Blog Full

Malsatanlar dedikdə müqavilə (sifariş) üzrə material sərvətləri göndərən, müxtəlif növ işləri yerinə yetirən və xidmətlər göstərən müəssisələr başa düşülür. İnşaat üzrə podratçılar da belə təşkilatlardandır.
Malalan təşkilatlardan xammal, material, mallar, yanacaq, inşaat materialları, ehtiyat hissələri, az qiymətli və tez köhnələn əşyalar və s. əldə edirlər.

Alıcı təşkilatlar malsatan və podratçılarda qaydaya görə onlara mal-material sərvətləri daxil olduqda hesablaşma aparırlar.
Hesablaşmalar qabaqcadan ödəniş qaydasından da həyata keçirilə bilər. Ödəniş (aksept) üçün qəbul olunan hesab-faktura mal-material resursları uçota alınan hesablarda əlavə dəyər vergisiz əks etdirilir. Daha konkret desək-materiallar 201 № li “Material ehtiyatları” hesabında, qurulmaq üçün avadanlıqlar 112 “Torpaq, tikili ə avadanlıqlar” hesabında, yerinə yetirilən işlər və görülən
xidmətlər 202-1, 202-2, 202-3, 202-4, 202-5, 202-6, 202-7 və s. hesablarda qeydə alınır.

Malsatanlar tərəfindən müstəqil mövqedən hesab-fakturaya daxil edilən əlavə dəyər vergisi 521 “Vergi öhdəlikləri” hesabında qeyd edilir. Malsatanlardan daxil olan hesab-faktura çox ciddi surətdə yoxlanılmalıdır. Bu zaman əlavə dəyər vergisinin ayrıca mövqedən əks etdirilməsinə xüsusi diqqət yetirilməlidir. Əgər, ƏDV hesab-fakturada ayrıca qeyd olunmamışdırsa, onda malalan onun üçün müstəqil sətir açmaq hüququna malik deyildir. Malsatan və podratçılarla hesablaşmalar 531 saylı hesabın debetində, pul
vəsaitlərinin hansı hesabdan köçürülməsindən asılı olaraq (hesablaşma hesabı, 40 valyuta hesabı, akkreditiv, çek kitabçalarının çekləri) 222, 223 və yaxud 225-ci hesabın kreditinə yazılır.

Əgər, alıcı qısamüddətli və uzunmüddətli kreditlərdən istifadə edirsə, müvafiq surətdə 401, 501 saylı hesablar kreditləşir. Kreditlərdən digər, hüquqi şəxslər istifadə edərlərsə, onda borc hesabları (401, 504) kreditləşir. Praktikada elə hallar olur ki, malsatanlar tərəfindən yola salınan məhsullar ödənişi üçün hesablaşma sənədlərindən tez daxil olur. Bəzən də əksinə, hesablaşma sənədləri gəlib çıxır, məhsullar isə ya yoldadır, ya da hələ ki, malsatanın mühafizəsindədir.

Birinci hal fakturasız mal göndərişi haqda faktı, ikinci hal isə yolda olan məhsullar haqda faktı xarakterizə edir. Fakturasız daxil olan məhsullar satış (müqavilə) və yaxud uçot qiymətləri ilə (201, 202, 203 ci hesablar) əlavə dəyər vergisiz əks etdirilir. ƏDV mməbləği isə hesablaşma sənədləri daxil olduqdan sonra belə qeydə qeydə alınır.

D-t 521 “Vergi öhdəlikləri”
K-t 531 “Malsatan və podratçılara qısamüddətli kreditor borcları” hesabı

Fakturasız mallara mədaxil edən alıcı bu haqda təcili surətdə məktubla və sərvətlərin qəbulu haqda aktla birlikdə malsatanı xəbərdar edir. Malsatanların hesabnaməsi daxil olduqda əvvəlcə edilən yazılış edilir. Yolda olan maddi sərvətlərin dəyəri ayın axırında dəyəri ödəniləndə müəyyən olunur:

D-t 531 “Malsatan və podratçılara qısamüddətli kreditor borcları” hesabı
K-t 223 “Bank hesablaşma hesabı”

Müasir şəraitdə bəzi hallarda hüquqi şəxslər özlərinin arasındakı hesablaşmaları barter qaydasında həyata keçirir. Bu halda alıcılarla malsatanların hesablaşmalarının mühasibat uçotunun hesablarında əks etdirilməsi qaydasında aşaıdakı kimi təsəvvür etmək olar:

– materialların daxil olmasının hesablarda əks etdirilməsi;
– materialların kontragentə buraxılmasının hesablarda əks etdirilməsi;
– əks mübadilə dəyərləri eyni olmayan mallarla həyata keçirilirsə malsatanların və alıcıların hesablarının bağlanılması.

