Blog Full

Əmək şəraitinin dəyişdirilməsi ilə bağlı həm işəgötürənlərdə, həm də işçilərdə müəyyən suallar yaranır. Mövzunu əmək qanunvericiliyi eksperti Nüsrət Xəlilov şərh edir.

Əmək Məcəlləsinin 56-cı maddəsinə əsasən, istehsalın və əməyin təşkilində dəyişikliklər edilməsi zəruriyyəti olduqda işçinin peşəsi, ixtisası və vəzifəsi üzrə işi davam etdirməklə əmək şəraitinin şərtlərinin dəyişdirilməsinə yol verilir.

Məcəllənin 55-ci mad­dəsin­də qeyd edi­lən hal­lar əmək mü­qa­vi­lə­si­nin şərt­lə­ri­nin yaxşılaşdırılmasına xid­mət et­di­yi üçün əv­vəl­cə­dən xə­bər­dar­lıq edil­mə­sinə eh­ti­yac olmur. Tə­rəf­lər, qar­şı­lıq­lı ra­zı­lı­q əsasında bu şərt­lə­ri mü­əy­yən­ləş­di­rə və əmək müqavilə­si­nə da­xil edə bi­lər­lər.

Əmək şəraitinin şərtlərinin yaxşılaşdırılması halı istisna edilməklə, əmək şəraitinin şərtlərinin dəyişilməsi zamanı işəgötürən əmək şəraitinin şərtlərini dəyişdirməzdən azı bir ay əvvəl işçini yazılı məlumat və ya əmr ilə xəbərdar etməlidir.

Xəbərdarlıq nəticəsində işçi iki hala uyğun reaksiya verə bilər:

İşçi əmək şəraitinin şərtlərinin dəyişilməsini uyğun hesab edir və buna razılıq verir. Bu halda xəbərdarlıq müddəti bitdikdən sonra işçi yeni əmək şərtləri ilə çalışmağa davam edir. Əmək müqaviləsinə dəyişiklik və ya əlavə razılaşma ilə bu hal rəsmiləşdirilir.

Əgər işçi yeni əmək şəraiti ilə işi davam etdirməyə razılıq vermirsə, onda o, başqa vəzifəyə keçirilməli, bu mümkün olmadıqda isə əmək müqaviləsinə Əmək Məcəlləsinin 68-ci maddəsinin ikinci hissəsinin “c” bəndində nəzərdə tutulan əsasla xitam verilə bilər.

Bəs əmək müqaviləsinə qeyd edilən əsasla xitam verilməsi halında işçiyə hansı təminatlar verilir?

Əmək Məcəlləsinin 77-ci maddəsinin 7-ci bəndinə əsasən, əmək müqaviləsinə Məcəllənin 68-ci maddəsinin ikinci hissəsinin “c” bəndi ilə, yəni əmək şəraitinin şərtlərinin dəyişilməsi əsası ilə xitam verildiyi zaman işəgötürən işçiyə orta aylıq əməkhaqqının azı iki misli miqdarında müavinət ödəyir.

Misal: Mü­əs­si­sə 5 gün­lük iş re­ji­mi ilə ça­lı­şır. Mü­əs­si­sə rəh­bə­ri­nin 11 mart 2022-ci il ta­rix­li mü­va­fiq əm­ri­nə əsa­sən, mü­əs­si­sə 1 may 2022-ci il­dən 6 gün­lük iş rejimi ilə fəa­liy­yət gö­sə­tər­cək. Bu ba­rə­də iş­çi­yə 12 mart 2022-ci il­də ya­zı­lı bil­di­riş çatdırılıb. Or­ta ay­lıq əməkhaq­qı 725 manat olan iş­çi ye­ni əmək şə­rai­ti ilə işi da­vam et­dir­mə­yə ra­zı ol­ma­dı­ğı üçün onun əmək mü­qa­vi­lə­si­nə han­sı əsas­la xi­tam ve­ril­mə­li və ona nə qə­dər ödə­niş edil­mə­li­di­r?

İş­çi­yə baş­qa və­zi­fə­yə ke­çir­mək müm­kün ol­ma­dı­ğı hal­da, Əmək Mə­cəl­lə­si­nin 68-ci mad­də­si­nin ikinci hissəsinin “c” bən­di­nə əsa­sən xi­tam ve­ril­mə­li və Əmək Məcəlləsi­nin 77-ci mad­də­si­nin 4-cü bən­di­nə gö­rə ona xə­bər­dar­lıq müd­də­ti əvə­zi­nə or­ta aylıq əməkhaq­qın­dan az ol­ma­maq­la əməkhaq­qı­nı birdə­fə­yə ödə­mək­lə əmək mü­qa­vi­lə­si­nə xi­tam ve­rə bi­lər.

