Kənd təsərrüfatı məhsulları ilə işləyən sahibkarlıq subyektlərində məhsulların xarab, zay olması, istehlak üçün yararsız vəziyyətə düşməsi və uçotdan silinməsi təcrübədə tez-tez rast gəlinən məsələdir. Xüsusilə, meyvə-tərəvəz, göyərti, giləmeyvə və digər tez xarab olan məhsullar üzrə bu hal həm mühasibat uçotu, həm də vergi uçotu baxımından düzgün sənədləşdirilməlidir. Bu istiqamətdə sualları cavablandıran iqtisadçı, “Partner Group” MMC-nin təsisçisi Tural Məmmədov kənd təsərrüfatı fəaliyyəti ilə məşğul olan müəssisələrdə yararsız hala düşmüş və ya istehlak üçün uyğun olmayan məhsulların uçotdan silinməsi ilə bağlı sənədləşmə mexanizminə aydınlıq gətirib.
Kənd təsərrüfatı məhsullarının tez xarab olması həmin məhsulların sənədsiz şəkildə xərcə silinməsi üçün əsas yaratmır. Onlar tez xarab olan mal kateqoriyasına aid olsa da bu xüsusiyyət mühasibat və vergi uçotunda avtomatik xərc tanınması anlamına gəlmir. Bu halda məhsulun xarab olması faktı müəyyən edilməli, səbəbi göstərilməli, inventarizasiya aparılmalı və əməliyyat müvafiq aktla rəsmiləşdirilməlidir. Əks halda, həmin məbləğ vergi uçotunda əsaslandırılmış xərc kimi qəbul edilməyə bilər. Həmin məhsulların uçotu Maliyyə Nazirliyinin Kollegiyasının 2013-cü il 16 iyul tarixli Q-17 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilən “Aktivlərin və öhdəliklərin inventarizasiyası Qaydaları” ilə tənzimlənir.
Maliyyə Nazirliyinin mövqeyinə əsasən, kənd təsərrüfatı fəaliyyəti ilə məşğul olan müəssisələrdə xarab olmuş məhsulların silinməsi “İtmiş, əskik gəlmiş, xarab və ya zay olmuş və oğurlanmış mallar barədə akt” və ya fövqəladə hal baş verdikdə “Fövqəladə hallarda malların itməsi, əskik gəlməsi və xarab və ya zay olması barədə akt” tərtib edilməklə sənədləşdirilir.
Bu yanaşmadan görünür ki, məhsulun xarab olması yalnız daxili qeyd, anbar məlumatı və ya mühasibat yazılışı ilə təsdiqlənmiş hesab edilmir. Silinmə üçün faktiki yoxlama, inventarizasiya, məsul şəxslərin iştirakı və müvafiq aktın tərtib edilməsi əsas şərtlərdir. “Aktivlərin və öhdəliklərin inventarizasiyası Qaydaları”nın 2.8.1.4-cü yarımbəndinə əsasən, qiymətlilərin xarab olması faktları müəyyən edildikdə aktivlərin inventarizasiyasının aparılması məcburidir. Bu o deməkdir ki, müəssisə xarab olmuş məhsulu birbaşa xərcə silməməli, ilk növbədə inventarizasiya prosedurunu həyata keçirməlidir.
Qaydaların 2.13-cü bəndinə əsasən, inventarizasiyanın aparılması üçün mühasibat uçotu subyekti rəhbərinin əmri ilə daimi fəaliyyətdə olan inventarizasiya komissiyası yaradılır. Müəssisə rəhbəri və ya onun müavinlərindən biri komissiyanın sədri, mühasibat xidmətinin rəhbəri isə sədr müavini olur.
Məhsulun xarab olması aşkar edildikdə proses mərhələli şəkildə aparılmalıdır:
• məhsulun faktiki vəziyyəti müəyyən edilməli;
• müəssisə rəhbərinin əmri ilə inventarizasiya komissiyası yaradılmalı;
• məhsulun adı, miqdarı, dəyəri, saxlanma yeri və məsul şəxs müəyyənləşdirilməli;
• xarab olma səbəbi aktda göstərilməli;
• inventarizasiya cədvəli tərtib olunmalı və komissiya üzvləri tərəfindən imzalanmalı;
• inventarizasiya başa çatdıqdan sonra silinmə aktı rəsmiləşdirilməlidir.