Müasir şəraitdə respublikanın kommersiya ilə məşğul olan müəssisələri hesablaşmaları təkcə manatla deyil, həm də sərbəst konvertləşən valyuta ilə (qüvvədə olan məzənnə ilə) də həyata keçirirlər. Rezident-təşkilatların respublika ərazisində xarici valyuta ilə hesablaşmaları qadağandır. Belə hesablaşmalara istisna halda Milli Bank icazə verməlidir. Sərbəst konvertləşən valyuta ilə bütün hesablaşmalar analitik uçotda hər bir debitor və kreditor üzrə eyni zamanda həm xarici valyuta ilə, həm də manata çevrilməklə göstərilir. Ayın axırında debitor və kreditor hesablarında müəyyənləşən xarici valyuta ilə borclar da Respublika Mərkəzi Bankının
məzənnəsi ilə manata çevrilməlidir. Bu zaman əmələ gələn müsbət məzənnə fərqi əməliyyat mənfəəti kimi mənfəət hesabına, mənfi fərq isə əməliyyat zərəri kimi zərərlərə aid edilir. Müsbət və mənfi məzənnə fərqlərini il ərzində 442 “Gələcək hesabat dövrlərin gəlirləri” hesabının “Məzənnə fərqləri” hesabında əks etdirməyə icazə verilir. Dekabr ayının sonunda müsbət fərq saldosu əməliyyat
gəlirlərinin, mənfi fərq isə əməliyyat zərərlərinə aid edilir. Nəticədə 442 “Gələcək hesabat dövrlərin gəlirləri” hesabının “Məzənnə fərqi” subhesabı bağlanılır.

Əgər, malsatan və podratçılarla hesablaşmalar sərbəst konvertləşən valyuta ilə aparılırsa, onda 531 saylı hesabın tərkibində “Sərbəst konvertləşən valyuta ilə malsatan və podratçılarla hesablaşmalar” adlı subhesab açmaq məqsədə uyğundur.

Malsatanlardan sərbəst konvertləşən valyuta ilə hesab-faktura alan alıcı təşkilat onları adi qaydada aksept edir, başqa bir sıra saylı hesablar debetləşir və 60-cı hesab kreditləşir. 531-ci hesab üzrə uçot xarici valyuta ilə aparıldıqda onun manatla ekvivalenti də göstərilməlidir. Əgər, xidmət ayın 17-də göstərilmişdirsə, hesab-faktura ayın 20-də yazılmışdırsa və ödənişə ayın 25-də təqdim edilmişdirsə, onda əməliyyatı ayın 17-də mövcud olan məzənnə əks etdirmək lazımdır.

Malsatanların hesabnaməsinin ödənməsi adətən ödəniş gününün məzənnəsi ilə həyata keçirilir. Bu məzənnə isə bir çox hallarda borcun baş verdiyi tarixdən fərqlənir. Yaranan məzənnə fərqini alıcı (sifarİşçi) əməliyyat xərclərinə və yaxud 801-ci hesabın gəlirlərinə aid edir.

Ayın axırında malsatanların sərbəst konvertləşən valyuta ilə ödənilməmiş hesabnamələri respublika Mərkəzi Bankının məzənnəsi əsasında manata çevrilir. Baş verən məzənnə fərqi 531-cı hesabdan 801-ci hesaba silinir.

Mənfi fərqə belə yazılış verilir:

D-t 801 “Ümumi mənfəət (zərər)” hesabı
K-t 531 “Malsatan və podratçılara qısamüddətli kreditor borcları”hesabı

Müsbət fərqə isə belə yazılış tərtib olunur:

D-t 531 “Malsatan və podratçılarla qısamüddətli kreditor borcları” hesabı
K-t 801 “Ümumi mənfəət (zərərlər)” hesabı

Respublika müəssisələri idxal üzrə əsas vəsaitləri (111-1, 111-2, 111-3 və s.), material sərvətlərini (201-1, 201-2 , 201-3), və malları (205) satın alır. Sərvətlərin satın alınması üçün bilavasitə xarici malsatanlarla və yaxud vasitəçi xarici ticarət təşkilatları ilə müqavilə (kontrakt) bağlanılır. Müqavilədə kontraktda bunlar göstərilməlidir: kontraktın predmeti, sərvətlərin miqdarı və keyfiyyəti,
onların dəyəri, kontraktın icra olunduğu yer (malgöndərilməsinin bazisi), onun icra müddəti, ödənişin şərtləri, zəmanət qablaşdırma, markirova və digər zəruri rekvizitlər.