Əmək Mə­cəl­lə­si­nin 77-ci mad­də­si­nin 7-ci bən­di­ndə göstərilir ki, əmək mü­qa­vi­lə­si­nə Mə­cəl­lə­nin 68-ci mad­də­si­nin ikin­ci his­sə­si­nin “c” bən­di ilə xi­tam veril­dik­də işə­gö­tü­rən iş­çi­yə or­ta ay­lıq əmək haq­qı­nın azı 2 mis­li miq­da­rın­da müa­vi­nət ödə­yir.

Xə­bər­dar­lıq müd­də­ti əvə­zi­nə müa­vi­nət: 725 manat (orta aylıq əməkhaqqı məbləğindən az olmayaraq);

İş­dən­çı­xar­ma müa­vi­nə­ti: 725×2 = 1450 manat.

İş­çi­yə cə­mi 2175 manat müa­vi­nət he­sab­la­na­caq­dır. Əgər iş­çi­yə vax­tın­da xəbərdarlıq olu­nub­sa və iş­çi xə­bər­dar­lıq müd­də­ti ər­zin­də iş­lə­yib­sə, ona xə­bər­dar­lıq müd­də­ti əvə­zi­nə müa­vi­nət ödə­nil­mə­yə­cək­.

Va­cib mə­qam­lar­dan bi­ri də on­dan iba­rət­dir ki, or­ta əməkhaq­qı­nın he­sab­lan­ma­sı qay­da­sı­na əsa­sən, or­ta əməkhaq­qı ödə­niş­dən əv­vəl­ki iki təq­vim ayı ər­zin­də qazandı­ğı əməkhaq­qı­nın cə­mi hə­min ay­lar­da­kı iş gün­lə­ri­nin sa­yı­na böl­ünmək­lə bir gün­lük əməkhaq­qı ta­pı­lır və alı­nan məb­ləğ əməkhaq­qı sax­la­nı­lan iş gün­lə­ri­nin sayı­na vu­rul­maq­la mü­əy­yən edi­lir. La­kin əmək mü­qa­vi­lə­si­nə xi­tam ve­ril­di­yi zaman əməkhaq­qı sax­la­nı­lan iş gün­lə­ri ol­mur. Əmək Mə­cəl­lə­sin­də isə bu­nun­la bağ­lı bir qay­da yox­dur. Ona gö­rə də belə hesab edi­rik ki, bu hal­da or­ta əməkhaq­qı­nın ta­pıl­ma­sı üçün bir günlük əməkhaqqı məbləğini əməkhaq­qı sax­la­nı­lan iş gün­lə­ri­nin sa­yı əvəzinə, is­teh­sa­lat təqvimindəki or­ta ay­lıq iş vax­tı nor­ma­sı­na vur­maq məq­sə­dəuy­ğun­dur. Yu­xa­rı­da­kı nü­mu­nə­lər qeyd edi­lən şə­kil­də he­sab­lan­ıb.

Bəs əmək şəraitinin şərtləri dedikdə nələr nəzərdə tutulur?

Əksər hallarda təcrübədə görürük ki, əmək şəraitinin şərtləri ilə bağlı müəyyən çaşğınlıq yaranır. İşçinin əmək funkisyası, vəzifəsi, aylıq əməkhaqqı, iş vaxtı rejimi, nahar fasiləsinin müddəti, əmək məzuniyyətinin müddəti v.s amillərin dəyişilməsi əmək şəraitinin şərtlərinin dəyişilməsi hallarına aiddir.

Əmək müqaviləsi bağlanarkən, habelə əmək münasibətləri prosesində işəgötürən imkanı hesabına Əmək Məcəlləsində, yaxud kollektiv müqavilədə nəzərdə tutulmuş əmək şəraitinin şərtlərindən daha yüksək əlavə əməkhaqqı, əlavə məzuniyyət müddəti, qısaldılmış və ya natamam iş vaxtı, əlavə fərdi sığorta məbləği, sosial təminat və yardımlar, habelə heç bir norma ilə məhdudlaşdırılmayan digər əlavə şərtlər müəyyən edə bilər. Bu əlavə şərtlərin dairəsi, qüvvədə olma müddəti və istifadə qaydaları, habelə onların dəyişdirilməsi tərəflərin razılığı ilə müəyyən edilir.

