Blog Full

Vergi Məcəlləsində 2026-cı ilin yanvar ayından sonrakı dövr üçün edilmiş dəyişikliklərdən biri də fiziki şəxslərin kirayə fəaliyyəti üzrə vergitutma ilə bağlıdır. Bəs bu dəyişiklikdən sonra hüquqi şəxslərin öz işçilərinin mənzillərinin kirayəsi ilə bağlı xərclərinin kompensasiya edilməsi zamanı ödəmə mənbəyində vergi 10% tətbiq ediləcəkmi? Hüquqi şəxslər tərəfindən işçilərinə mənzil kirayə edilməsi ilə bağlı kirayəverənə ödənilən məbləğdən 10% tutulmalıdır, yoxsa 14%?

Sərbəst auditor Altay Cəfərov bu və digər suallara aydınlıq gətirir.

Öncə Vergi Məcəlləsində bu məsələ ilə bağlı dəyişikliyə nəzərə yetirək.

Məcəllənin 124.1-ci maddəsinə əsasən, daşınan və daşınmaz əmlak üçün icarə haqqından, həmçinin rezidentin və ya qeyri-rezidentin Azərbaycan Respublikasındakı daimi nümayəndəliyinin ödədiyi və ya onun adından ödənilən royaltidən gəlir bu Məcəllənin 13.2.16-cı maddəsinə uyğun Azərbaycan mənbəyindən əldə edilmişdirsə, ödəmə mənbəyində 14 faiz dərəcə ilə vergi tutulur. Fiziki şəxslərə məxsus yaşayış sahələrinin (mehmanxanalar və mehmanxana tipli obyektlərdə yerləşən yerləşmə vasitələri istisna olmaqla) fiziki şəxslərə kirayəyə verilməsindən əldə olunan gəlirlərdən ödəmə mənbəyində 10 faiz dərəcə ilə vergi tutulur. İcarə (kirayə) haqqı vergi ödəyicisi kimi uçotda olmayan fiziki şəxs tərəfindən ödənildikdə icarəyə (kirayəyə) verən özü və ya onun təyin etdiyi vergi agenti bu maddəyə uyğun olaraq 14 faiz (icarəyə münasibətdə) və ya 10 faiz (kirayəyə münasibətdə) dərəcə ilə vergini ödəyir və bu Məcəllənin 33-cü və 149-cu maddələrinə uyğun qaydada vergi uçotuna alınıb bəyannamə verir.

Vergi Məcəlləsinin 124-cü maddəsindən göründüyü kimi, kirayədən ödəmə mənbəyində vergi 10%, icarədən 14% tutulur. Bu yanaşmaya aydınlıq gətirmək üçün əvvəlcə kirayə və icarə məsələlərinə nəzər yetirməliyik.

Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsinin 675-ci maddəsində göstərilib ki, əmlak kirayəsi müqaviləsinə görə kirayəyə verən əşyanı kirayəçinin istifadəsinə verməyi, kirayəçi isə bunun üçün kirayəyə verənə kirayə haqqı ödəməyi öhdəsinə götürür. Mülki Məcəllənin 700.1-ci maddəsində isə qeyd olunub ki, icarə müqaviləsi əmlak kirayəsi müqaviləsidir. Bu müqaviləyə görə, kirayəyə verən (icarəyə verən) kirayəçiyə (icarəçiyə) icarəyə götürdüyü obyektdən və ya hüquqdan istifadə ilə yanaşı, bəhərdən istifadə etmək və gəlir götürmək hüququ da verir. İcarəçi icarəyə verənə müəyyənləşdirilmiş icarə haqqı ödəməyə borcludur.

Mülki Məcəllənin tələblərinə əsasən, icarə müqaviləsi, icarə fəaliyyəti – elə kirayə müqaviləsi, kirayə fəaliyyəti deməkdir. Sadəcə, icarədə icarəyəgötürən kirayəyə və ya icarəyə götürdüyü obyektdən istifadə etməklə gəlir, fayda, bəhər qazana bilir. Ancaq kirayədə kirayəgötürən obyektdən hər hansı bir gəlir, fayda əldə etmir.