Məhsul zay olduqda sənədləşmə
Qaydaların 2.40-cı bəndinə əsasən, yararsız hala düşmüş aktivlərin balansdan silinməsi inventarizasiya başa çatdıqdan sonra həyata keçirilir və silinmə sənədinin, yəni aktın tərtib edilməsi məcburidir. Başqa sözlə, silinmə aktı inventarizasiyanı əvəz etmir, inventarizasiyanın nəticəsi kimi tərtib edilir. Aktda “məhsul xarab olub” kimi ümumi ifadə kifayət etmir. Məhsulun hansı səbəbdən yararsız hala düşdüyü konkret göstərilməlidir. Məsələn, məhsulun saxlanma temperaturunun pozulması, daşınma zamanı zədələnməsi, nəmli mühitdə saxlanılması, realizasiya müddətinin keçməsi, xəstəlik, zərərverici və ya iqlim təsiri aktda ayrıca qeyd edilməlidir. Səbəb göstərilmədikdə, həmin silinmə sonradan uçot və vergi baxımından mübahisəli görünə bilər.
Qaydaların 2.41-ci bəndinə əsasən, inventarizasiya komissiyası istismara yaramayan, təmir və bərpa olunmağa lüzumu olmayan aktivlər üzrə ayrıca siyahı tərtib etməli, həmin siyahıda aktivlərin yararsız hala düşməsi səbəbləri göstərilməlidir. İnventarizasiya zamanı uçot məlumatlarından kənarlaşma halları müəyyən edildikdə isə inventarizasiya cədvəlləri tərtib edilir və bu cədvəllər komissiyanın bütün üzvləri tərəfindən imzalanır.
Vergi Məcəlləsinin 108.5-ci maddəsinə əsasən, müvafiq qaydada müəyyən edilmiş təbii itki normaları daxilində zayolmadan əmələ gələn itkilər, xarabolmalar və bu kimi əskikgəlmələr vergitutma məqsədləri üçün gəlirdən çıxılır. Bu norma məhsul itkisi ilə bağlı əsas vergi yanaşmasını müəyyən edir. Əgər itki təbii itki normaları daxilindədirsə və sənədlərlə təsdiqlənibsə, həmin məbləğin xərcə aid edilməsi daha əsaslı hesab olunur. Lakin təbii itki normalarından artıq xarabolmalar və əskikgəlmələr üzrə səbəblər və təqsirkar şəxslər ayrıca müəyyən edilməlidir.
Maliyyə Nazirliyinin mövqeyində də qeyd olunur ki, təbii itki normaları daxilində xarabolmalar və bu kimi əskikgəlmələr mühasibat uçotu subyektinin xərcinə aid edilir. Normadan artıq itkilər üzrə isə səbəblər və təqsirkar şəxslər müəyyənləşdirilməli, təqsirkar şəxs varsa, məbləğ həmin şəxsin hesabına yazılmalıdır.
Əgər təqsirkar şəxsi müəyyən etmək mümkün deyilsə, əskikgəlmələrin və itkilərin məbləğinin təqsirkar sayılan şəxsdən tutulması məhkəmə tərəfindən ləğv edilirsə və ya ödənilməsi mümkün olmayan itkilər müəyyənləşdirilirsə, həmin məbləğ müəssisə rəhbərinin yazılı sərəncamı əsasında xərcə aid edilə bilər.
