Blog Full - Audit.Az

Oxunma sayı: 133. 576

27 Avq 2021

İqtisadiyyat elminin inkişaf tarixi (3-cü hissə)

by Audit.Az | posted in: iqtisadiyyat, Xəbər | 0

İqtisadiyyat elminin inkişaf tarixi (3-cü hissə)

Neoklasik nəzəriyyənin əsas ideyaları əmək, məhsul, pul, məhsul və xidmət bazarı və amillər bazarının əsas elementləri olduğu ümumi balanslı iqtisadi mühit haqqında ideyalardır. Azad rəqabət prinsipi və dövlətin qarışmaması prinsipi, bu sistemin əsas prinsipləridir.

Keynesianlıq. Ötən əsrin 30-cu illərinin böyük depressiyası təkcə bir çox inkişaf etmiş kapitalist ölkələrin iqtisadiyyatını sarsıtmaqla kifayətlənməyib, həm də bir çox iqtisadçıların kapitalizm iqtisadiyyatında dövlətin roluna olan baxışlarını dəyişib. İngilis Con Maynard Keynes tənzimlənən kapitalizm konsepsiyasını elmi şəkildə əsaslandırmışdı. 1936-cı ildə o, “Məşğulluq, faiz və pulun ümumi nəzəriyyəsi” adlı məşhur əsərini nəşr edərək, bununla da iqtisadi nəzəriyyədə yeni bir istiqamət yaratmışdı. Keynes, milli gəlirin, investisiyaların və istehlakın makroiqtisadi analizini inkişaf etdirmişdi. O müəyyən etmişdi ki, iqtisadiyyatın uğurlu fəaliyyətini təmin etmək üçün həm istehlak, həm də investisiya yönümlü səmərəli tələbat formalaşdırılmalıdır. Məşğulluğun tənzimlənməsi, kreditin əlçatanlığının təmin edilməsi, sahibkarlara yardım və antiinflyasiya siyasəti vasitəsilə dövlət biznesi proqnozlaşdırılan edə bilər, cəmiyyət isə sosial stabil təsir göstərə bilər.

Məqalənin 2-ci hissəsini buradan oxuya bilərsiniz

Monetarizm. XX əsrin 70-ci illərində inflyasiya bazar iqtisadiyyatında daimi hadisəyə çevrildi. Bu, monetarizm şəklində neoklasik iqtisadi nəzəriyyənin dirçəlişinə gətirib çıxardı. Amerikalı iqtisadçı Milton Fridmanın hazırladığı monetarizm nəzəriyyəsi iqtisadiyyatın inkişafında həlledici amil kimi pulları tanıyır. Keynes nəzəriyyəsinə qarşı monetaristlər hesab edirlər ki, kredit-pul tənzimlənməsinə əhəmiyyətli dövlət müdaxiləsi, bazar mexanizminin normal fəaliyyətini poza bilər. Ona görə də dövlətin iqtisadiyyata müdaxiləsi minimal funksiyalarla məhdudlaşmalıdır.

İnstitusional-sosioloji istiqamət. Bu istiqamətin nümayəndələri dövlətin, həmkarlar ittifaqlarının, korporasiyaların və ailənin anladığı təsisatları öz tədqiqatlarının predmeti hesab edirlər. İstiqamətin banisi isə XX əsrin qovşağında yaşamış amerikalı sosioloq T. Veblendir. Əsas problem qismində cəmiyyətin təkamülü irəli sürülür. Ona görə də institusional mütəxəssislər hesab edirlər ki, dövlət iqtisadiyyata sosial nəzarəti həyata keçirməlidir. İqtisadi sistemdə dövlət sektorunu və kompleks dövlət tənzimlənməsini inkişaf etdirmək lazımdır. Müasir institusionalizmin görkəmli nümayəndəsi olan C. Gelbreyt, ABŞ prezidenti C. Kennedinin seçki proqramının hazırlanmasında iştirak etmiş və daha sonra onun məsləhətçisi olmuşdu.