Mülki Məcəllənin yuxarıdakı maddələrindən aydın olur ki, kirayə münasibətlərində fiziki və hüquqi şəxslər ola bilər. Həm daşınmaz, həm də daşınar əmlaklar kirayə münasibətlərinin obyekti ola bilər.

İndi isə Vergi Məcəlləsinin 124-cü maddəsinə edilmiş əlavəyə bir daha nəzər yetirək. Dəyişikliyə əsasən, kirayə obyekti yaşayış sahəsi olmalıdır, qeyri-yaşayış sahəsi buraya aid deyil. Qeyri-yaşayış sahəsi hətta kirayə kimi verilsə də oradan əldə edilmiş gəlirdən 10% yox, 14% vergi tutulacaq. Yaşayış sahəsindən kirayə kimi fiziki şəxs faydalanmalıdır, yəni yaşayış sahəsindən kirayəçi kimi fiziki şəxslər istifadə etməlidir. Bu fəaliyyətə görə də kirayəverənə ödənilən məbləğdən 10% vergi tutulmalıdır. Kirayəverənə gəlirlərin hansı mənbədən ödənilməsi vacib deyil. Əsas odur ki, ona bu fəaliyyətdən gəlir ödənilsin.

İndi isə Vergi Məcəlləsinin başqa bir maddəsinə də nəzər yetirməliyik. 119.2-ci maddədə göstərilib ki, nümayəndəlik xərclərinin, işçilərlə bağlı mənzil və yemək xərclərinin, eləcə də əmək şəraiti zərərli, ağır olan və yeraltı işlərdə çalışan işçilərə verilən müalicə-profilaktik yeməklərin, süd və ona bərabər tutulan digər məhsullar və vasitələrlə bağlı xərclərin gəlirdən çıxılması normaları və qaydası müvafiq icra hakimiyyəti orqanının müəyyən etdiyi orqan (qurum) tərəfindən müəyyən olunur.

Həmin Məcəllənin 119-cu maddəsinə əsasən, işəgötürən tərəfindən işçilərin mənzil xərclərinin normalar daxilində qaydalara uyğun ödənilməsi gəlirdən çıxılan xərclərə aid edilib. Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 22.11.2024-cü il tarixli 492 nömrəli Qərarında işçilərlə bağlı mənzil xərclərinin gəlirdən çıxılması norması və qaydası müəyyən edilib. Qərarın 3.1-ci bəndinə əsasən, işçilərlə bağlı vergi ili ərzində çəkilmiş mənzil (yaşayış mənzillərinin və fərdi yaşayış evlərinin kirayələnməsi) xərclərinin 50 faizi, lakin əldə edilmiş illik gəlirin 1 (bir) faizindən çox olmamaqla, vergitutma məqsədləri üçün gəlirdən çıxılır.

Qərarın 3.2-ci bəndində isə göstərilib ki, işçilərlə bağlı çəkilmiş mənzil xərcləri aşağıdakı şərtlər daxilində gəlirdən çıxılan xərclərə aid edilir:

• Kirayə haqqı kirayəverən və kirayəçi (işçi və ya işəgötürən) arasında bağlanılmış və notarial qaydada təsdiq edilmiş müqavilə əsasında ödənildikdə;
• Kirayə haqqı işəgötürən tərəfindən işçiyə və ya kirayəverənə nağdsız qaydada ödənildikdə.

Nazirlər Kabinetinin 492 nömrəli qərarı Vergi Məcəlləsinin 119-cu maddəsinə əsasən qəbul edilib. Qərardan aydın olur ki, işçilərlə bağlı mənzil xərcləri dedikdə, kirayə haqları başa düşülür. Kirayə haqqı ya işçi ilə kirayəverən birbaşa özləri müqavilə imzalamaqla, ya işəgötürən kirayəverənlə müqavilə bağlamaqla və kirayədən yararlanan şəxs işçi olmaqla rəsmiləşdirilir. Yəni kirayə müqaviləsinin hüquqi şəxslə bağlanmasına baxmayaraq, kirayədən yararlanan fiziki şəxs (işçi) olacaq. Belə ki, hüquqi şəxsin mənzil kirayəsindən hüquqi şəxs kimi istifadə edilməsi absurt ifadə sayılır. Hüquqi şəxs maddi aktiv deyil. Yəni hüquqi şəxs kirayəyə ancaq fiziki şəxs (işçisi) üçün mənzil götürə bilər.

