Mühasibat uçotu: təşəkkül və inkişafı (4-cü hissə)
Mühasibat uçotu: təşəkkülü, inkişafı və təşkilatların idarə olunmasında onun müasir rolu (4-cü hissə)
3-cü hissəni oxumaq üçün keçidə daxil olun.
Maraqlıdır ki, F.V. Yezerski mühasibatlıqda Rusiya terminlərinin istifadəsinə tərəfdar idi. O, əsasən saldonu qalığa, debeti – mədaxilə, krediti – xərcə, aktivi – vəsaitə, passivi – ödəməyə, balansı – hesabat kitabına, debitorları – yığıcılara, kreditorları – vəkalət verənlərə dəyişdirmişdi.
Peterburq məktəbi də məşhurdur: Uçotun mübadilə nəzəriyyəsinin əsası E.Sivers tərəfindən qoyulmuşdur. Siversin sözlərinə görə, ikili qeydiyyatın təməlində nemətlərin mübadiləsi dayanır. Sivers mühasibat uçotu hesablarını belə təsnif etmişdir:
- maddi (tədarük hesabları, tikililər, istehsal, hesablama hesabları);
- şəxsi (sahibkarlıq kapitalı hesabları, ssuda kapitalı, şəxslərin və müəssisələrin hesabları və kredit ehtiyatlarının hesabları).
Moskva mühasibat uçotu məktəbinin balans nəzəriyyəsinin baniləri Q.A. Baxçisaraytsev, F.İ. Belmer, S. Lunskidir.
A. Baxçirasaytsev uçotun balans nəzəriyyəsinin nəzəri aspektlərini inkişaf etdirmişdir. O, balansı bir masa şəklində və hesabların məcmu şəklində müəssisənin hesab təsviri kimi təqdim edirdi. Aktivlər dedikdə, o, müəssisənin (əmlakı) aldığını və ya investisiya etdiyini, passiv olaraq isə müəssisənin (mənbələrini) borclu olduğunu başa düşürdü.
F. İ.Belmer ilk dəfə belə qənaətə gəlib ki, balansda hesab yoxdur, məqalələr var və balans cədvəli (balansın müasir formasının prototipi) əsas kitabla (müasir dövriyyə-saldo cədvəlinin prototipi) nə məzmuna, nə də nəticələrinə görə eyni ola bilməz. Mahiyyət etibarilə, məhz F.İ. Belmer bu gün müşahidə etdiyimiz aspektlərdən birini mühasibat uçotunun bölgüsü tendensiyasının daha əhəmiyyətli ifadəsində (sintetik uçot registri — əsas Kitab) və mühasibat hesabatlarının aspektlərində (balans cədvəli) ilk dəfə aşkar və təsvir etmişdir. F.İ. Belmerin təlimi mühasibat uçotu məlumatlarının mühasibat balansının maddələrinin qiymətləndirmələri ilə əlaqələndirilməsi üçün kontrar hesablarının yaranması və istifadəsini şərtləndirdi. Beləliklə, F.İ. Belmer mühasibat uçotu və hesabatların ayrılması və yaxınlaşması tendensiyalarının inkişafına töhfə vermişdir.
S. Lunski müəssisənin əmlak vəsaitlərinin onların mənbələri ilə müqayisə edildiyi cədvəl kimi baş balansı müəyyən etmişdir. Məhz N.S. Lunski hesab edirdi ki, balans hazırda müəssisənin iqtisadi və hüquqi (maliyyə) vəziyyətini əks etdirir. Belə nəticələr Rusiyada maliyyə hesabatlarının təhlilinin inkişafına səbəb oldu.N. S. Lunski həmçinin “passiv” anlayışını öz vəsaitlərinə də aid etmiş, hesabların iki cərgəsinin nəzəriyyəsinin əsasını qoymuşdur: hesabın debetə (hesabın sol tərəfi) və kreditə (hesabın sağ tərəfi) ayrıldığı kimi aktiv və passiv hesablara bölünmə.
İngilis elmi məktəbində alim L.R. Diksinin adı məlumdur. O, hesab edirdi ki, mühasibat balansının təyin edilməsi maliyyə nəticələrini hesabat dövrləri arasında kifayət qədər dəqiq bölüşdürməyə və müəssisənin maliyyə vəziyyətini düzgün əks etdirməyə imkan verir. Diksi qeyd edib ki, mənfəət pul vəsaitlərinin mövcudluğu və zərər – aktivlərin qiymətlərinin dəyişməsi nəticəsində ümidsiz ola bilər. O, sənədlərin yoxlanılması və qiymətlilərin inventarlaşdırılması yolu ilə həyata keçirilə biləcək mühasibat balansının düzgünlüyünün və obyektivliyinin təsdiq edilməsi üzrə fəaliyyət kimi müasir auditə yaxın bir tərifi vermişdir. O, auditin məqsədini fırıldaqçılıq, təsadüfi səhvlər, yanlış mühasibat metodologiyasını aşkar etməkdə görürdü.
Amerikalı alimlər V. Paton və G. Sviney fərdi mühasibat məktəbinin baniləri hesab olunurlar. Mühasibat uçotunun məqsədini müəssisənin maliyyə vəziyyətini müəyyənləşdirməkdə görürdülər. G. Sviney, hesab edirdi ki, müəssisənin inkişaf mənbəyinin mənşəyi əhəmiyyət daşımır, yəni, inkişafın hansı mənbələr hesabına həyata keçirilməsi vacib deyil: şəxsi və ya borc.Onun fikrincə, mühasibin vəzifəsi müəssisənin fəaliyyətini, müəssisənin vəsaitlərinin və onun mənfəətinin qiymətləndirilməsini düzgün dəyərləndirməkdən ibarətdir. Uçot realistliyi, onun nöqteyi-nəzərincə, aktivlərin sistematik şəkildə yenidən qiymətləndirilməsi ilə əldə edilir, maliyyə nəticələrinin düzgün müəyyənləşdirilməsi isə yalnız düzgün qiymətləndirmə tətbiq edildikdə əldə edilə bilər.Beləliklə, Sviney təlimi balans maddələrinin qiymətləndirilməsinin nəzəri aspektlərinin inkişafını və aktivlərin “ədalətli dəyəri” kimi bir konsepsiyanın ortaya çıxmasını şərtləndirdi. Sviney və Paton, E. Şmalenbaxın dinamik mühasibatlığından fərqli olaraq, statik mühasibatlığın tərəfdarı idi.
Məqalənin 5-ci hissəsini oxumaq üçün bu linkə daxil olun.
Sual: Müəssisə kənd təsərrüfatı fəaliyyəti ilə (iri buynuzlu heyvanların yetişdirilməsi) məşğuldursa, kənardan körpə buzovlar alaraq, 4-5 ay bəsləyərək (çəkisini artıraraq) diri şəkildə dana satırsa bu satış kənd təsərrüfatı fəaliyyəti sayılırmı? Belə satış zamanı hansısa vergi öhdəliyi (ƏDV, sadələşmiş vergi, mənfəət vergisi) yaranırmı? 
Vakansiya: Mühasib.
Əmlak ekspertləri Bakının bəzi ərazilərində kirayə qiymətlərində 15-20 faizlik bahalaşmanın müşahidə edildiyini bildiriblər. Ancaq evlərini kirayə verən əmlak sahiblərinin heç də hamısı vergi ödəyicisi kimi qeydiyyata durmayıblar. Bəs şəxsi evini kirayəyə verən vətəndaş qeydiyyata alındıqdan sonra nə qədər vergi ödəməlidir? 