Bu zaman yadda saxlamaq lazımdır ki, kontraktın icra olunduğu yer malın qiymətinə təsir göstərir, daşınma üzrə xərclərin malalan və satıcılar arasında bölüşdürülməsi qaydasını müəyyənləşdirir, habelə kontrakt üzrə sərvətlərin daşınması ilə əlaqədar tərəflərin vəzifələrini təyin edir. Sövdələşmənin yeri (məntəqəsi) ona görə vacibdir ki, kontraktın icra yerində malsatan tərəfindən verilən mallar müqavilənin şərtlərinə uyğun  gəlməlidir. Sərvətlərin sonradan keyfiyyət dəyişikliyinə (xarab olma, keyfiyyətin pisləşməsi və s.) məsuliyyəti artıq malsatan daşımır, malgöndərilməsinin şərtləri belə ola bilər. Franko-vaqon-Azərbaycan sərhədində dəmir yolu məntəqəsinin adını göstərməklə malın verilməsi; Franko-avtomobil Azərbaycan sərhədində avtomobili sərhədi keçdiyi məntəqəni göstərməklə malın verməsi və s.

Daxil olan yük gömrük yoxlamasından keçirilir. Ünvanına mal daxil olan təşkilat gömrük rüsumu, əlavə dəyər vergisi, aksiz vergisi və s. ödəməlidir.

Sadalanan ödənişlərin əsasında daxil olan sərvətlərin gömrük dəyəri müəyyənləşdirilir. Əgər, gömrük bəyannaməsinin materialın dəyəri 5000 dollar göstərilmişdirsə, ona malın gömrük dəyəri həmin günə məzənnə əsasında manatla ekvivalentə çevrilməlidir. Bu məbləğdən də gömrük rüsumu tutulur. Əlavə dəyər vergisi isə müvafiq həcmdə hesablanır.

Sifarİşçilərlə, malsatanlar və podratçılar arasında hesablaşma münasibətləri prosesində avans ödəmələrindən istifadə etmək zərurəti meydana çıxır. Belə ödənişlər adətə müqavilələrdə nəzərdə tutulur. Müqavilə əsasında alıcı mala görə avans ödəyir. Avans ödənişləri bağlanılan müqaviləyə istinad olunmaqla ödəmə tapşırıqları ilə rəsmiyyət salınır. Malsatanlara köçürülən avanslara belə köçürmə
tərtib olunur:

D-t 243 “Verilmiş qısamüddətli avanslar”
K-t 223 “Bank hesablaşma hesabı” və yaxud
K-t 222 “Yolda olan pul köçürmələri ”
K-t 225 “Pul vəsaitlərinin ekvivalentləri”

Malalan təşkilat istehsal prosesini həyata keçirmək üçün zəruri olan xammalı, materialları və digər komponentləri satın alaraq satılması vacib sayılan öz məhsulunu yaradır. Bu zaman o, öz məlumatını satan rolunda çıxış edir. Bəzən bu təşkilat özünün kommersiya fəaliyyəti üçün müəyyən malları satın alır, onları əhaliyə (özünün əmək kollektivinə) satır. Onun hesablaşma münasibətləri malanlar və digər fiziki şəxslərlə başqa cür olur. Eyni zamanda alıcı təşkilat iş və xidmətlər üzrə müxtəlif sifarişləri də yerinə yetirilə bilər.

Alıcılarla hesablamaların uçotu aşaıdakı subhesablardan istifadə etməklə həyata keçirilir:

1. İnkasso qaydasında hesablaşmalar;
2. Planlı ödəmələr üzrə hesablaşmalar;
3. Alınmış veksellər.

Malsatan təşkilat bağlanılan müqavilə əsasında alıcıdan (sifarİşçidən) nəzərdə tutulan işləri yerinə yetirmək üçün avans alır (əlavə dəyər vergisi daxil edilməklə). Alınmış avans belə qeydə alınır:

D-t 221, 222, 223, 225 saylı hesablar
K-t 443 “Alınmış uzunmüddətli avanslar”.

Sərbəst konvertləşən valyuta ilə daxil olan avansın uçotunun özünün xüsusiyyətləri var. 443 saylı hesaba belə avanslar adətən manatla ekvivalentə çevrilmək şərtilə öz əksini tapmalıdır.

Ölkəmizdə istehsal məsrəflərinin normativ uçotu sistemi planlı iqtisadiyyat şəraitinə uyğun olaraq 30-40-cı illərdə yaranmışdır. Onun işlənib hazırlanması zamanı «Standart – kost» sisteminin bir sıra ümumi metodoloci anlarının özündə əks etdirən çoxlu prinsipial qaydalardan istifadə edilmişdir.