Teleqram qrupumuza üzv olun

Ən son mühasibat xəbərlərini qaçırmaq istəmirsinizsə, bu linkə daxil olaraq XƏBƏRLƏRƏ ABUNƏ OLUN

Mühasibat və Kadr Xidmətləri üçün linkə daxil olun

Mühasibat sahəsində ən son iş elanları və xəbərlərini izləmək üçün linkə daxil olaraq qrupumuza üzv olun

27 Avq 2021

Maliyyənin təşəkkül tarixi (1-ci hissə)

by Audit.Az | posted in: Maliyyə, Xəbər | 0

Maliyyənin təşəkkül tarixi (1-ci hissə)

Maliyyə tarixən formalaşmış mürəkkəb və çoxşaxəli iqtisadi kateqoriyadır. Maliyyə termini latınca “finantia” təşəkkül tapıb, tərcümədə ödəniş deməkdir.

İlk dəfə praktikada 13-cü əsrdə İtaliyada tətbiq olunub. Xüsusilə ilə də ticarət, pul hesablaşmaları və bankçılığın yaxşı inkişaf etdiyi Florensiya, Venetsiya, Genuyada. Bir sözlə, bu zaman dövlətin xeyrinə həyata keçirilən ödənişlər və üzvlük haqları nəzərdə tutulur.

Elmə maliyyə terminini fransız professor J. Boden 1577-ci ildə yazdığı “Respublika barədə altı kitab” əsərində gətirib.

Dövlətin inkişafının erkən mərhələlərində dövlət resursları ilə onun başçısının resursları arasında fikir ayrılığı yox idi: monarxlar dövlətin vəsaitlərindən öz mülkiyyəti kimi istifadə edirdilər.

Dövlət xəzinəsinin ayrılması və onun tamamilə monarxın (XVI-XVII əsrlər) mülkiyyətindən çıxarılması ilə dövlət maliyyəsi, dövlət büdcəsi və dövlət krediti anlayışları yaranmışdır. Vergi ödəyiciləri, vergitutma hüququnun dövlətə aid olduğunu tədricən tanımağa başladılar, öz növbəsində dövlət də öz tərəfindən əhaliyə xidmətlər göstərməyə və səmərəli maliyyə siyasəti aparmağa başladı.

Dövlət quruluşunun inkişafı ilə beynəlxalq münasibətlər, müdafiə, ətraf mühitin mühafizəsi, sosial sahə, dövlətin iqtisadiyyata müdaxiləsi və s. xərcləri kəskin şəkildə artdı.

Əhəmiyyətli xərclər dövlət və yerli büdcələrə vəsaitlərin səfərbər edilməsinin əsas maliyyə üsulu olan vergilərin artırılmasını zəruri edirdi.

Komanda-inzibati sistem şəraitində “maliyyə” termini əsasən dövlət gəlirləri və xərcləri sistemi ilə əlaqələndirilirdi.

Belə bir sistemdə maliyyənin tərifinin əsas konseptual nüvəsini dominant münasibətlər təşkil edirdi. Məhz, münasibətlərdə belə variasiyalar: iqtisadi, pul, ictimai, istehsal, spesifik – maliyyə kateqoriyası anlayışının əsasında dayanırdı.

Müasir qərb ədəbiyyatında konsepsiyanın müəyyənliyini təmin etmək üçün maliyyə termini dövlətin pul vəsaitləri və gəlir-xərc fəaliyyəti ilə bağlı olan xüsusi müstəqil elmi fənn anlayışında dəqiqləşdirilmiş variantda – dövlət maliyyəsində istifadə olunur; bütün digər hallarda daha geniş maliyyə terminindən istifadə edilir.

2-ci hissəyə nəzər yetirmək üçün keçidə daxil olun

Teleqram qrupumuza üzv olun

Ən son mühasibat xəbərlərini qaçırmaq istəmirsinizsə, bu linkə daxil olaraq XƏBƏRLƏRƏ ABUNƏ OLUN

Mühasibat və Kadr Xidmətləri üçün linkə daxil olun

Mühasibat sahəsində ən son iş elanları və xəbərlərini izləmək üçün linkə daxil olaraq qrupumuza üzv olun

27 Avq 2021

Mühasibat uçotu vergi uçotundan nə ilə fərqlənir?

by Audit.Az | posted in: Xəbər | 0

Mühasibat uçotu ilə vergi uçotu arasındakı əsas fərq onların tənzimləməsi sistemindədir. Mövzunu maliyyə üzrə ekspert Ramin Ramazanov izah edir.

