Milli Məclisin deputatı Tahir Mirkişili suallarını cavablandırır:
– Tahir müəllim, bildiyimiz kimi, bu il ölkəmizdə “Konstitutsiya və Suverenlik ili” elan edilib. Azərbaycan üçün iki mötəbər hadisə ilə əlamətdar olan bu il əldə edilən nailiyyətlərə nəzər salmaq üçün faydalı fürsətdir. 30 il əvvəl ali qanunun təsbiti ilə ölkəmizdə bir çox demokratik prinsiplərin bünövrəsi qoyuldu. Konstitusiyamızın qəbulu ilk növbədə hansı iqtisadi irəliləyişlər üçün zəmin yaratdı?
– Azərbaycan Konstitusiyasının qəbul edilməsi ilə ölkənin iqtisadi inkişafı üçün mühüm hüquqi təməl yarandı. 1995-ci ildə qəbul edilmiş bu ali qanun iqtisadi sahədə bir sıra əhəmiyyətli irəliləyişlərə zəmin hazırladı. Birincisi, Konstitusiya mülkiyyət hüququnu təsbit etdi və mülkiyyətin bütün növlərinin (dövlət, xüsusi və bələdiyyə mülkiyyəti) qanunla qorunmasını təmin etdi. Bu, bazar iqtisadiyyatına keçid üçün əsas şərt idi. İkincisi, sahibkarlıq fəaliyyəti də daxil olmaqla, iqtisadi fəaliyyətin azad və sağlam rəqabət şəraitində həyata keçirilməsi qanunla təsbit olundu. Bu, özəl sektorun inkişafı və xarici investisiyaların cəlb edilməsi üçün zəruri idi. Üçüncüsü, Konstitusiya dövlətin iqtisadiyyatın inkişafına təkan verən sosialyönümlü iqtisadi siyasət prinsiplərini müəyyən etdi. Bütün bunlar ölkənin neft strategiyasının uğurla həyata keçirilməsi, beynəlxalq neft müqavilələrinin imzalanması, Bakı-Tbilisi-Ceyhan kimi iri layihələrin reallaşdırılması və valyuta ehtiyatlarının formalaşması üçün hüquqi əsas yaratdı. “Konstitutsiya və Suverenlik ili” münasibətilə bu nailiyyətləri qeyd etmək, əldə olunmuş iqtisadi tərəqqini dəyərləndirmək və gələcək inkişaf üçün yeni hədəflər müəyyənləşdirmək həqiqətən vacibdir.
Konstitusiya islahatları vergi sistemi və biznes mühitinin inkişafına
əhəmiyyətli təsir göstərdi
– Konstitusiya islahatları ölkəmizin vergi sisteminə və biznes mühitinin inkişafına necə təsir göstərdi?
– Azərbaycanın Konstitusiya islahatları vergi sistemi və biznes mühitinin inkişafına əhəmiyyətli təsir göstərdi. Bunu aşağıdakı əsas istiqamətlərdə ümumiləşdirmək olar:
1. Vergi sistemində şəffaflığın artırılması – Konstitusiya islahatları nəticəsində vergi qanunvericiliyində edilmiş dəyişikliklər vergi sistemində şəffaflığı artırıb və korrupsiya hallarının azalmasına səbəb olub.
2. Sahibkarlıq fəaliyyətinin Konstitusiya təminatlarının gücləndirilməsi – İslahatlar nəticəsində sahibkarlıq hüquqlarının qorunması Konstitusiya səviyyəsində daha da möhkəmləndirildi.
3. Vergi inzibatçılığının təkmilləşdirilməsi – Konstitusiya islahatları əsasında qəbul edilən yeni qanunlar vergi inzibatçılığının sadələşdirilməsinə və elektronlaşdırılmasına imkan yaratdı.
4. Xarici investorlar üçün hüquqi təminatların artırılması – İslahatlar xarici investorların hüquqlarının qorunmasına əlavə təminatlar verdi ki, bu da ölkəyə sərmayə axınını stimullaşdırdı.
5. İqtisadi məhkəmə sisteminin təkmilləşdirilməsi – Konstitusiya islahatları çərçivəsində məhkəmə sistemində aparılan dəyişikliklər biznes mübahisələrinin daha effektiv həllinə şərait yaratdı.