İstehsal məsrəflərinin uçotunun normativ metoduna və məhsulun maya dəyərinin normativ və həqiqi maya dəyərinin kalkulyasiyasına dair nümunəvi göstərişə uyğun olaraq normativ uçotu sisteminin əsasını aşağıdakı prinsiplər təşkil edir:

– məsrəflərin qabaqcadan normalaşdırılması və məhsul vahidinin normativ maya dəyərinin hesablanması;
– normanın dəyişməsinin uçotunun müntəzəm və vaxtlı-vaxtında aparılması (təşkilati-texniki tədbirlər həyata keçirildikcə) və bu dəyişikliyin məhsulun maya dəyərinə təsirinin müəyyən edilməsi;
– ilk sənədlərə əsasən məsrəflər üzərində qabaqcadan nəzarətin aparılması, eyni vaxtda səbəb və təqsirkarlar müəyyən edilməklə normadan kənarlaşma hallarının qeydə alınması;
– normadan kənarlaşma halları haqda gündəlik informasiyaların verilməsi.

Normativ uçotundan istifadə edən zaman məhsulun həqiqi və normativ maya dəyəri cəbri yolla toplamaq və hesbabat dövrü ərzində normanın dəyişməsi və ondan əmələ gələn kənarlaşma müəyyən edilməklə hesablanır.
Normativ uçotun təşkili hər şeydən əvvəl hazırlanan məhsul vahidi və onun tərkib hissələri – detalları, kəsikləri və digər quraşdırıcı birləşmələri üzrə mütərəqqi və texniki cəhətdən əsaslandırılmış material əmək və əmək haqqı məsrəflərinin işlənib hazırlanması ilə əlaqədardır. Əmək və əmək haqqının həcminin xarakterizə edən normativlər hesabat norması göstəricisi və əməyin ödənişinin
hər bir texnoloci əməliyyatı üzrə təyin olunan qiymətlə ifadə olunur. Təcrübədə material və əmək məsrəfləri əsasən ancaq müstəqim xammal material və yarımfabrikatlar, istehsalat işçilərinin əmək haqqı məsrəfləri üzrə təyin edilir. İstehsalata xidmət və idarəetmə məsrəflərini (avadanlıqların saxlanması və istismarı, ümumsex, ümumtəsərrüfat məsrəfləri) əks etdirən digər maddələr üzrə informasiyaları müəyyən etmək çətin olduğundan normalaşdırma əksər hallarda məsrəfləri kvartal və aylara bölməklə illik smeta hazırlamaqla məhdudlaşdırlır.

Əsasını orta illik məsrəf normativi təşkil edən plan kalkulyasiyasından fərqli olaraq normativ kalkulyasiyası məlum hesabat dövründə qüvvədə olan normalarla tərtib olunur. Başqa sözlə desək, məmulatın maya dəyərinin normativ kalkulyasiyası məlum müəssisənin müəyyən tarixə nail olduğu, lakin həcmi ayrı-ayrı tarixlərdə müxtəlif olan texniki səviyyəni əks etdirir; plan kalkulyasiyası isə
planlaşdırılan dövrün əvvəlinə müəssisə tərəfindən nail olunan və həmin dövrün axırında da ona nail olunması nəzərdə tutulan orta həcm hesab edilir. Normativ və plan kalkulyasiyası arasında olan fərq bir də onların tərtibi qaydasından ibarətdir. Məmulatın normativ kalkulyasiyası bir qayda olaraq ayrı-ayrı detallar (əməliyyatlar) üzrə məsrəfləri toplamaq yolu ilə tərtib olunur və onun  yekununu ozündə əks etdirir. Plan kalkulyasiyası isə əksinə, məmulatlar üzrə ümumilikdə qurulur.

Normativ uçotu sisteminin tətbiqinin mühüm şərtlərindən biri də məhsulun hazırlanmasına riayət edilmədikdə istehsal məsrəflərinin təyin edilmiş normadan kənarlaşmasına səbəb olan dəqiq işlənmiş texnoloci prosesin mövcudluğu hesab edilir. Məmulatın istehsalatdan buraxılışına qədər bütün texnoloci sənədlərin vaxtlı-vaxtında işlənilməsi, normativ maya dəyərinin kalkulyasiyasının vaxtından əvvəl tərtib etməyə və istehsala hazırlıq dövründə maya dəyərinin aşağı salınmasının yollarının axtarılıb müəyyən edilməsi məqsədi ilə onların təhlilinin aparılmasına şərait yaradır.

Normativ kalkulyasiyası aşağıdakı hallarda tətbiq edilir:

• məhsulun həqiqi maya dəyərinin hesablanması;
• sex və sahələrin fəaliyyət nəticəsinin müəyyən edilməsi;
• bitməmiş istehsal və zayın qiymətləndirilməsi və i.a.