Mənbə: vergiler.az

Teleqram qrupumuza üzv olun

Ən son mühasibat xəbərlərini qaçırmaq istəmirsinizsə, bu linkə daxil olaraq XƏBƏRLƏRƏ ABUNƏ OLUN.

Mühasibat, Audit və Kadr Xidmətləri üçün linkə daxil olun.

Mühasibat sahəsində ən son iş elanları və xəbərlərini izləmək üçün linkə daxil olaraq qrupumuza üzv olun

Vergilər tarixindən

Zaman keçirdi. Adamlar mağaraları tərk edir və şəhərlər inşa etməyə başlayırdılar. Vergilərin faydasını dərk edən insanların yaratdığı ən güclü dövlətlər geniş ərazilərə yayılmışdı. Bu şəraitdə vergi yığım sistemi dəyişməyə bilməzdi.

Ən qədim dövlətlərdən biri – Misiri nəzərdən keçirək. Misirlilər bəndlər tikir, yollar çəkir və məbədlər tikir, köçəri xalqlara və digər qədim dövlətlərə qarşı vuruşurdular. Buna ona görə nail olurdular ki, misirlilərin hamısı vergiləri ödəyirdilər. Təəccüblü deyildi ki, vergi məmurları ilk dəfə məhz, Misirdə ortaya çıxmışdı. Onların funksiyasını həmin vaxtlar mirzələr – cəmiyyətin ən savadlı üzvləri yerinə yetirirdilər. Onların işləri sayəsində Misir bir neçə min il ərzində mövcud ola bilmişdi.

Qədim Yunanıstanın da öz vergi sistemi mövcud idi. Orada gəlir vergisi 10 faizdən 20 faizədək təşkil edirdi. Lakin, Afinanın azad vətəndaşları vergiləri ödəmirdilər, onlar daha çox könüllü ianə verməyə üstünlük verirdilər. Amma, əgər dövlətin qarşısında nəhəng məsrəflər dururdusa, yəni, müharibə və ya nəhəng bir tikinti inşası gözlənirdisə, – xalq yığıncağı hamı üçün məcburi olan vergi yığımını tətbiq edirdi. Vergilərdən yığılan vəsaitlər muzdlu ordunun saxlanılmasına, məbədlərin və müdafiə istehkamlarının inşasına, yolların çəkilişinə, bayramların təşkilinə, kasıblar üçün pulların ayrılmasına və digər ictimai ehtiyaclara sərf olunurdu.

Qədim Roma. Biz artıq bu dövlətdən söz açmışdıq. Onun dövlət quruluşu daha sonra ortaya çıxan Avropa ölkələri üçün bir nümunə olmuşdu. Romalıların vergi sistemi də təqlid üçün bir nümunə oldu. Senz, aksiz, fiskal, vergi toplayan kimi anlayışlar bizlərə həmin qədim dövrlərdən gəlib çatıb. Roma nə qədər ki, şəhər-dövlət idi, onun vergi sistemi elə də mürəkkəb deyildi. Dinc dövrdə ümumiyyətlə, hər hansı bir vergi yox idi, xərclər isə ictimai torpaqların icarəyə verilməsi yolu ilə ödənilirdi. Dövlət aparatı isə faktiki olaraq, özü-özünü dolandırırdı. Seçilmiş magistratlar nəinki öz vəzifələrini pulsuz yerinə yetirirdilər, həm də bunu şərəfli hesab edərək, ictimai ehtiyaclara öz vəsaitlərini verirdilər. Müharibə dövründə Roma vətəndaşları gəlirlərinə uyğun olaraq vergiyə cəlb olunurdular, bunun üçün hər beş ildən bir seçilmiş vəzifəli senzorlara əmlak və ailə vəziyyəti haqqında ərizə-məlumat verirdilər. Müasir vergi bəyannamələrinin prototipinə çevrilmiş bu ifadələr əsasında verginin (senz) məbləği müəyyən edilmişdi.

İllər keçirdi. Roma dövləti böyüyürdü, tədricən imperiyaya çevrilirdi. Qalibiyyətli müharibələr ona vilayət adlanan daha çox torpaqları birləşdirməyə imkan verirdi. Vergi sistemi də mürəkkəbləşirdi. Fəth edilmiş torpaqlarda kommunal (yerli) vergi və rüsumlar tətbiq edilirdi. Üstəlik, fəth edilmiş torpaqların sakinləri Roma legionerlərinə nə qədər inadkar müqavimət göstərsələr, onlardan bir o qədər çox vergi tutulurdu.

