Blog Full

“Azərxalça” ASC 2024-cü il üzrə maliyyə hesabatlarının auditi ilə bağlı elan etdiyi kotirovka sorğusuna yekun vurub.

Sorğunun qalibi “Azəruçot” MMC-dir.

Qalib şirkətə 3,9 min manat ödəniləcək.

Mənbə: report.az

Vergi Məcəlləsinin 130.1-ci maddəsində göstərilib ki, vergi ödəyicisi vergi tutulan gəlirin (mənfəətin) dəqiq əks etdirilməsi üçün sənədləşdirilmiş məlumat əsasında gəlirlərinin və xərclərinin vaxtlı-vaxtında dəqiq uçotunu aparmağa, bu fəsilə uyğun şəkildə tətbiq edilən uçot metodundan asılı olaraq gəlirlərini və xərclərini onların əldə edildiyi və ya çəkildiyi müvafiq hesabat dövrlərinə aid etməyə borcludur. Vergi ödəyicisinin istifadə etdiyi uçot metodunda xərclərin və daxilolmaların müddətləri və uçotu qaydasına dair bütün tələblər nəzərə alınmalıdır.

Qanunvericiliyin bu tələbini “Business Service Center” şirkətinin maliyyə mühasibat işləri üzrə mütəxəssisi Türkan Sultanova şərh edir: 

Vergi Məcəlləsinə əsasən, vergi ödəyiciləri tərəfindən gəlirlərin və xərclərin uçotunun aparılmasının 2 metodu vardır: kassa və hesablama metodu. Məcəllənin 130.4-cü maddəsinə görə isə mikro sahibkarlıq subyektləri, öz seçimlərindən asılı olaraq, gəlirlərin və xərclərin uçotunu kassa metodu və ya hesablama metodu ilə, kiçik, orta və iri sahibkarlıq subyektləri isə hesablama metodu ilə aparırlar.

Mikro sahibkarlıq subyektləri dedikdə, illik dövriyyəsi 200.000 manatadək olan və işçilərin orta siyahı sayı il üzrə 1-10 nəfər təşkil edən müəssisə və ya fərdi sahibkarlar nəzərdə tutulur.

Kassa metodu ilə gəlirin və xərcin uçotu prinsipləri

Vergi Məcəlləsinin 131-ci maddəsinə əsasən, kassa metodu ilə uçot aparan vergi ödəyicisi gəliri əldə edəndə və ya gəlir onun sərəncamına veriləndə bu gəliri nəzərə almalı və gəlirdən xərclərini yalnız bu xərcləri çəkdiyi zaman çıxmalıdır.

Hesablama metodundan istifadə edilərkən gəlirin və xərcin uçotu qaydası

Hesablama metodu ilə uçot aparan vergi ödəyicisi gəlir əldə edilməsinin və xərc çəkilməsinin faktiki vaxtından asılı olmayaraq, gəlirini və xərcini müvafiq surətdə gəlir almaq hüququnun əldə edildiyi və ya xərcin çəkilməsi barədə öhdəliyin yarandığı vaxt nəzərə almalıdır.

Misal 1: Yanvar ayında şirkət alıcıya 10.000 manat məbləğində məhsul satıb. Sifarişçi malların dəyərini mart ayında ödəyib. Kassa metodundan istifadə zamanı şirkət satışı mart ayında, yəni pul vəsaitlərini aldığı zaman qeydə alır. Hesablama metodu üzrə uçot zamanı isə şirkət satışı yanvar ayında, alıcıya elektron qaimə-faktura verildikdə qeydə alır.

Misal 2: Şirkət noyabr ayında 1.500 manat dəyərində reklam xidməti alır, dekabrda isə onun dəyərini ödəyir. Kassa metodu zamanı şirkət xərcini dekabr ayında, ödəniş etdiyi zaman nəzərə alır. Hesablama metodunda uçot zamanı isə şirkət bunu noyabr ayında, təchizatçıdan elektron qaimə-fakturanı aldığı zaman nəzərə alır.