Normativ kalkulyasiya üçün material məsrəfləri haqda normativ məlumatlar baş texnoloq şöbəsində hazırlanmış spesifikasiyadan götürülür. Normativ məsrəflər xüsusilə əmək haqqı haqda məlumatları (vaxt məsrəfləri, əməliyyat üzrə qiymətlər) müəssisənin əmək və əmək haqqı şöbəsi tərəfindən hazırlanır. Normadan kənarlaşmanın uçotu normanın dəyişməsi haqda hər bir bildirişin məzmununu qeydə alan və göstəriciləri aşağıdakılardan ibarət olan xüsusi cədvəldə aparılır:

• nömrəsi;
• dəyişmənin səbəbi;
• normativ məsrəflərin köhnə və yeni miqdarı;
• və s.

Normanın dəyişməsi ilə əlaqədar məsrəflərin məbləğini müəyyən etmək üçün hər ay norma üzrə hesabat ayının 1-i tarixinə çıxarılmış bitməmiş istehsal qalığının hesablama cədvəli tərtib olunur. Dəyişmiş normalar üzrə hesablanmış məsrəf məbləğləri bir qayda olaraq buraxılmış əmtəəlik məhsul və hesabat ayının axırına olan bitməmiş istehsal arasında bölüşdürülür. Normadan kənarlaşma onların baş vermə yerləri (sex, sahə, briqada), adətən başqa rəng, yaxud rəng xəttinə malik olan xəbərverici sənədləşməyə əsasən səbəb
və təqsirkarlar üzrə uçota alınır. Bu cür xəbərverici sənədlər, detalların əksik gəlməsinin və buraxılmış zayı düzəltmək üçün lazım olan əlavə materialların (limitdən artıq) buraxılmasına dair tələbnaməni, materialların əvəz edilməsi üçün aktı, əmək haqqı üzrə ödəniş vərəqəsini, texnologiya ilə nəzərdə tutulmayan əməliyyatların yerinə yetirilməsi üçün rəsmiləşdirilən naryadı və i.a. əvəz edir.
Kənarlaşmanın bir hissəsi həqiqi məsrəfləri normativlə müqayisə etməklə digər sənədlərə (materialların ölçülməsi aktına, düzəlmə vərəqəsinə və s.) əsasən müəyyən edilir.

Material məsrəflərinin normadan kənarlaşmasının əsas növləri aşağıdakılardan ibarətdir:

– materialların dəyişdirilməsi;
– materialların səmərəli istifadə edilməsi;
– tullantının tam dəyərli material əvəzinə istifadəsi.

Buna material üzrə kənarlaşmanı müəyyən etmək üçün tətbiq edilən aşağıdakı üsullar da uyğun gəlir:

– sənədləşmə;
– partiya üzrə materialların uçotu;
– inventarlaşdırma;

Avadanlıqların işi, ümumsex və ümumzavod məsrəfləri ilə əlaqədar məsrəf maddələri üzrə normadan kənarlaşma, müstəqim məsrəf maddələri üzrə kənarlaşmadan fərqli olaraq hesabat ayının həqiqi məsrəflərini smeta ilə müqayisə
etməklə müəyyən edilir.

Kütləvi və iri seriyalı istehsalatda məsrəf maddələri üzrə normadan kənarlaşma tamlıqla əmtəəlik məhsulun maya dəyərinə daxil edilir, yəni burada bitməmiş istehsal qalığı normativ maya dəyəri ilə qiymətləndirilir. Bitməmiş istehsal qalığı kəskin enib-qalxan fərdi və xırda seriyalı istehsalatda ayrı-ayrı  maddələr üzrə normadan kənarlaşma ümumi məhsula silinir ki, onlar da əmtəəlik
məhsul və bitməmiş istehsal arasında normativ maya dəyərinə mütənasib olaraq bölüşdürülür. Normadan kənarlaşma bir qayda olaraq məmulat növlərinin maya dəyərinə birləşdirilir.

Normativ uçot, üzvi surətdə mühasibat uçotu sisteminə daxil edilir və məhsulun hesabat maya dəyərinin hesablanmasının əsası hesab edilir. Məsrəflərin baş vermə yerləri və məsuliyyət mərkəzləri üzrə normadan kənarlaşmasının gündəlik ümumiləşdirilməsi və təhlili, istehsalın təşkilində baş verən çatışmamazlıqları vaxtında aradan götürmək və gələcəkdə onların baş vermə
imkanlarının qarşısını almaqda istehsalat bölməsinin rəhbərliyinə geniş şərait yaradır. Başqa sözlə desək, məsrəflərin normativ uçotu sistemi normadan kənarlaşma üzrə istehsalın idarə edilməsinin təşkilinə xeyli imkanlar yaradır.