Bütün bu sadalananlar Azərbaycanın beynəlxalq reytinqlərdə mövqeyinin daha da yaxşılaşmasına, biznes mühitinin canlanmasına və vergi yığımlarının artmasına müsbət təsir göstərib. Bu islahatların nəticəsi olaraq, kiçik və orta sahibkarlıq üçün daha əlverişli şərait yaradılıb, vergidən yayınma halları azalıb.
İslahatların nəticəsi olaraq, kiçik və orta sahibkarlıq üçün
daha əlverişli şərait yaradılıb, vergidən yayınma halları azalıb
– Qarşıdan tarixi Zəfərimizin 5 illiyi gəlir. Bu yubileyi işğaldan azad edilmiş ərazilərimizdə intensiv abablaşdırma, Qarabağın hərtərəfli dirçəlişi və iqtisadi inkişafı şəraitində qeyd edirik. Şanlı qələbəmiz iqtisadi baxımdan hansı faydalarla səciyyələnir?
– Qarabağın və Şərqi Zəngəzurun işğaldan azad edilməsinin iqtisadi baxımdan ölkəyə gətirdiyi faydalar həqiqətən çoxşaxəlidir. Bu, bir sıra mühüm üstünlüklərlə səciyyələnir. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdəki zəngin təbii ehtiyatlar, xüsusilə su resursları, qızıl, mis və digər qiymətli metal yataqları Azərbaycan iqtisadiyyatına yeni nəfəs gətirdi. Qarabağın və Şərqi Zəngəzurun münbit torpaqları yenidən əkinçiliyə cəlb edildi, üzümçülük, taxılçılıq, pambıqçılıq, heyvandarlıq kimi sahələrdə istehsal potensialı bərpa olundu. Bununla yanaşı, Şuşa başda olmaqla, Qarabağın və Şərqi Zəngəzurun tarixi və təbiət abidələri turizm sektorunun inkişafı üçün yeni imkanlar yaratdı. Nəqliyyat-logistika əlaqələrinin bərpası, xüsusilə Zəngəzur dəhlizi və digər nəqliyyat infrastrukturu layihələri region ölkələri ilə ticarət əlaqələrinin genişlənməsinə şərait yaradır. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə “Ağıllı şəhər” və “Ağıllı kənd” layihələri xarici və yerli investorlar üçün cəlbedici investisiya mühiti formalaşdırıb. Bu bölgələrdə yeni su elektrik stansiyaları və bərpaolunan enerji obyektlərinin yaradılması ölkənin enerji təhlükəsizliyini daha da gücləndirdi. Azad edilmiş ərazilərdə yaşıl enerji layihələrinin reallaşdırılması Azərbaycanın ekoloji təmiz enerji istehsalını artırmağa, regionun “yaşıl enerji zonası”na çevrilməsinə təkan verir. Bunlarla yanaşı, vətəndaşların doğma yurdlarına qayıdışı ilə bölgədə iqtisadi aktivliyin və işçi qüvvəsinin artmasına şərait yaranıb. Ərazi bütövlüyünün bərpası ilə daimi münaqişə vəziyyətinin aradan qalxması iqtisadi resursların daha səmərəli bölüşdürülməsinə şərait yaradır. Tarixi Zəfərimizdən sonra ölkəmizin regional və beynəlxalq əhəmiyyətli iqtisadi və infrastruktur layihələrində iştirak imkanları daha da artıb. Bu iqtisadi faydalar Azərbaycanın ümumi daxili məhsulunun artmasına, iqtisadi diversifikasiyanın güclənməsinə və regionun geosiyasi əhəmiyyətinin yüksəlməsinə əhəmiyyətli töhfə verıb.
İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə “Ağıllı şəhər” və “Ağıllı kənd” layihələri
xarici və yerli investorlar üçün cəlbedici investisiya mühiti formalaşdırıb
– İşğaldan azad edilmiş ərazilərimizin iqtisadi reinteqrasiyasını təmin etmək üçün çoxsaylı təşviqlər və vergi güzəştləri də tətbiq olunub. Vergi Məcəlləsinə bu xüsusda bütöv bir fəsil əlavə edilib. Bu addımların nəticələri barədə bir qədər ətraflı məlumat verərdiniz…
– Qeyd etdiyiniz bu tədbirlər ölkə iqtisadiyyatının inkişafında həqiqətən də mühüm rol oynayır. Vergi Məcəlləsinə əlavə edilən xüsusi fəsil çərçivəsində atılan addımların nəticələri artıq özünü göstərməyə başlayıb. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə fəaliyyət göstərən sahibkarlar üçün 10 il müddətinə mənfəət və gəlir vergisindən azadolma tətbiq edilib. Nəticədə son 5 ildə bu ərazilərdə yeni biznes subyektləri qeydiyyatdan keçib, onların xeyli hissəsi fəal şəkildə fəaliyyət göstərir. Eləcə də həmin bölgələrdə fəaliyyət göstərən sahibkarlar istehsal məqsədli avadanlıq və texnologiyaların idxalı zamanı ƏDV və gömrük rüsumlarından azad olunublar. Nəticədə ötən dövr ərzində regiona təqribən 1.2 milyard manatlıq investisiya xarakterli avadanlıq və texnologiyalar gətirilib. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə daşınmaz əmlak və torpaqlar üçün 10 il müddətinə vergi azadolmaları orada inşaat və tikinti sektorunda canlanma yaradıb. Son 5 ildə 15 mindən çox yaşayış və qeyri-yaşayış obyektlərinin inşası və ya bərpası həyata keçirilib. Eləcə də bu ərazilərdə çalışan işçilərə sosial sığorta haqlarında güzəştlərin verilməsi ilə regionda rəsmi məşğulluq səviyyəsinin əhəmiyyətli artımı müşahidə olunur. Vergi güzəştləri ilə yanaşı, həmin ərazilərdə xüsusi iqtisadi zonaların yaradılması, “Qarabağ” investisiya təşviq sənədinin verilməsi də iqtisadi aktivliyə müsbət təsir göstərib. Ağdam Sənaye Parkı, Araz Vadisi İqtisadi Zonası kimi xüsusi iqtisadi zonalarda 40-a yaxın rezident qeydiyyatdan keçib və ümumi investisiya həcminin 500 milyon manatı üstələməsi gözlənilir. Konkret iqtisadi nəticələrdən danışsaq, işğaldan azad edilmiş ərazilərə son 5 ildə yerli və xarici investistorlar tərəfindən investisiya artımı müşahidə edilir. Qarabağa və Şərqi Zəngəzura qayıdan əhalinin əksəriyyəti artıq işlə təmin olunub, regionlarda istehsal olunan məhsulların (xüsusilə kənd təsərrüfatı məhsulları, tikinti materialları və əl işləri) ixracına başlanılıb. Burada yaradılan infrastruktur və istehsal obyektləri ölkənin digər bölgələrindəki iqtisadi inkişafa da təkan verir. Tədarük zəncirləri genişlənib və yeni biznes əlaqələri formalaşıb.
Qeyd edim ki, haqqında danışdığımız vergi güzəştləri və təşviq mexanizmləri 2030-cu ilə qədər davam edəcək və proqnozlara görə, bu müddət ərzində Qarabağın və Şərqi Zəngəzurun Azərbaycan iqtisadiyyatına töhfəsi ÜDM-in 5%-nə çata bilər. Vergi güzəştlərinin effektivliyini artırmaq üçün hökumət tərəfindən mütəmadi monitorinqlər aparılır və təşviq mexanizmləri təkmilləşdirilir.
Vergi güzəştlərinin effektivliyini artırmaq üçün hökumət tərəfindən
mütəmadi monitorinqlər aparılır və təşviq mexanizmləri təkmilləşdirilir
– Vergi sistemi son illər fiskal faydalarla yanaşı, dövlətimizin iqtisadi inkişaf modelinin təkmilləşdirilməsində fəal iştirakçıya çevrilib. Dövlətimizin sosial-iqtisadi inkişaf prioritetlərinin reallaşmasında və biznes mühitinin təkmilləşməsində vergi islahatlarının rolu daha hansı irəliləyişlərlə səciyyələnir?