Məhsul faktiki olaraq məhv edilir və ya utilizasiya olunursa, bu halda əlavə sənədləşmə tələbləri yaranır. Nazirlər Kabinetinin 2023-cü il 17 iyun tarixli 198 nömrəli “Yoxlama və digər nəzarət tədbirləri çərçivəsində yoxlayıcı orqanlar tərəfindən fiziki və hüquqi şəxslərdən malların (məhsulların) götürülməsi, daşınması, saxlanması, zərərsizləşdirilməsi və ya məhv edilməsi Qaydası”nda dəyişiklik edilməsi haqqında Qərarına əsasən, təhlükəli və ya qanunun tələblərinə uyğun olmayan qida və yem məhsullarının utilizasiyası və məhv edilməsi Qida Təhlükəsizliyi Agentliyi tərəfindən müəyyən edilmiş nümunəyə uyğun utilizasiya aktı, məhvetmə aktı və təhvil-təslim aktı tərtib edilməklə həyata keçirilir.
Bu halda sənədlərin bir nüsxəsi qida subyekti tərəfindən dərhal Agentliyə təqdim edilməlidir. Bu tələb xüsusilə insan sağlamlığı üçün təhlükə yarada bilən, satışa buraxılması mümkün olmayan və ya qida təhlükəsizliyi baxımından dövriyyədən çıxarılmalı olan məhsullar üzrə əhəmiyyətlidir.
Bu qaydaların praktik tətbiqini daha aydın göstərmək üçün kənd təsərrüfatı məhsullarının silinməsi üzrə üç fərqli vəziyyətə baxaq:
Misal 1: Məhsul xarab olub və düzgün sənədləşdirilib
Müəssisənin anbarında 860 kiloqram pomidor məhsulu saxlanılır. İnventarizasiya zamanı məhsulun 68 kiloqramında saxlanma müddəti və məhsulun təbii xüsusiyyətləri ilə bağlı keyfiyyət itkisi, solma və xarabolma əlamətləri müəyyən edilir. Müəssisə rəhbərinin əmri ilə inventarizasiya komissiyası yaradılır, məhsulun faktiki vəziyyəti yoxlanılır, xarabolma səbəbi aktda göstərilir, inventarizasiya cədvəli tərtib olunur və “İtmiş, əskik gəlmiş, xarab və ya zay olmuş və oğurlanmış mallar barədə akt”la silinmə rəsmiləşdirilir. Əgər həmin məhsul yalnız uçotdan silinmir, həm də istehlak üçün yararsız qida məhsulu kimi utilizasiya və ya məhv edilirsə, bu halda daxili silinmə aktı ilə kifayətlənmək düzgün deyil. Belə vəziyyətdə qida təhlükəsizliyi üzrə müəyyən edilmiş qaydada utilizasiya aktı, məhvetmə aktı və təhvil-təslim aktı tərtib edilməli, sənədlərin bir nüsxəsi Qida Təhlükəsizliyi Agentliyinə təqdim olunmalıdır.
Bu halda məhsulun silinməsi sənədlərlə əsaslandırılmış hesab olunur. Çünki inventarizasiya aparılıb, komissiya aktı var, xarabolma səbəbi göstərilib və silinmə təsdiq edilmiş aktla rəsmiləşdirilib.
Misal 2: Məhsul uçotda var, amma faktiki yoxdur
Müəssisənin uçotunda 740 kiloqram xiyar məhsulu qalığı görünür. Faktiki yoxlama zamanı məhsulun 95 kiloqramı anbarda aşkar edilmir. Lakin inventarizasiya cədvəli, komissiya rəyi, maddi məsul şəxsin izahatı və silinmə aktı yoxdur. Bu halda “məhsul xarab olub” izahı kifayət etmir. Vergi orqanı əməliyyatı sənədsiz əskikgəlmə, uçotdan yayındırılmış satış və ya əsaslandırılmamış xərc kimi qiymətləndirə bilər. Buna görə sənədsiz silinmə vergi riski yaradır.
Misal 3: Məhsul istehlak üçün yararsızdır və məhv edilməlidir
Müəssisənin satış üçün aldığı 520 kiloqram giləmeyvənin bir hissəsinin qida təhlükəsizliyi baxımından istehlaka yararsız olduğu müəyyən edilir. Məhsul bazara çıxarıla bilməz və məhv edilməlidir. Bu halda yalnız daxili silinmə aktı kifayət etməyə bilər. Məhsulun utilizasiyası və ya məhv edilməsi aidiyyəti qaydada rəsmiləşdirilməli, utilizasiya aktı, məhvetmə aktı və təhvil-təslim aktı tərtib edilməlidir. Əgər məhsul qida təhlükəsizliyi baxımından dövriyyədən çıxarılırsa, onun sadəcə anbardan silinməsi yox, faktiki utilizasiyası və ya məhv edilməsi də sənədlərlə təsdiqlənməlidir.