Normativ sistem üzrə məsrəflərin icmal uçotu və maya dəyərinin kalkulyasiyası, adətən, müəyyən növ, yaxud ayrı-ayrı qrupdan ibarət olan eyni adlı məmulat üçün açılan dövriyyə cədvəlində aparılır. Sex bölgüsü şəraitində müəssisələr bu cür cədvəli hər bir sex üzrə ayrılıqda tərtib edirlər. Məsrəflər, cədvəldə cari normalan üzrə məsrəflərə, dəyişmiş normalara və normadan kənarlaşmalara bölünməklə maddələr üzrə göstərilir. Müasir hesablama maşınları və kompyuter texnikasının köməyi ilə normativ təsərrüfatının aparılmasının avtomatlaşdırılması üçün geniş imkanlar yaranır ki, bu da istehsal məsrəflərinin idarə edilməsində mühüm vasitə kimi
normativ uçotunun tətbiq edilməsinin effektivliyini xeyli yüksəldir.

Müəssisələr məsrəflərinin uçotu və məhsulun maya dəyəri kalkulya­siyasının normativ, si­fa­riş, mərhələ və sadə metodlarından istifadə edirlər.

Uçotun normativ metodu bir qayda olaraq kütləvi və seriyalı məhsullar istehsal edən müxtəlif xa­rak­terli mürəkkəb istehsal strukturuna aid olan isteh­sal sahələrində istifadə olunur. Bu metod üzrə müəs­si­sə­nin ayrı-ayrı sexlərində istehsal olunmuş məhsullara sərf olunmuş normativ və faktiki məsrəflər uçota alınır.

Normativ uçotun vəzifəsi xammal, mate­ri­­al, əmək və maliyyə ehtiyat­la­rı­nın müəssisədə səmərəsiz istifadə olunmasına imkan verməmək, istehsalatda möv­­cud olan daxili imkanların aşkara çıxarılmasına şərait ya­ratmaqdan iba­rət­dir. Onun əsasında məhsul vahidinə dü­şən iş vaxtı, xammal, material və pul vəsaiti məsrəf­lə­ri­nin əsaslandırılmış normaları və bu normalardan kənar­laş­ma­ların müəyyən olunması durur.

İstehsal olunan məh­sul üzrə faktiki sərf olunan məsrəflər müəyyən olun­muş normalarla müqayisə olunur, fərq olunduqda, onun səbəbləri müəyyənləşdirilir.

Normativ metodunun tətbiqinin ən mühüm şərt­lə­rin­dən biri məsrəflərin cid­di qaydada normalaşdırılması və cari normadan asılı olaraq hər bir məmu­lat üçün qa­baqcadan ayın əvvəlinə normativ kalkulyasiyanın tərtib edilməsidir.

Normativ metodun tərbiqi zamanı müəssisələr plan, normativ və hesabat kalkulyasiyalarından istifadə edi­rlər. İstehsal məsrəflərinin normativ metodunun xü­su­­­siy­yətlərindən biri də sərf olnunan məsrəflər üzərində ilkin və cari nəzarətin aparılmasına əsaslı imkanlar ya­ran­masıdır.

Sifariş me­todu fərdi və xırda seriyalı istehsalatda tətbiq edilir.

Belə ki, bu metod binaların və gəmilərin ti­kin­tisində, iri həcmli maşın və avadanlıqların isteh­sa­lın­da tətbiq olunur. Əgər müəyyən sifarişlərin ye­ri­nə ye­ti­ril­məsi uzun vaxt tələb edirsə, belə halda si­fa­riş­lə­rin müəyyən mərhələlər üzrə yerinə yetirilməsi müəyyən­ləş­dirilir. Bu məqsədlə uçotda hər bir sifariş üzrə ana­litik hesab açılır və ona xüsusi şifr təhkim olunur. Sifariş üzrə sərf olunan bü­tün məsrəflər müəyyən olunmuş şifr üzrə uçotda əks olunur. Sifariş ta­ma­milə yerinə yetirilənə qə­dər görülmüş işlər üzrə uçotda əks olunmuş məsrəflər bitməmiş istehsal kimi qiymətləndirilir. Yekun hesabat kalkulyasiyası sifariş tam yerinə yetirildikdən sonra tər­tib olunur. Beləliklə sifariş formasında hə­ya­ta ke­çi­ri­lən hesabat kalkulyasiyası sifariş üzrə bütün işlər ta­ma­mi­lə icra olun­duqdan sonra tərtib olunur.

Sifariş üzrə hazır məhsulların sifarişçiyə təhvil veril­məsi qaimə, akt və digər sənədlərlə rəsmiyyətə salınır.