Odur ki, hüquqi şəxslər tərəfindən kirayəverəndən kirayəyə götürdüyü mənzil kirayəverən tərəfindən fiziki şəxslərə (işçilərə) kirayə verilmiş sayılır. Sadəcə, burada işəgötürən kirayəverən ilə fiziki şəxs (işçi) arasında agent rolunu oynayır.

Yəni burada birinci şəxs kirayəverən fiziki şəxs, ikinci şəxs kirayədən yararlanan fiziki şəxs (işçi), üçüncü şəxs kirayə haqqını ödəyən və aralıq agent rolunu həyata keçirən işəgötürən hüquqi şəxsdir.

Bütün bunları analiz edərək aşağıdakı nəticəyə gəlmək olar:

• Fiziki şəxs mənzilini birbaşa digər fiziki şəxsə kirayəyə verdikdə əldə etdiyi gəlirlərindən 10% vergi tutulur və ödənilir.
• Kirayə haqqının ödənilməsi mənbələri vacib deyil. Yəni kirayəgötürən fiziki şəxs birbaşa özü və ya istənilən digər şəxs də ödəyə bilər. Çünki 10% vergi kirayəverən fiziki şəxsin gəlirlərinə aiddir, yəni gəlirin ödəniş mənbəyi fərqli ola bilər.
• Hüquqi şəxslərin mənzil kirayəsində hüquqi şəxs onu kirayə kimi istifadə edə bilməz, çünki o, maddi bir aktiv deyil.
• Hüquqi şəxslərin kirayəyə götürdüyü mənzili fiziki şəxslər, daha doğrusu, işçilər də istifadə edə bilərlər. Odur ki, hüquqi şəxslərin öz işçilərinə kirayə götürdüyü mənzildən istifadəni fiziki şəxslər (işçilər) həyata keçirdiyinə görə, Vergi Məcəlləsinin 124-cü maddəsinə əlavə edilmiş yeni maddə üzrə 10% vergitutma tətbiq olunur.
• Fiziki şəxs kirayəverən tərəfindən yaşayış sahəsinin, faktiki olaraq, fiziki şəxsə kirayə verilməsi sayılır və əməliyyatdan əldə edilən gəlir kimi qiymətləndirilir.

Mənbə: vergiler.az

Azərbaycanda sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların dayandırılmasının müddətinin 2027-ci il yanvarın 1-nə qədər uzadılması nəzərdə tutulur.

Banker.az xəbər verir ki, bu, “Sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların dayandırılması haqqında” qanunda dəyişiklik edilməsi haqqında qanun layihəsində öz əksini tapıb.

Sənəd Milli Məclisin İqtisadi siyasət, sənaye və sahibkarlıq komitəsinin bu gün keçirilən iclasında müzakirə olunub.

Qeyd edilib ki, ölkədə sahibkarlığın inkişafının stimullaşdırılması məqsədi ilə 2015-ci il noyabrın 1-dən yoxlamalar (qanunun 2.1-ci maddəsində göstərilən yoxlamalar istisna olmaqla) dayandırılıb. Təklif olunan qanun layihəsi həmin müddətin daha bir il uzadılmasını nəzərdə tutur.