Mənbə: vergiler.az

Əmək Məcəlləsinin müddəalarına görə, müəyyən kateqoriyalardan olan işçilərin əmək məzuniyyətlərinin müddəti fərqli formada müəyyən edilir. Məsələn, müəllimlər üçün bu müddət 56 gün, orqanizmin funksiyalarının pozulması faizindən, səbəbindən və müddətindən asılı olmayaraq işləyən əlilliyi olan işçilər üçün 42 təqvim günündən az olmayaraq, Azərbaycan Respublikasının suverenliyi və ərazi bütövlüyünün müdafiəsi ilə bağlı digər dövlət təltifləri ilə təltif olunmuş işçilər üçün 46 təqvim günündən az olmayaraq təsbit edilib. Bəs bu kateqoriyalardan olan işçilərin əmək müqaviləsinə xitam verilərkən istifadə edilməmiş məzuniyyətə görə kompensasiyalar necə hesablanmalıdır?

Öncədən qeyd edək ki, bu suala müxtəlif cavablar, yanaşmalar var, bununla bağlı əksər mütəxəssislər arasında fikir ayrılıqları mövcuddur. Onların bəziləri hesab edirlər ki, həmin maddələrdə müəyyən edilmiş məzuniyyət bu şəxslərin əsas məzuniyyətidir və əmək müqaviləsinə xitam verilən zaman onlara kompensasiya da məhz həmin məzuniyyət günlərinin sayına görə hesablanmalıdır. Digər qrup isə hesab edir ki, bu halda Əmək Məcəlləsinin 144-cü maddəsinə əsaslanaraq əmək məzuniyyəti günləri deyil, 21 və ya 30 təqvim günü olaraq müəyyənləşdirilmiş əsas məzuniyyət günlərinə görə kompensasiya hesablanmalıdır.

Günün nə fərqi var ki?

Vətəndaşların Əmək Hüquqlarını Müdafiə Liqasının İcraiyyə Komitəsinin sədri Sahib Məmmədov hesab edir ki, məzuniyyətin kompensasiyası ətrafındakı mübahisələrlə bağlı son sözü Konstitusiya Məhkəməsi deyə bilər:

“Əmək Məcəlləsi 1999-cu ildə qəbul edilib. Orada açıq qalan məsələlər var. Konstitusiya Məhkəməsi 10-dan artıq məsələ ilə bağlı qərar qəbul edib. Buna baxmayaraq, məzuniyyətin kompensasiyası ilə bağlı suallar da açıq qalır. Burada son sözü Konstitusiya Məhkəməsi deyə bilər. Ancaq mövcud hüquq məntiqi ilə çıxış etsək, əlavə məzuniyyət hüququ olan şəxslərə əmək müqaviləsinə xitam verilərkən yalnız onların əsəs məzuniyyət günləri üçün kompensasiya verilir. Məsələn, bu hal əsas məzuniyyətlə bərabər staja, zərərli iş yerində işləməsinə, uşağa baxmasına görə əlavə məzuniyyət verilən şəxslərə aiddir”.

S.Məmmədov digər hallarda bu yanaşmanın doğru olmadığını bildirir. Məsələn, əlilliyi olan şəxslərə 42 gün, müəllimlərə 56 gün, dövlət təltifləri ilə təltif olunmuş müharibə iştirakçılarna 46 gün məzuniyyət verilir. S.Məmmədov həmin günlərin onların bütöv məzuniyyət günləri sayıldığını vurğulayıb: “Buna görə də əmək müqaviləsinə xitam verilərkən bu şəxslərə kompensasiya həmin günlərin sayına görə hesablanıb ödənilməlidir. Tutaq ki, əlilliyi olan şəxslərdə 42 gündür və bu, onların əsas məzuniyyət günləri sayılır. Kompensasiya ödənişi də həmin günlərə uyğun həyata keçirilməlidir”.