Məqalənin 1-ci hissəsini buradan oxuya bilərsiniz

Orta əsrlər dövründə Qərbi Avropada vergilər elə də geniş yayılmamışdı. Onlar əsasən katolik kilsəsi üçün ən mühüm gəlir mənbəyi idi. Kralın, onun sarayının, ordusunun saxlanması, eləcə də zadəganların rifahı vergilər hesabına deyil, həmin feodalların torpaqlarında yaşayan və işləyən kəndlilərdən alınan ödəniş hesabına təmin edilirdi. Və o zaman üçün hər hansı bir vergi ədaləti və rasionallıq prinsiplərindən danışmağa hətta ehtiyac belə yox idi.

Kifayət qədər rasional vergi sistemi XVII-XVIII əsrlərin sonlarında, Avropa ölkələrində bürokratik məmur aparatına malik olan inzibati dövlətin formalaşdığı zaman yaranmışdı. Gəlirlər, qədim Romada olduğu kimi, birbaşa və dolayı vergilər sistemi vasitəsilə əldə edilirdi. Birbaşa gəlirlər daha çox adambaşına vergi və gəlir vergisinin üzərinə düşürdü ki, onun da dərəcəsi 10-15% arasında tərəddüd edirdi. Əsas dolayı vergi isə aksiz vergisi idi, onun ölçüsü 5-25% arasında dəyişirdi. Lakin, bu zaman yenə də ziddiyyət ortaya çıxırdı. Xəzinəyə böyük gəlirlər gətirən istehlak mallarına tətbiq edilən vergilər ticarətin inkişafının qarşısını alırdı. Dövlət yalnız vergi sisteminə deyil, vergitutma ilə əlaqəli elmi nəzəriyyəyə də getdikcə daha çox ehtiyac duyurdu.

Bu nəzəriyyənin yaradıcısı görkəmli şotland iqtisadçısı və XVIII əsrin elm adamı Adam Smitdir. O, vergilərin vergi ödəyiciləri üçün qul əlaməti deyil, azadlıq əlaməti olduğunu söyləmişdi. 1776-cı ildə işıq üzü görmüş Adam Smitin “Xalqların zənginliyinin təbiəti və səbəbi haqqında tədqiqat” əsəri, bu günə qədər öz əhəmiyyətini itirməmiş vergitutmanın əsas prinsiplərini müəyyən etmşdi:

• Ədalətlilik prinsipi: “Dövlətin subyektləri imkan və güclərinə uyğun olaraq hökumətin saxlanmasında, yəni, dövlətin himayəsi və müdafiəsi altında əldə etdikləri gəlirə müvafiq olaraq iştirak etməlidirlər”.
• Müəyyənlik prinsipi: “Hər bir fərdin ödəməli olduğu vergi özbaşına deyil, dəqiq müəyyən edilməlidir. Ödəniş müddəti, ödəmə üsulu, ödənişin məbləği – bütün bunlar ödəyici üçün aydın və dəqiq olmalıdır. Vergilərin qeyri-müəyyənliyi kobudluğu inkişaf etdirir və hətta əgər onlar kobudluqlarına və rüşvətə görə seçilməsələr belə, bu halda onsuz da populyar olmayan həmin kateqoriyadan olan insanların korrupsiyasına şərait yaradır”.
• Rahatlıq prinsipi: “Hər bir vergi, ödəyicinin onu ödəməsi üçün ən əlverişli olan vaxtda və ya qaydada tutulmalıdır”.
• Qənaət prinsipi: “Hər bir vergi elə düşünülməli və işlənib hazırlanmalıdır ki, insanların cibindən alınan və ya tutulan məbləğ onun dövlət xəzinəsinə gətirdiyindən mümkün qədər az olsun. İnsanları ödənişə məcbur etməklə, vergilər bu ödənişləri daha asanlıqla həyata keçirməyə imkan verən fondları azalda və hətta məhv edə bilər. Əsassız vergilər qaçaqmalçılıq üçün böyük şirnikləndiricilik hallar yaradır”.

Teleqram qrupumuza üzv olun

Ən son mühasibat xəbərlərini qaçırmaq istəmirsinizsə, bu linkə daxil olaraq XƏBƏRLƏRƏ ABUNƏ OLUN.

Mühasibat, Audit və Kadr Xidmətləri üçün linkə daxil olun.

Mühasibat sahəsində ən son iş elanları və xəbərlərini izləmək üçün linkə daxil olaraq qrupumuza üzv olun

Müəlliflik haqqı və ya qonorar ilə royalti arasındakı fərq və oxşarlıqlar vergi ödəyicilərində bəzi sualların yaranmasına səbəb olur. Həmin suallara sərbəst auditor Altay Cəfərov aydınlıq gətirib.