Mənbə: banker.az

İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Əmlak Məsələləri Dövlət Xidmətinin məlumatına görə, mülkiyyət, istifadə və ya icarə hüququ olmadan torpaq sahəsini hasarlama, becərmə və ya dəyişdirmə, yaxud həmin torpaq sahəsinin digər üsullarla özbaşına tutulması Azərbaycan Respublikasının Cinayət Məcəlləsinə əsasən cinayət məsuliyyəti yaradır və Məcəllənin 188.1-ci maddəsində bu cür hallara görə səkkiz min manatdan on min manatadək cərimə və ya iki ilədək müddətə azadlığın məhdudlaşdırılması, yaxud iki ilədək müddətə azadlıqdan məhrumetmə cəzası nəzərdə tutulur. Cinayət Məcəlləsinin 188.3-cü maddəsinə əsasən, həmin əməllər kənd təsərrüfatı təyinatlı torpaqlara münasibətdə törədildikdə – təqsirkar şəxs (şəxslər) üç ildən beş ilədək müddətə azadlığın məhdudlaşdırılması və ya iki ildən beş ilədək müddətə azadlıqdan məhrumetmə ilə cəzalandırılır.

Yuxarıda göstərilən əməllər təkrar və ya şəxs tərəfindən öz qulluq mövqeyindən istifadə etməklə törədildikdə – təqsirkarı beş ildən səkkiz ilədək müddətə azadlıqdan məhrumetmə cəzası gözləyir: “Torpaqlardan səmərəli və təyinatı üzrə istifadə edilməlidir. Qanunvericiliyə əməl etmək isə hamımızın borcudur”.

Mənbə: vergiler.az

Mövzunu iqtisadçı ekspert Anar Bayramov şərh edir. 

Əmək Məcəlləsinin 75-ci maddəsinə əsasən, tərəflər əmək müqaviləsi bağlayarkən ona xitam verilməsinin bu Məcəllədə nəzərdə tutulan hallarından fərqli olan əlavə hallarını müəyyən edə bilərlər. Həmin maddənin 2-ci hissəsində qeyd edilir ki, əmək müqaviləsində ona xitam verilməsi barədə tərəflərin qarşılıqlı razılığı ilə aşağıdakı əlavə hallar nəzərdə tutula bilər:

a) Tərəflərin qarşılıqlı razılığı;

Misal 1

İşəgötürən və marketinq meneceri müddətsiz əmək müqaviləsi imzalayırlar. Müqavilədə nəzərdə tutulur ki, işçi yeni məhsul brendinin reklamı ilə məşğul olacaq və əgər reklam nəticəsində məhsulların satışı 3 ay ərzində X manatı keçməsə, 4-cü ayın ilk iş günündə qarşılıqlı razılaşma əsasında əmək müqaviləsinə xitam veriləcək.

b) Səhhəti ilə əlaqədar olaraq, işçinin müvafiq vəzifədə (peşədə) çalışması sağlamlığı üçün təhlükəli olduğu barədə tibb müəssisəsinin müvafiq rəyinə görə;

Misal 2

Sərnişin daşınması ilə məşğul olan aviaşirkət dövri olaraq pilotları tibbi müayinədən keçirir. Onlardan biri müayinədən imtina edərsə və ya tibb müəssisəsi əmək funksiyasının həyata keçirilməsi üçün pilotun səhhətində hər hansı problem aşkarlayarsa, bu, işəgötürən tərəfindən əmək müqaviləsinə xitam verilməsi üçün əsasdır.

c) Əmək funksiyasının müəyyən müddətdə icrası zamanı müvafiq iş yerində peşə xəstəliyinə tutulmanın yüksək ehtimalı olduğu halda;

Nazirlər Kabininetin 14 yanvar 2002-ci il tarixli 7 saylı Qərarı ilə “İşçinin peşə xəstəliyinə tutulması ehtimalı yüksək olan iş yerlərinin Siyahısı” təsdiq edilib. Bu tip iş yerlərində işəgötürən işçi ilə əmək müqaviləsi imzalayarkən onu peşə xəstəliyinə tutulma ehtimalının olması haqqında məlumatlandırmalıdır.

ç) İşin və ya göstərilən xidmətlərin həcminin azalması ilə əlaqədar müəyyən dövr keçdikdən sonra işçi ilə hökmən yenidən əmək müqaviləsi bağlayacağı şərtilə işəgötürən yazılı formada məcburi öhdəlik götürdükdə;

Təcrübədə bu hala çox rast gəlinməsə də, əmək müqaviləsinin xitamı üçün maraqlı haldır.