Əsas və əlavə məzuniyyət

Məsələyə münasibət bildirən əmək qanunvericiliyi üzrə ekspert Nüsrət Xəlilov qeyd edib ki, Əmək Məcəlləsinin 112-ci maddəsində işçinin əsas və əlavə məzuniyyətlərdən ibarət olan əmək məzuniyyəti hüququnun olması öz əksini tapıb: “Məcəllənin 144-cü maddəsində isə göstərilib ki, əmək müqaviləsinə xitam verilməsinin səbəbindən və əsasından asılı olmayaraq işçiyə işdən çıxan günədək hər hansı şərt və ya məhdudiyyət qoyulmadan istifadə etmədiyi bütün iş illərinin əsas məzuniyyətlərinə görə pul əvəzi ödənilməlidir. İşçinin işlədiyi dövrdə mövcud situasiyadan asılı olaraq bir neçə əlavə məzuniyyəti ola bilər. Maddədə müəyyən olunub ki, əmək müqaviləsinə xitam verilərkən yalnız əsas məzuniyyətlərə görə kompensasiya ödənilməlidir. Əlavə məzuniyyətlər Əmək Məcəlləsinin 115, 116, 117 və 118-1-ci maddələrində təsbit edilib”.

Bəs Əmək Məcəlləsinin 118, 119, 120 və 121-ci maddələrində müəyyən olunmuş məzuniyyət hüququ onların əsas məzuniyyəti hesab edilirmi? N.Xəlilov bu suala aydınlıq gətirərək bildirib ki, Əmək Məcəlləsinin 114.1-ci maddəsinə əsasən, əsas məzuniyyət işçinin əmək müqaviləsində göstərilmiş peşəsi (vəzifəsi) üzrə minimum müddəti bu maddənin ikinci və üçüncü hissələrində nəzərdə tutulmuş məzuniyyətdir: “Həmin maddənin 2-ci hissəsində göstərilib ki, işçilərə ödənişli əsas məzuniyyət 21 təqvim günündən az olmayaraq verilməlidir. 3-cü hissədə isə hansı işçilərə ödənişli əsas məzuniyyətin 30 təqvim günü müddətində verildiyi göstərilib. Deməli, əsas məzuniyyət yalnız 21 və 30 təqvim günü müddətinə müəyyən edilə bilər. Əmək Məcəlləsinin əlavə məzuniyyətlər hissəsində müvafiq olaraq Məcəllənin 118, 119, 120 və 121-ci maddələrinə diqqətlə nəzər yetirdikdə onlara bu məzuniyyətin əsas məzuniyyət kimi deyil, əmək məzuniyyəti kimi müəyyən olunmasını görə bilərik”.

Müəllim üçün kompensasiya necə hesablanacaq?

Ekspert hesab edir ki, Əmək Məcəlləsinin 144-cü maddəsinin 2-ci hissəsində, əmək müqaviləsinə xitam verilməsinin səbəbindən və əsasından asılı olmayaraq işçiyə işdən çıxan günədək hər hansı şərt və ya məhdudiyyət qoyulmadan istifadə etmədiyi bütün iş illərinin əsas məzuniyyətlərinə görə pul əvəzi ödənilməsi nəzərdə tutulduğundan müəllimlərin əmək müqaviləsinə xitam verilərkən bütün iş illərinin əsas məzuniyyətinə (30 təqvim günü) görə pul əvəzinin verilməsi qanunvericiliyin tələblərinə uyğundur. Çünki Əmək Məcəlləsinin müvafiq maddələri ilə (118, 119, 120 və 121) ilə müəyyən edilmiş məzuniyyət onların əsas məzuniyyəti yox, əmək məzuniyyəti hesab edilir: “Tutaq ki, məşqçi müəllimin əmək məzuniyyətinin müddəti 42 təqvim günüdür. Onun iş ili 12.12.2023-12.12.2024-cü il tarixidir. 13.12.2024-cü il tarixdə onun əmək müqaviləsinə xitam verilir. Əmək Məcəlləsinin 118-cu maddəsinə əsasən, məşqçi müəllimlərə əmək məzuniyyəti 42 təqvim günü müddətində verilməlidir. Bu halda ona 30 təqvim günü əsas məzuniyyətə görə kompensasiyanın ödənilməsi qanunvericiliyə uyğundur. Düşünürəm ki, 42 təqvim gününə görə deyil, 30 təqvim gününə görə kompensasiyanın ödənilməsi qanunvericiliyin tələbinə zidd hesab edilməyəcək”.