Mühasibat uçotu “Mühasibat uçotu haqqında” Qanunla, eləcə də digər qanunvericilik sənədləri və standarlarla tənzimlənir. Vergi uçotu isə Vergi Məcəlləsi və digər hüquqi normativ aktlara əsaslanır.

Mühasibat və vergi uçotu arasındakı fərqlərin böyük hissəsi mühasibat və vergi mənfəətinin müəyyənləşdirilməsi zamanı yaranır. Mühasibat və vergi uçotunun əsas fərqlərinə bunlar aid edilə bilər:

– gəlir və xərclərin fərqli təsnifatı;

– amortizasiya hesablamaları metodları;

– gəlir və xərclərin tanınması metodları;

– material və istehsal ehtiyatlarının dəyərləndirilməsi üsulları və s.

Məsələn, mühasibat uçotunda əsas vəsaitlərin amortizasiyası bir neçə üsulla (Xətti, azalan qalıq, faydalı istifadə müddəti və s) hesablana bildiyi halda, vergi uçotunda yalnız bir metoddan istifadə edilir. Əgər mühasibat uçotunun qiymətləndirmək və nəzarət etmək bacarığı varsa, vergi uçotunu qanunvericiliyin tələblərinin yoxlanılması və yerinə yetirilməsi üçün vacibdir.

Vergi uçotu – ilkin sənədlərin məlumatları əsasında vergilər üçün bazanı müəyyən edən ümumiləşdirilmiş informasiya sistemidir. Mühasibat uçotu – onun tələblərinə uyğun olaraq, qanunda nəzərdə tutulmuş obyektlər haqqında sistemləşdirilmiş və formalaşmış informasiyadır. Əsas fərq təyinatdadır: mühasibat uçotu təşkilatın fəaliyyətinin və onun vəziyyətinin hesabatı üçün tərtib edilir, vergi uçotu isə vergilərin vaxtında ödənilməsinə nəzarət üçün vacibdir. Mühasibat və vergi uçotunun bəzi fərqlərinə baxmayaraq, onlar bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqəlidir.

Vergi uçotu və mühasibat bir çox amillərə görə fərqlənir. Qeyd etdiyimiz kimi, fərqlərin böyük hissəsi mühasibat və vergi uçotunda mənfəət zamanı yaranır ki, bunun da səbəbi gəlirlər və xərclərin tanınmasıdır. Çox vaxt gəlirlər uyğun gəlsə də, bu həmişə belə olmaya da bilər. Xərclər mühasibat uçotunda, demək olar ki, bütün hallar üçün nəzərə alınır, vergi uçotunda isə yalnız Vergi Məcəlləsinin tələblərinə uyğun gəldikdə xərc kimi tanınır.

Mühasibat uçotu və vergi uçotu arasında daimi və müvəqqəti fərqlər ola bilər. Daimi fərqlər bəzi gəlir və ya xərclərin mühasibat uçotunda qəbul edildiyi halda, vergi uçotunda nəzərə alınmamasına görə yaranmış fərqdir. Müvəqqəti fərq isə bir hesabat dövründə yaranan vəmüddət keçdikcə növbəti hesabat dövrlərində aradan qalxan fərqdir. Bu fərqlərin yaranma səbəbləri Vergi Məcəlləsinin tələbləridir. Çünki Vergi Məcəlləsində bəzi xərclər gəlirdən çıxılmayan xərclər kimi təsnifləşdirilib. Bu fərqlərə qeyri-kommersiya fəaliyyəti ilə baglı olan xərclər, əyləncə və yemək xərcləri, faktiki ezamiyyə xərclərinin normadan artıq hissəsindən yaranan fərqlər ola bilər. Belə xərclər Vergi Məcəlləsində gəlirdən çıxılmayan xərclərə aid edildiyinə görə mühasibat uçotu ilə vergi uçotu arasında daimi fərqlər yaranır.