– Azərbaycanın vergi sistemində son illərdə aparılan islahatların dövlətin iqtisadi inkişaf modelinin təkmilləşdirilməsində və biznes mühitinin inkişafında rolu həqiqətən çoxşaxəlidir. Bu islahatların yaratdığı əlavə imkanlar nəticəsində rəqəmsallaşma və texnoloji transformasiya, “kölgə iqtisadiyyatı”nın azaldılması, biznesin leqallaşdırılması, sektorlar üzrə diferensiallaşdırılmış vergi siyasətinin formalaşması istiqamətlərində mühüm irəliləyişlər əldə edilib. Vergi inzibatçılığının tam elektronlaşdırılmasına (e-qaimə, e-vergi kabinetləri, onlayn kassa aparatları) nail olunub. Risk təhlili sisteminin tətbiqi vergi yoxlamalarının effektivliyini 70% artırıb. Texnologiyaların tətbiqi ilə vergi əməliyyatlarının şəffaflığının təmin edilməsi mümkün olub. Son 3 ildə nağdsız ödənişlərin həcmi 2.5 dəfə artıb ki, bu da vergitutma bazasının genişlənməsinə imkan verib. Eləcə də ƏDV-nin idarə edilməsində elektron inzibatçılıq hesabına vergi itkiləri 40% azalıb. Biznesin leqallaşdırılması və əmək bazarının formalaşdırılması istiqamətində atılan addımlar mikro və kiçik biznes subyektlərinin sayının son 5 ildə 35%, özəl sektorda əmək müqavilələrinin sayının isə 45% artmasına səbəb olub.
Ötən dövrdə BEPS (Base Erosion and Profit Shifting) layihəsinə qoşulma, transfer qiymətləndirmə mexanizmlərinin tətbiqinə, ikiqat vergitutmanın aradan qaldırılması haqqında 60-dan çox ölkə ilə sazişlərin imzalanmasına, eləcə də vergidən yayınma hallarının qarşısının alınması üçün beynəlxalq informasiya mübadiləsinə qoşulma mümkün olub. Sektorlar üzrə diferensiallaşdırılmış vergi siyasəti də biznes mühitinin canlanmasına təkan verib. Xüsusilə, innovasiya və yüksək texnologiyalar sektorunda xüsusi vergi rejimi, startaplar üçün “vergi tətilləri” və vergi kreditlərinin verilməsi, qeyri-neft sektorunun inkişafı üçün stimullaşdırıcı vergi mexanizmləri, aqrar sektorda və təhsil müəssisələrində uzunmüddətli vergi güzəştlərini qeyd edə bilərik. Digər amillər kimi, bu sıraya vergi öhdəliklərinin əvvəlcədən müəyyənləşdirilməsi (advanced tax ruling) mexanizminin tətbiqi, vergi apellyasiya sisteminin təkmilləşdirilməsini də əlavə edərdim. Bu müddətdə xarici investisiyalar üçün 10 illik vergi stabilliyi təminatı verilib. İnvestisiya təşviqi sənədi sahibləri üçün genişləndirilmiş vergi güzəştləri, sənaye parklarında və texnologiya mərkəzlərində vergi preferensiyaları, reinvestisiya edilən mənfəətin vergidən azad olunması mexanizmi də müsbət tendensiyalar sırasındadır.
Sosial ədalətin təmin edilməsi məqsədilə gəlir vergisi dərəcələrinin proqressiv sistemə keçidi, fiziki şəxslər üçün vergi güzəştlərinin artırılması, minimum əməkhaqqının vergi yükündən azad olunması təmin edilib. Bundan əlavə, “yaşıl vergilər” sisteminin formalaşdırılması, ekoloji cəhətdən təmiz texnologiyaların tətbiqi üçün vergi stimulları, bərpaolunan enerji mənbələrindən istifadə edən müəssisələr üçün vergi güzəştləri iqlim dəyişikliyi və ekoloji tarazlığın qorunmasına xidmət edəcək. Xüsusilə, COVID-19 pandemiyası dövrində zərər çəkmiş sahələr üçün vergi tətilləri və güzəştlərin verilməsi, kiçik biznesə vergi güzəştlərinin tətbiqi hesabına 300 mindən çox iş yerinin qorunması mümkün olub.
Dövlətimizin başçısı cənab İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə ölkədə həyata keçirilən iqtisadi islahatlar nəticəsində vergi sistemi təkcə fiskal funksiya daşımır, həm də iqtisadiyyatın strukturunun təkmilləşdirilməsi, innovasiyaların stimullaşdırılması, rəqabət qabiliyyətinin artırılması və sosial ədalətin təmin edilməsi kimi strateji məqsədlərə xidmət edir. Dövlətin 2030-cu ilə qədər olan inkişaf strategiyasında vergi siyasətinin daha da təkmilləşdirilməsi, xüsusilə rəqəmsal transformasiya, yaşıl iqtisadiyyata keçid və elmi-texniki potensialın gücləndirilməsi istiqamətlərində yeni islahatlar nəzərdə tutulur.
Mənbə: vergiler.az