Rəsmi mövqe

Məsələ ilə bağlı əmək münasibətləri sahəsində dövlət siyasətini həyata keçirən Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin mövqeyi öyrəndik. Nazirlik yanında Dövlət Əmək Müfəttişliyi Xidmətindən (DƏMX) verilən açıqlamaya görə, Əmək Məcəlləsinin 114-cü maddəsinin 1-ci hissəsinə əsasən, əsas məzuniyyət işçinin əmək müqaviləsində göstərilmiş peşəsi (vəzifəsi) üzrə minimum müddəti bu maddənin 2-ci və 3-cü hissələrində nəzərdə tutulmuş məzuniyyətdir: “Məcəllənin 143-cü maddəsinin 1-2-ci hissələrinə əsasən müvafiq iş ilinin (illərinin) məzuniyyətindən istifadə etməmiş işçi ilə əmək müqaviləsinə xitam verilərkən işçinin arzusu ilə həmin iş ili (illəri) üçün ona məzuniyyət verilir və işdənçıxma tarixi məzuniyyətin son günü hesab edilir. İşçi bu maddədə nəzərdə tutulmuş hallarda və qaydada məzuniyyətdən istifadə etmək istəmədikdə ona bu Məcəllənin 144-cü maddəsi ilə müəyyən edilmiş qaydada və şərtlərlə istifadə edilməmiş məzuniyyətə görə pul əvəzi ödənilir. Əmək Məcəlləsinin 144-cü maddəsinin 2-ci hissəsinə əsasən, əmək müqaviləsinə xitam verilməsinin səbəbindən və əsasından asılı olmayaraq işçiyə işdən çıxan günədək hər hansı şərt və ya məhdudiyyət qoyulmadan istifadə etmədiyi bütün iş illərinin əsas məzuniyyətlərinə görə pul əvəzi ödənilməlidir”.

Bu müddəalara əsasən, DƏMX-dən bildirilib ki, əmək müqaviləsinə xitam verilərkən işçi öz arzusu ilə əmək məzuniyyətindən (42, 46, 56 təqvim günü və s.) istifadə edə bilər və məzuniyyətin son günü işçinin işdənçıxma tarixi hesab edilir. Məzuniyyətdən istifadə edilmədiyi halda isə əmək müqaviləsinə xitam verilərkən hər hansı şərt və ya məhdudiyyət qoyulmadan bütün iş illərinin əsas məzuniyyətinə (çalışdığı peşəsi (vəzifəsi) nəzərə alınmaqla 21 və ya 30 təqvim günü) görə pul əvəzinin ödənilməsi qanunvericiliyin tələblərinə uyğundur.

Mənbə: vergiler.az

Mən fərdi foto, audio-video xidmətləri sahəsində fəaliyyət göstərirəm və sabit qəbz əsasında vergi ödəyirəm. Bilmək istəyirəm ki, vergi ödəyicisi kimi qeydiyyatda olan fiziki və hüquqi şəxslərə göstərdiyim xidmətlərə əsasən təqdim etdiyim elektron qaimə-fakturalara görə sabit qəbz ödəyicisi olmaq hüququmu itirirəm, ya yox? Ardıcıl 12 aylıq dövrün istənilən ayında (aylarında) vergi tutulan əməliyyatlarının həcmi 200.000 manatdan artıq olarsa mən ƏDV ödəyicisi oluram?

İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətindən bildirilib ki, fərdi qaydada muzdlu işçi cəlb etmədən foto fəaliyyəti göstərib gəlir əldə edən şəxslər vergi öhdəliklərini “Sadələşdirilmiş vergi üzrə sabit məbləğin, məcburi dövlət sosial sığorta və icbari tibbi sığorta haqqının ödənilməsi haqqında qəbz” almaqla yerinə yetirirlər.