Mühasibat və vergi uçotundan yaranan fərqləri aşağıdakı misallara əsasən izah edə bilərik:

Misal 1: Mənfəət vergisinin ödəyicisi olan şirkətin mühasibat uçotunda gəlirləri 30.000 manat, xərcləri 25.000 manat, mənfəəti isə 5000 manat olub. Lakin xərclərin tərkibində əyləncə və yemək xərcləri 1000 manat, faktiki ezamiyyə xərclərinin normadan artıq olan hissəsi isə 1500 manat təşkil edir. Mühasibat uçotunda bu xərc “sair xərclər” və “ezamiyyə xərcləri” kimi qeyd edilib. Vergi uçotunda 2500 manat (1000+1500 manat), gəlirdən çıxılmayan xərclər kimi nəzərə alınır. Beləliklə,vergi uçotunda hesablanan 7500 (30000-22500) manat mənfəətin məbləği mühasibat uçotunda hesablanan 5000 mənfəətdən 2500 manat çox olacaqdır və bu, daimi fərq kimi qalacaq.

Misal 2: Mənfəət vergisinin ödəyicisi olan şirkətin mühasibat uçotunda gəlirləri 30.000 manat, xərcləri 25.000 manat, mənfəəti isə 5000 manat olub. Lakin xərclərin tərkibində 2500 manat əsas vəsaitlərə hesablanmış amortizasiya məbləği fərqli metodlar üzrə hesablanmanın nəticəsi olaraq mühasibat uçotunda daha çox hesablanıb. Beləliklə, vergi uçotunda hesablanan 7500 (30.000-22.500) manat mənfəətin məbləği mühasibat uçotunda hesablanan 5000 manat mənfəətdən 2500 manat çox olacaq və bu, müvəqqəti fərq kimi qalacaq. Çünki bu fərq növbəti hesabat dövrlərində aradan qalxacaq.

Mənbə: vergiler.az

Teleqram qrupumuza üzv olun

Ən son mühasibat xəbərlərini qaçırmaq istəmirsinizsə, bu linkə daxil olaraq XƏBƏRLƏRƏ ABUNƏ OLUN

Mühasibat və Kadr Xidmətləri üçün linkə daxil olun

Mühasibat sahəsində ən son iş elanları və xəbərlərini izləmək üçün linkə daxil olaraq qrupumuza üzv olun

27 Avq 2021

Muzdlu işə aid olmayan fəaliyyətdən gəlirlər dedikdə nə başa düşülür?

by Audit.Az | posted in: Xəbər | 0

Muzdlu iş – əmək qanunvericiliyinə uyğun olaraq müqavilə (kontrakt) əsasında haqqı ödənilməklə yerinə yetirilən əmək fəaliyyətidir. Muzdlu işlə əlaqədar əldə edilən gəlirlərə, əməkhaqqından başqa, işçinin əldə etdiyi hər hansı fayda da daxildir. Bəs muzdlu işə aid olmayan fəaliyyətdən gəlirlər dedikdə nə başa düşülür? Suala iqtisadçı ekspert Radil Fətullayev aydınlıq gətirir.

Muzdlu işə aid olmayan fəaliyyətdən gəlirlər iki qismə bölünür:

sahibkarlıq fəaliyyətindən gəlirlər;
qeyri-sahibkarlıq fəaliyyətindən gəlirlər.

Sahibkarlıq fəaliyyətindən gəlirlər – fərdi sahibkarın və hüquqi şəxsin mənfəət (gəlir) götürülməsi məqsədilə həyata keçirdiyi fəaliyyətdən gəlirlərdir. Bu fəaliyyət iqtisadiyyatın müxtəlif sahələrində malların təqdim edilməsi, işlərin görülməsi və ya xidmətlərin göstərilməsi formasında ola bilər. Məsələn, VÖEN-i olan şəxs (fərdi sahibkar və ya hüquqi şəxs) istənilən müəssisədə hər hansı xidmət göstərərək elektron-qaimə faktura yazaraq gəlir əldə edirsə, deməli, sahibkarlıq fəaliyyətindən gəlir əldə edir. Yaxud hər hansı bir fərdi sahibkar (VÖEN-li fiziki şəxs) mağaza açıb ticarət fəaliyyəti ilə məşğul olursa, oradan əldə etdiyi gəlirlər sahibkarlıq fəaliyyətindən gəlir adlanır.