“Sosial sığorta haqqında” qanunun 15-ci maddəsinə əsasən, məcburi dövlət sosial sığorta haqqı, bəzi gəlir növləri istisna olunmaqla, əmək ödənişinin və gəlirlərin bütün növlərinə hesablanır. İstisnalardan biri də muzdlu işə və sahibkarlıq fəaliyyətinə aid olmayan gəlirlərdir (faiz gəliri, dividend, əmlakın icarəyə verilməsindən gəlir, royalti (müəlliflik qonorarı istisna olmaqla).

Qanunun 14.5.4-cü maddəsində isə göstərilir ki, müəlliflik qonorarı ödəyən hüquqi və fiziki şəxslər üçün ödəmə mənbəyindən tutulmaqla – hesablanmış qonorar məbləğinin 15 faizi miqdarında məcburi dövlət sosial sığorta haqqı ödənilməlidir.

Bəs müəlliflik qonorarı royalti sayılırmı?

Müəlliflik qonorarı ilə bağlı məsələlər “Müəlliflik hüququ və əlaqəli hüquqlar haqqında” qanunla tənzimlənir. Ədəbiyyat, audio, kino və s. əsərlərinin müəllifləri yaratdıqları əsərlərdən digər şəxslərin istifadə etməsi üçün qonorar alırlar, yaxud digər şəxslər belə əsərlərin yaradılmasını sifariş edir və müəlliflər bunu yaradırlar, amma mülkiyyət (müəlliflik hüququ) onu yaradanda qalır. Odur ki, nəticə etibarilə qonorar royalti anlayışına uyğun gəlir.

Ölkə hüdudlarından kənara göndərilən puldan hansı halda ƏDV tutulmur?

“Müəlliflik hüququ və əlaqəli hüquqlar haqqında” qanunun 4-cü maddəsində müəlliflik hüququna aid olan əsərlərin geniş siyahısı verilib. Hətta proqram təminatının yaradılması da müəlliflik hüququna aid edilib. Ona görə də royaltiyə aid xidmətlərin siyahısında göstərilən əsərlərin çoxuna görə alınan ödənişlər müəlliflik qonorarına aid edildiyindən vergi ödəyiciləri bu məsələdə diqqətli olmalıdırlar. Bəzi xidmətlər müəlliflik qonorarına aid olmasa da, royalti sayılır.

Nəticə olaraq royaltiyə görə ödəniş aparanda ilkin olaraq bunun müəllif qonorarı sayıldığı, yoxsa ümumi halda royalti olduğu müəyyənləşdirilməlidir.

Misal: “AA” MMC 2022-ci ilin mart ayında fiziki şəxsə sifariş verdiyi kitaba görə müqavilə əsasında 2.000 manat qonorar hesablayıb (müəlliflik hüququ fiziki şəxsdə qalıb). “AA” MMC tərəfindən bu vəsait 2022-ci ilin aprel ayında ödənilib.

Hesablanan məbləğdən nə qədəri müəllifə çatacaq?

“AA” MMC 2022-ci ilin mart ayında 15 faiz məcburi dövlət sosial sığorta haqqı hesablayacaq. Çünki qanunun tələblərinə görə, məcburi dövlət sosial sığorta haqqı qonorar ödəniləndə yox, hesablananda nəzərə alınır. Qonorardan 300 manat məcburi dövlət sosial sığorta haqqı tutulacaq: 2000 x 15% = 300 manat.

Rolayltilərə görə ödəmə mənbəyində tutulan 14 faiz vergi isə royalti ödəniləndə tutulur. Ona görə də apreldə royalti ödəniləndə ümumi məbləğdən 280 manat vergi tutulmalur: 2000 x 14% = 280 manat.

Beləliklə, apreldə fiziki şəxsə 1420 manat vəsait ödənilir: 2000 – 300 – 280 = 1420 manat.

Sadəcə, vahid bəyannamədə royaltiyə görə hesablamalar 2022-ci ilin birinci rübündə, aödəmə mənbəyində tutulan vergi bəyannaməsində isə 2022-ci ilin ikinci rübündə əks olunacaq.

Mənbə: vergiler.az

Teleqram qrupumuza üzv olun

Ən son mühasibat xəbərlərini qaçırmaq istəmirsinizsə, bu linkə daxil olaraq XƏBƏRLƏRƏ ABUNƏ OLUN.

Mühasibat, Audit və Kadr Xidmətləri üçün linkə daxil olun.

Mühasibat sahəsində ən son iş elanları və xəbərlərini izləmək üçün linkə daxil olaraq qrupumuza üzv olun