olmadığından hər hansı sığorta hadisəsi baş verəndə heç bir təminat əldə edə bilmirlər: “Onlar istehsalatda bədbəxt hadisə və peşə xəstəlikləri hallarından sığortalanmayıblar. Sabah istehsalatda işçi xəsarət alanda onu sübut etmək çox çətin olur, əksər hallarda isə mümkün olmur. Ən əsası, pensiya təminatı ilə bağlıdır. Qeyri-rəsmi işlədiyi müddətdə vətəndaşın fərdi hesabında sosial sığorta haqları toplanmadığından pensiyaya çıxmaq ərəfəsində baxır ki, nə yığım kapitalı var, nə də sığorta stajı. Bir sözlə, qeyri-formal işləmək işçilər üçün həm sosial, həm də digər hüquqlarının təminatı baxımından çox ziyanlı, zərərlidir. Eyni zamanda, dövlət büdcəsinə ödənilməli olan sosial yığımlar və vergi yığımı həyata keçirilmədiyindən iqtisadi zərərləri də danılmazdır”.

Dünyada qeyri-formal əmək bazarının tam ləğv olunmasının mümkün olmadığını deyən S.Məmmədov onun həcmi 10 faizdən yuxarı olduqda artıq ciddi sosial problem sayıldığını bildirib. S.Məmmədov dövlət qurumlarının qeyri-rəsmi məşğulluğun azaldılması istiqamətində müxtəlif tədbirlərini müsbət qiymətləndirərək, bu tədbirlərin davam etdirilməsini vacib sayır.

Mənbə: vergiler.az

2026-cı ilin 1 yanvar tarixindən Vergi Məcəlləsində edilən dəyişikliklərdən biri də aksizli mallarla bağlıdır. Bu ildən bəzi məhsulların aksiz dərəcələri artırılıb. Eləcə də malların siyahısına yeniləri əlavə edilib. 

Yenilikləri iqtisadçı ekspert Anar Bayramov şərh edir. 

Vergi Məcəlləsinin 190-cı maddəsinə edilən dəyişikliklərlə aksizli malların siyahısına iki yeni mal əlavə edilib:

– dövlәt qeydiyyatına alınmalı olan kvadrisikllәr (maddə 190.1.9-1);

– mobil cihazlar (maddə 190.1.13).

Kvadrisikl dörd təkərli, ölçüsünə və gücünə görə avtomobildən daha kiçik olan nəqliyyat vasitəsidir və motosikllə avtomobil arasında aralıq kateqoriyaya aid edilir.

Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 15 mart 1999-cu il tarixli 39 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilmiş “Mexaniki nəqliyyat vasitələrinin və onların qoşqularının dövlət qeydiyyatından keçirilməsi haqqında Әsasnamə”yə əsasən, mühərrikinin işçi həcmi 50 kub santimetr və daha çox, konstruktiv maksimal sürəti saatda 50 km-dən artıq olan mexaniki nəqliyyat vasitələri dövlət qeydiyyatına alınmalıdır. Bu göstəricilərə uyğun gələn kvadrisikllər aksizli mallar hesab edilir.

Mobil cihaz anlayışı isə Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 28 dekabr 2011-ci il tarixli 212 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilmiş “Mobil cihazların qeydiyyatının aparılması Qaydası”na uyğun olaraq müəyyən edilir.

Vergi Məcəlləsinin 188-ci maddəsi aksizdən azadolma və güzəştləri müəyyən edir. Qeyd edildiyi kimi, Vergi Məcəlləsinin 190-cı maddəsinə əsasən, mobil cihazlar aksizli malların siyahısına əlavə olunub və ümumi qaydada idxal olunan mobil cihazlar aksiz vergisinə cəlb edilir.

Lakin Vergi Məcəlləsinin 188.1.11-ci maddəsinə əsasən, təqvim ili ərzində 1 ədəd mobil cihaz aksiz vergisindən azaddır. Tutaq ki, fiziki şəxs 2026-cı il ərzində 3 ədəd mobil cihaz idxal etdikdə, aksiz vergisi yalnız 2 ədəd mobil cihaza tətbiq ediləcək.

Qeyd edək ki, aksiz vergisi 20 manat müəyyən edilib. Eləcə də “Dövlət rüsumu haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununa edilən dəyişiklik nəticəsində təqvim ili ərzində 1 (bir) ədəddən artıq istənilən mobil cihazın hər biri üçün 100 manat məbləğində dövlət rüsumu tətbiq ediləcək.

Minik avtomobillərinə görə aksiz vergisi

Vergi Məcəlləsinin 190.4.1-4-cü maddəsinə əsasən, Azərbaycan Respublikasına idxal olunan minik avtomobillərinin istehsal tarixinin 7 ildən artıq olması halında aksiz vergisi bu Məcəllənin 190.4.1-ci və 190.4.13-cü maddələrinə uyğun olaraq hesablanmış məbləğə yüksəldici əmsal tətbiq edilməklə müəyyən edilir.

1 yanvar 2026-cı il tarixindən etibarən:

– benzin mühərrikli minik avtomobilləri üzrə tətbiq edilən yüksəldici əmsal 1,2-dən 1,5-ə,

– dizel mühərrikli minik avtomobilləri üzrə isə 1,5-dən 2,0-a qaldırılıb.

Beləliklə, istehsal tarixi 7 ildən artıq olan idxal minik avtomobilləri üzrə aksiz yükü əhəmiyyətli dərəcədə artırılıb.

Aksizli malların dərəcələrində hansı dəyişikliklər olub?

Vergi Məcəlləsinin 190.3-cü maddəsinə edilən dəyişikliklərə əsasən, aksiz dərəcələri dəyişməklə bağlı aksiz malları üzrə yeni dərəcələr müəyyən edilib:

Mənbə: vergiler.az

Bəzi hallarda işçinin başqa bir işçinin əmək funksiyasını icra etməsinə zərurət yaranır. Müəyyən səbəbdən iş yerində olmayan işçinin əmək funksiyasının digər işçi tərəfindən icrasına işçi və işəgötürənin razılığı ilə yol verilir.

Özünün əmək funksiyasını yerinə yetirməklə yanaşı, müəyyən səbəbdən müvəqqəti işə çıxmayan işçini əvəz edən işçiyə əvəz edilən işçinin tarif (vəzifə) maaşı ilə onun maaşı arasındakı fərq ödənilir.

Əvəz edilən işçinin tarif (vəzifə) maaşı əvəz edən işçinin maaşı ilə eyni və ya ondan az olduqda isə əməkhaqqına əlavə müəyyən edilib verilir. Bu əlavə haqqın məbləği də işçinin və işgötürənin qarşılıqlı razılığı ilə müəyyən edilir.

Vakant vəzifə üzrə əmək funksiyasının icrasının həvalə edilməsinə də işçinin razılığı ilə yol verilir. Əgər işçi eyni zamanda həm özünün, həm də əvəz etdiyi vakant vəzifə üzrə əmək funksiyasını yerinə yetirirsə, onda vakant vəzifə üçün nəzərdə tutulmuş əməkhaqqının (vəzifə maaşının) yarısından az olmamaq şərti ilə onun əməkhaqqına əlavə ödənilir.

Mənbə: vergiler.az