Məsrəflərin uçotu və maya dəyəri kalkulyasiyasının mərhələ meto­du ilkin xammalın, yarımfabrikatların ardıcıl olaraq bir mər­hələdən başqa mərhələyə ve­rilməsi yolu ilə məhsulun istehsal olunduğu kütləvi istehsal sa­hə­lə­rin­də tətbiq olunur. Bu metod toxuculuq, gön-dəri, kim­ya, qara metallurgiya, tikinti materialları istehsal edən sa­hələrdə geniş istifadə olunur. Belə müəssisələrdə nəinki hazır məhsul, həm də ilkin və aralıq yarımfabrikatlar kalkulyasiya et­mənin obyekti hesab olunur. Mərhələ metodunda məs­rəflərin əksər hissəsi əvvəlcə sexlər yaxud mərhələ üz­rə, sonra isə onların daxilində məhsul növləri üzrə uçota alınıb sistemləşdirilir.

Öz istehsalının yarımfabrikatları həm istehsalın növ­bəti mərhələlərində is­tifadə oluna, həm də məmu­lat və yarımfabrikat kimi kənar müəssisələrə satıla bilər.

İstehsala məsrəflərin uçotunun sadə metodu məhdud çeşiddə məhsul is­tehsal edən və bitməmiş istehsalı ümumiyyətlə olmayan və yaxud az miqdarda olan müəssisələrdə istifadə olunur. Belə sahələrə kömür sənayesi, elektrik stan­siyaları və s. aid edilə bilər. Məsələn, kömür sənayesində istehsal olun­muş bir ton məhsulun istehsal maya dəyərini mü­əy­yən etmək üçün ümumi məsrəflərin məbləği istehsal olun­muş kömürün ancaq şaxtadan kənara çıxarılan miqda­rına böl­ünməklə müəyyən olunur. Belə halda şaxtada qalan kö­mü­rün miqdarı uçota alınmır.

İstehsal əməliyyatından keçmiş, lakin öz keyfiy­yə­tinə görə müəyyən olun­muş standartlara, texniki gös­tə­ri­ci­lər və ya sifarişçi ilə bağlanmış müqavilə şərtlərinə uy­ğun olmayan məhsul və yarımfabrikatlar zay məhsul he­sab olunur.

Zay məhsul istehsalı zamanı qeyri-məhsuldar xərclər artır və bunun nəticəsində keyfiyyətli məhsulların həcmi azalmaqla, onun maya də­yə­ri yüksəlir olur. Buna görə də müəssisələrdə idarəetmə təc­rübəsində zay məhsul istehsalının qarşısını almaq mü­hüm vəzifə kimi qarşıda qoyulur.

Zay məhsul istehsalının qarşısını almaq üçün mü­hüm tələb zay məhsul buraxılışının əmələ gəlməsi sə­bəb­lə­rinin qarşısının alınması və onda təqsiri olan şəxslərin müəyyən olunması və lazımi tədbirlər gö­rül­mə­sidir. Belə nəzarətin və uçotun təşkili bir sıra hal­lar­da zayın yaranmasının xarakteri və onun müəyyən olun­duğu yerdən asılıdır.

Zayın xarakterindən asılı olaraq məhsulun texniki baxışı və qəbulu dövrünə görə düzəldilən və düzəl­dil­mə­yən zay məhsullara bölünür.

Düzəldilən zay məhsullara o məhsullar daxildir ki, məhsul və yarımfabrikatda buraxılan nöqsanlar düzəl­dildik­dən sonra öz təyinatına görə istifadə olunur, onların düzəldilməsi texniki cəhətdən mümkündür və iqtisadi cəhətdən sərfəlidir.

Düzəldilməyən zay məhsullar, yarımfabrikatlar o məh­sullar adlanır ki, onların düzəldilməsi texniki cəhət­dən imkan olmaması ilə yanaşı, itisadi cəhətdən mümkün deyil, iqtisadi cəhətdən isə qeyri-sərfəlidir.

Müəyyən olunma yerinə gö­rə zay daxili zaya və alıcı tərəfindən müəyyən olunan kənar zaya bölünür. Daxili zay istehsal müəssisəsi da­xi­lin­də məhsulun alıcıya yüklənməsinə qədər olan vaxtda mü­əy­yən olunmalıdır. Kənar zay mal alıcıya yükləndikdən son­ra alıcı tərəfindən olunmuş zaydır.