Buna əsasən, həmin şəxslər vergi orqanında uçota alınmalı, VÖEN əldə etməli və bu fəaliyyəti həyata keçirməyə başlayanadək Dövlət Vergi Xidmətindən könüllü olaraq növbəti ay, rüb, yarımil və ya il üçün “Sadələşdirilmiş vergi üzrə sabit məbləğin, məcburi dövlət sosial sığorta və icbari tibbi sığorta haqqının ödənilməsi haqqında qəbz” almalıdırlar. Bu sənəd vergi ödəyicisi yazılı müraciət etdikdə 2 iş günündən gec olmayaraq, elektron qaydada müraciət etdikdə isə real vaxt rejimində verilir. Həmin şəxslər sabit qəbz almaq üçün yazılı müraciət etdikdə sadələşdirilmiş verginin, məcburi dövlət sosial sığorta və icbari tibbi sığorta haqqının ödənilməsini təsdiq edən ödəniş sənədini müraciətinə əlavə edir, elektron qaydada müraciət etdikdə isə ödənişi müraciətin edildiyi zaman elektron qaydada həyata keçirir.

Əlavə olaraq qeyd edilib ki, Vergi Məcəlləsinin 218.5.10-cu maddəsinə əsasən, vergi ödəyicisi kimi vergi orqanında uçotda olmayan şəxslərə (əhaliyə) görülən işlərdən və göstərilən xidmətlərdən başqa, işlərin görülməsini və xidmətlərin göstərilməsini həyata keçirən şəxslər (bu Məcəllənin 218.4.1-ci və 220.10-cu maddələrində nəzərdə tutulan şəxslər tərəfindən işlərin görülməsi və xidmətlərin göstərilməsi istisna olmaqla) sadələşdirilmiş verginin ödəyicisi olmaq hüququna malik deyillər.

Vergi Məcəlləsinin 218.4.4-cü maddəsinə əsasən, fəaliyyət zamanı işçi cəlb edən fiziki şəxslər istisna olmaqla, bu Məcəllənin 220.10-cu maddəsində nəzərdə tutulan fəaliyyət növləri ilə fərdi qaydada məşğul olan fiziki şəxslər sadələşdirilmiş verginin ödəyicisi hesab edilirlər.

Sorğuya əsasən, fərdi qaydada foto, audio-video xidmətləri (foto studiyalar istisna olmaqla) sahəsində məşğul olan şəxslər (muzdlu işçi cəlb etmədən) mütləq qaydada sadələşdirilmiş vergi ödəyicisidir.

Bildirilib ki, Vergi Məcəlləsinin 155.1-ci maddəsinə əsasən, sahibkarlıq fəaliyyəti göstərən və ardıcıl 12 aylıq dövrün istənilən ayında (aylarında) vergi tutulan əməliyyatlarının həcmi 200.000 manatdan artıq olan şəxslər, o cümlədən bu Məcəllənin 218.1-ci maddəsi ilə müəyyən edilmiş hüquqdan istifadə etməyən) ictimai iaşə fəaliyyəti ilə məşğul olan şəxslər (bu Məcəllənin 218.4.1-ci, 218.4.2-ci və 218.4.3-cü maddələrində göstərilənlər istisna olmaqla) bu Məcəllənin 157.3.1-ci maddəsində göstərilən tarixdən 10 gün ərzində ƏDV-nin məqsədləri üçün qeydiyyata dair ərizə verməyə borcludur.

Burada diqqət etməli olduğunuz məqam vergi tutulan əməliyyatlarının həcminin 200.000 min manatı keçməsidir. Sabit qəbz ilə fəaliyyət göstərən şəxslərin əldə etdikləri gəlirləri onların vergi tutulan əməliyyatları hesab edilmir.

Sorğuya əsasən, fərdi qaydada foto, audio-video xidmətləri (foto studiyalar istisna olmaqla) sahəsində məşğul olan şəxslər (muzdlu işçi cəlb etmədən) ƏDV ödəyici kimi ərizə verməyə borcu deyillər.

Əsas: Vergi Məcəlləsinin 155- ci ,218-ci, 220-ci maddələri.

Mənbə: vergiler.az