Vergi Məcəlləsinə görə sahibkarlıq fəaliyyətindən gəlirə aşağıdakılar aiddir:

sahibkarlıq fəaliyyəti məqsədləri üçün istifadə olunan aktivlərin təqdim edilməsindən gəlir;
sahibkarlıq fəaliyyətinin məhdudlaşdırılmasına və ya müəssisənin bağlanmasına razılıq verilməsinə görə alınan gəlir;
əsas vəsaitlərin təqdim edilməsindən alınan və bu Məcəllənin 114.7-ci maddəsinə uyğun olaraq gəlirə daxil edilən məbləğlər;
bu Məcəllənin 141-ci maddəsinə uyğun olaraq gəlirdən çıxılan kompensasiya edilən məbləğlərdən və ya ehtiyatların azalmasından gəlir (Əvvəllər gəlirdən çıxılmış xərc, zərər və ya şübhəli borcların ödənilməsi, əvvəllər gəlirdən çıxılmış ehtiyat məbləğin azalması).

Qeyri-sahibkarlıq fəaliyyətindən gəlirlər – şəxsin (adi vətəndaş və ya fərdi sahibkarın) özünün sahibkarlıq fəaliyyətində iştirak etmədən əldə etdiyi gəlirlərdir. Məsələn, fiziki şəxsin özünə məxsus hər hansı bir əşyanı sataraq gəlir əldə etməsi, öz əmlakını icarəyə verərək gəlir əldə etməsi, hər hansı bir müəssisənin səhmlərini alıb oradan dividend əldə etməsi, hər hansı bir müəssisənin istiqrazını alıb oradan faiz gəliri əldə etməsi və s. buna bənzər gəlirlər onun üçün qeyri-sahibkarlıq fəaliyyətindən gəlir sayılır. Əgər adi bir vətəndaş olan fiziki şəxs sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olan başqa bir şəxsə xidmət göstərərsə, fəaliyyəti qeyri-sahibkarlıq, əldə etdiyi gəlir də qeyri-sahibkarlıq fəaliyyətindən gəlir kimi qəbul olunacaq. Eyni şəxs VÖEN alaraq həmin xidməti fərdi sahibkar kimi göstərərsə, bu zaman əldə etdiyi gəlir sahibkarlıq fəaliyyətindən gəlir hesab olunacaqdır.

Vergi Məcəlləsinin 99.3-cü maddəsinə görə qeyri-sahibkarlıq fəaliyyətindən gəlirlərə aşağıdakılar aiddir:

faiz gəliri;
dividend;
əmlakın icarəyə verilməsindən gəlir;
royalti;
vergi ödəyicisinə bağışlanmış borcun məbləği, bu Məcəllənin 98.2.4-cü maddəsində göstərilənlər istisna olmaqla;
sahibkarlıq fəaliyyəti məqsədləri üçün istifadə olunmayan aktivlərin təqdim edilməsindən gəlir;
təqvim ili ərzində alınan hədiyyə və mirasların məbləği bu Məcəllənin 98.2.2-ci maddəsində göstərilənlər istisna olmaqla;
vergi ödəyicisinin aktivlərinin ilkin qiymətinin artdığını göstərən hər hansı digər gəlir (təqdim olunduğu və ya vergitutma məqsədləri üçün amortizasiya hesablandığı təqdirdə) — əməkhaqqından başqa;
həyatın yığım sığortası üzrə sığorta olunanın ödədiyi və ya onun xeyrinə ödənilən sığorta haqları ilə sığorta ödənişləri arasındakı fərq;
xüsusi notarius tərəfindən aparılan notariat hərəkətlərinə, habelə notariat hərəkətləri ilə əlaqədar göstərilən xidmətlərə görə alınan haqqlar;
vəkillik fəaliyyəti ilə məşğul olan şəxslər tərəfindən bu fəaliyyətlə bağlı göstərilən xidmətə görə alınan haqq;
idman mərc oyunlarından əldə edilən uduşlar.