İstehsalçı tərəfindən düzəldilməsi mümkün olma­yan zay məhsul üçün texniki nəzarət tşöbəsi mütə­xəs­si­s­ə­lə­rinin iştirakı ilə akt tərtib olunur və həmin aktda bü­tün nöqsanlar əks olunur. Tərtib olunmuş aktda bura­xı­lmış ziyanın xarakteristikası, onun səbəbləri, miqdarı, bu­nunla əlaqədar təqsirkar şəxs, zayın maya dəyəri, itki məbləği və zay kimi qəbul olunmuş məhsul və ya ya­rım­fab­rikatların qəbul olunmasına dair qeydiyyat aparı­l­ma­lıdır.

Akt müəssisənin texniki nəzarət şöbəsinin iş­çi­lə­ri,sex rəisi və onun baş us­tası tərəfindən tərtib olun­maq­la mühasibatlığa təqdim olunur. Mühasi­bat­lıq­da müəy­yən olunmuş zay məhsulun maya dəyəri kalkulyasiya olu­nur. Tərtib olunmuş akt müəssisə rəhbəri tərəfindən təs­diq olunur. Bu əməliyyatdan sonra müəssisə rəhbəri müəyyən olunmuş zərərin təqsirkar şəxslər tərəfindən ödən­mə­si və ya müəssisənin istehsal məsrəfləri hesabına silinməsi haqqında qərar qəbul edir.

Müəyyən olunmuş və sənədləşdirilmiş zay məhsul və yarımfabrikatlar üz­rə mühasibat uçotunda ya­zılışlar aparılır. Bu məqsədlə mühasibat uçotunun he­sablar Planında kalkulyasiya təyinatlı, aktiv hesab sayılan 28 saylı «İs­teh­salatda zay» hesabı müəyyən olunmuşdur. Müəyyən olunmuş zay məhsulların dəyərinə uyğun belə yazılış edilir:

D-t 28 «İstehsalatda zay»

K-t 20 «Əsas istehsalat»

28 «İstehsalatda zay»  hesabının debetində daxildə və kənarda aşkar edil­miş zay üzrə (düzəldilməsi mümkün olmayan, yəni tamamilə zay məhsulun də­yə­ri, onun istehsalı üzrə xərclər və s.) həmçinin norma həcmini aşan zəmanətli təmirə çəkilən məsrəflər cəm­lənir.

28 «İstehsalatda zay» hesabının kreditində zay məhsuldan olan itki məb­lə­ğinin azaldılmasına aid edilən məbləğlər, yəni mümkün istifadə qiymətləri üzrə zay edilmiş məhsulun dəyəri, zay üçün günahkar şəxslərdən tutulası məb­ləğlər, malsatanlar tərəfindən göndərilən və istifadəsi nəticəsində zaya verilmiş keyfiyyətsiz mate­ri­al­lar yaxud yarımfabrikatlara görə onlardan tutulası məb­ləğ­lər və həmçinin zaydan itki kimi istehsal üzrə məs­rəf­lərə silinən məbləğlər əks etdirilir.

28 «İstehsalatda zay» hesabının debeti dövriyyəsi ilə kre­dit dövriyyəsi ara­sındakı fərq zaydan əmələ gələn itkini gös­tərir, hesabat ayının sonunda kalkulyasiya mad­dələri üzrə istehsal olunmuş məhsulların maya dəyərinə əlavə olunur və hesab bağlanır. Beləliklə, zaydan əmələ gə­lən ümumi itki məbləği müəyyənləşdirilir və aşağıdakı yazılış aparılır:

D-t 20 «Əsas istehsalat»

23 «Köməkçi istehsalat»

K-t 28 «İstehsalatda zay».

Zaydan əmələ gələn itki məbləğləri o məhsullara aid edilir ki, həmin məh­sul­larda zay müəyyən olun­muş­dur. Zay məhsullar üzrə itkilər bitməmiş isteh­salatın tər­ki­bində saxlanıla bilməz.

Kənar zay nəticəsində əmələ gələn itki məbləğləri üz­rə aidiyyatı müəs­si­sə­lərə iddia verilir və onun ödənilməsi tələb olunur. İddia təmin olunmadıqda zay­la əlaqədar materiallar baxılmaq üçün iqtisadi məhkəməyə (Arbitraj) mü­ra­ciət olunur. Zaydan əmələ gələn itki məb­ləğləri ilə əlaqədar iddia ödəyici və ya iqtisadi məh­kəmə tərəfindən müsbət təminatla qərarlanırsa aşağıdakı yazılış aparılır:

D-t 63 «İddialar üzrə hesablaşmalar»

K-t 26 «Ümumtəsərrüfat xərcləri».

İstehsalatda zay hesabı üzrə analitik uçot müəs­si­sə­nin ayrı-ayrı sexləri, məh­sulların növləri, xərc madd­ə­lə­ri, zayın günahkarları və səbəbləri üzrə aparılır.