ƏDV ödəyiciləri üçün bu məsələ daha həssasdır. Əgər məhsulun həqiqətən xarab olduğu, istifadəyə yararsız hala düşdüyü və məhv edildiyi müvafiq sənədlərlə təsdiqlənirsə, bu, satış əməliyyatı kimi qiymətləndirilməməlidir. Lakin sənədləşmə aparılmadıqda vergi orqanı həmin məhsulun faktiki satıldığı, lakin satış kimi rəsmiləşdirilmədiyi qənaətinə gələ bilər. Bu isə əlavə vergi öhdəliyi, maliyyə sanksiyası və uçot uyğunsuzluğu riski yaradır.
Fövqəladə hallarda sənədləşmə
Məhsullar fövqəladə hal nəticəsində itdikdə, əskik gəldikdə və ya xarab olduqda isə fərqli sənədləşmə tətbiq olunur. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2017-ci il 16 iyun tarixli 1460 nömrəli Fərmanı ilə təsdiq edilmiş “Topdansatış ticarət fəaliyyəti sahəsində vergitutma məqsədləri üçün gəlirlərin və xərclərin uçotunun aparılması Qaydası”nın 4.5-ci bəndinə əsasən, malların itməsi, əskik gəlməsi və xarab və ya zay olması fövqəladə hal nəticəsində baş verdikdə, aidiyyəti dövlət orqanlarının verdikləri arayışlar əsasında həmin mallar məsul şəxslərin hesabından silinə bilər. Bu zaman “Fövqəladə hallarda malların itməsi, əskik gəlməsi və xarab və ya zay olması barədə akt” tərtib olunur.
Qeyd edək ki, Maliyyə Nazirliyinin Kollegiyasının 23 iyul 2020-ci il tarixli Q-16 nömrəli Qərarı ilə “İtmiş, əskik gəlmiş, xarab və ya zay olmuş və oğurlanmış mallar barədə akt”ın və “Fövqəladə hallarda malların itməsi, əskik gəlməsi və xarab və ya zay olması barədə akt”ın formaları təsdiq edilib. Bu səbəbdən müəssisələr silinmə zamanı sərbəst formada tərtib edilmiş daxili aktlarla kifayətlənməməli, təsdiq edilmiş formaların tətbiqinə diqqət etməlidirlər.
Kənd təsərrüfatı məhsullarının silinməsi yalnız mühasibat texniki əməliyyatı deyil, həm də daxili nəzarət və vergi risklərinin idarə edilməsi prosedurudur. Təcrübədə yol verilən əsas yanlışlıq ondan ibarətdir ki, sahibkar məhsulun tez xarab olmasını sənədləşmə tələblərindən azadolma kimi qəbul edir. Halbuki, bu sahədə sənədləşmə daha vacibdir. Çünki kənd təsərrüfatı məhsullarının dövriyyəsi sürətli, saxlama müddəti qısa, xarab olma ehtimalı isə yüksəkdir. Bu səbəbdən hər bir silinmə əməliyyatı sonradan yoxlanıla bilən sənəd zənciri ilə təsdiqlənməlidir.
Beləliklə, kənd təsərrüfatı məhsulları xarab olduqda müəssisələr üçün əsas prinsip bundan ibarətdir: məhsul faktiki olaraq yararsız hala düşə bilər, lakin həmin itkinin mühasibat və vergi uçotunda əsaslı xərc kimi tanınması üçün inventarizasiya, komissiya rəyi, təsdiq edilmiş akt və zəruri hallarda utilizasiya və ya məhvetmə sənədləri mövcud olmalıdır.
Mənbə: vergiler.az