Misal 3

İşəgötürən maliyyə nəticələrinin zəif olması səbəbindən işçi ilə qarşılıqlı razılıq əsasında onun əmək müqaviləsinə xitam verir. Amma işçi şərt qoyur ki, 4 aydan sonra onunla yenidən əmək müqaviləsi bağlanılsın. İşəgötürənin maliyyə göstəriciləri zəifləməkdə davam etsə də, o, məcburi öhdəlik götürdüyündən işçi ilə yenidən əmək müqaviləsi imzalamalıdır.

d) Bu maddənin tələblərinə əməl olunmaqla tərəflərin müəyyən etdiyi digər hallar.

İşəgötürən və işçinin qarşılıqlı razılığı əsasında bəzi hallar öncədən nəzərdə tutula bilər. Misal üçün, işəgötürən işçini işə qəbul edərkən onunla anlaşır ki, işçi müəyyən dövr ərzində ixtisası üzrə təhsil almalıdır və ya hansısa peşəkar sertifikatı əldə etməlidir. Əgər işçi qeyd olunan dövr bitənǝdək həmin öhdəliyi icra etmirsə, bu halda onunla bağlanmış əmək müqaviləsinə xitam verilir. Əmək müqavilələrinin bu şəkildə ləğvi zamanı əmrdə və əmək kitabçasında Əmək Məcəlləsinin xitama əsas verən müvafiq maddəsi mütləq qeyd olunmalıdır.

Əmək Məcəlləsinin 75-ci maddəsinin 3-cü hissəsinə əsasən, tərəflər əmək münasibətlərinin gələcəkdə daha dolğun tənzimlənməsini təmin etmək məqsədilə bu maddənin 2-ci hissəsində nəzərdə tutulmuş hallardan işçinin əmək şəraitinə uyğun olanını əmək müqaviləsinə hökmən daxil etməlidirlər.

Əmək Məcəlləsinin 75-ci maddəsinin 4-cü və 5-ci hissələrinə əsasən, əmək müqaviləsində ona xitam verilməsi barədə tərəflərin nəzərdə tutduqları hallar bu Məcəllənin 2-ci maddəsinin 3-cü hissəsi ilə müəyyən edilmiş işçinin və işəgötürənin hüquqlarının təminatı prinsiplərinə zidd olmamalıdır. Tərəflər əmək müqaviləsinə xitam verilməsinə dair onların şərəf və ləyaqətini alçaldan, bu Məcəllədə nəzərdə tutulan hüquqlarını məhdudlaşdırmağa yönəldilən şərtlər müəyyən edə bilməzlər.

Misal 4

İşəgötürən işçi ilə 8 aylıq əmək müqaviləsi imzalayır. Müqavilədə qeyd olunur ki, işəgötürən işçinin gələcək dövr üçün əməkhaqlarını qabaqcadan ödəməklə onu işdən azad etmək hüququna malikdir. 4 aydan sonra işəgötürən işçiyə hər hansı səbəb göstərmədən onunla işləmək istəmədiyini bildirə və gələcək dövrün əməkhaqlarını ödəməklə onu işdən azad edə bilər.

Maraqlıdır ki, işəgötürənin qərarının əmək münasibətləri ilə bağlılığı yoxdur. İşçi bu halla razı deyilsə, şərəf və ləyaqətinin alçaldıldığını iddia edirsə, işəgötürən belə hallara yol verməməlidir.

İndi isə ƏMAS altsisteminə daxil etmək üçün nümunəvi bir halı qeyd edək.

Misal 5

İşəgötürən 50 yaşlı şəxsi yükdaşıma üzrə sürücü vəzifəsinə işə qəbul edir və əmək müqaviləsində qeyd aparır ki, işçi 65 yaşında pensiyaya çıxdığı zaman əmək müqaviləsinə xitam veriləcək. Bu zaman ƏMAS altsistemində əmək müqaviləsinə xitam verilməsi barədə tərəflərin müəyyən etdiyi hallar hissəsində “65 yaşında hüququ yaranan əmək pensiyasına çıxdıqda” qeydi yazılmalıdır.

Mənbə: vergiler.az