Könüllü açıqlamanın əhatə dairəsi genişləndirilib
Vergi Məcəlləsinin 13.2.49-2-ci maddəsində edilmiş dəyişikliyə əsasən, könüllü açıqlamanın əhatə dairəsi genişləndirilir. Yeniliyi iqtisadçı ekspert Anar Bayramov şərh edib.
Dəyişikliyə qədər könüllü açıqlama dedikdə, səyyar vergi yoxlaması başa çatdıqdan sonra yoxlama zamanı aşkar edilməyən və vergi öhdəliyinin, habelə, məcburi dövlət sosial sığorta, işsizlikdən sığorta və icbari tibbi sığorta haqları üzrə öhdəliyin yaranmasına səbəb olan halların vergi ödəyiciləri tərəfindən vergi orqanlarına könüllü olaraq bəyan edilməsi başa düşülürdü.
Vergi Məcəlləsində edilmiş son dəyişikliyə əsasən, könüllü açıqlama – səyyar vergi yoxlaması və ya üfüqi monitorinq başa çatdıqdan sonra yoxlama (monitorinq) zamanı aşkar edilməyən və vergi öhdəliyinin, habelə məcburi dövlət sosial sığorta, işsizlikdən sığorta və icbari tibbi sığorta haqları üzrə öhdəliyin yaranmasına səbəb olan halların vergi ödəyiciləri tərəfindən vergi orqanlarına könüllü olaraq bəyan edilməsi, habelə səyyar vergi yoxlamasının keçirilməsindən asılı olmayaraq, həmin halların bu Məcəllənin 85.5-ci maddəsində göstərilən 3 illik müddətdən əvvəlki dövrlər üzrə könüllü olaraq bəyan edilməsidir.
Öncə bildirək ki, könüllü açıqlamanın vergi ödəyicisi üçün üstünlüyü odur ki, bu halda vergi ödəyicisinə hər hansı maliyyə sanksiyası və ya əlavə faizlər hesablanmır, vergi ödəyicisi yalnız könüllü açıqlama üzrə müəyyən edilmiş vergi borcunu ödəyir. Dəyişiklikləri müqayisə etdikdə belə anlaşılır ki, könüllü açıqlama ilə bağlı iki hal əlavə edilib. Birinci hal ondan ibarətdir ki, üfüqi monitorinq başa çatdıqdan sonra da vergi ödəyicisi könüllü açıqlama edə bilər. Qeyd edək ki, “üfuqi monitorinq” anlayışı da 1 yanvar 2026-ci il tarixdən Vergi Məcəlləsinə daxil edilib. Bu haqda növbəti məqalələrdə açıqlama veriləcək.
Misal 1
Vergi orqanı tərəfindən vergi ödəyicisində 2027-ci ildə üfuqi monitorinq aparılıb. Vergi ödəyicisinin 2028-ci ildə üfüqi monitorinq həyata keçirilən 2027-ci il üzrə könüllü açıqlama verməsinə icazə verilir. Dəyişikliyə qədər isə vergi ödəyicisinin yalnız səyyar vergi yoxlaması aparıldıqdan sonra könüllü açıqlama həyata keçirilməsinə icazə verilirdi.
İkinci hal isə Vergi Məcəlləsində göstərilən 3 illik müddətdən əvvəlki dövrlər üzrə könüllü olaraq bəyan edilmədir. Qeyd edək ki, Məcəllənin 85.5-ci maddəsinə əsasən, vergi ödəyicisi vergi hesabatı dövrü qurtardıqdan sonrakı 3 il ərzində ondan düzgün tutulmamış vergilərin, faizlərin və maliyyə sanksiyalarının hesablanmasını və hesablanmış məbləğin yenidən hesablanmasını, artıq ödənilmiş vergi, faiz və maliyyə sanksiya məbləğlərinin qaytarılmasını və ya əvəzləşdirilməsini vergiyə cəlb edilən hesabat dövrü qurtardıqdan sonra (bu Məcəllənin 38.3.3-cü və 38.3.4-cü maddələrinə uyğun olaraq həyata keçirilən səyyar vergi yoxlamasının nəticələri üzrə çıxarılmış qərarın tarixindən etibarən) 5 il ərzində tələb etmək hüququna malikdir.
Misal 2
Vergi ödəyicisi 2026-cı ildə 2021-ci ilin vergi bəyannaməsi üzrə könüllü açıqlama edə biləcək. Burada diqqət yetiriləsi məqam ondan ibarətdir ki, vergi ödəyicisinə Vergi Məcəlləsinin 85-ci maddəsində qeyd edilən 3 illik müddətdən əvvəlki dövr üzrə könüllü açıqlama üzrə bəyannamə təqdim etmək imkanı yaradılır.
Bir məsələni də qeyd etmək lazımdır ki, bəzi hallarda vergi ödəyiciləri mənfəət və ya gəlir vergisi üzrə bəyannamələrdə könüllü açıqlama həyata keçirməklə yalnız yaranmış vergi öhdəliyini bəyan etməklə kifayətlənmir, eyni zamanda bəyannamənin 1 saylı Əlavəsində mövcud olan uyğunsuzluqları da aradan qaldırmaq imkanına malik olurlar. Məsələn, vergi ödəyicisi beş il əvvəl təqdim etdiyi bəyannamədə mülkiyyətində olan hər hansı aktivini bəyan etməmişdirsə, könüllü açıqlama zamanı həmin hesabatda bu kənarlaşmanı da aradan qaldıra bilər. Təbii ki, qeyd olunan hallar üzrə vergi orqanı tərəfindən uyğunsuzluq məktublarının göndərilməsi ehtimalı mövcuddur. Belə hallarda vergi orqanından daxil olan kənarlaşmaya vergi ödəyicisi tərəfindən əsaslandırılmış cavabın təqdim edilməsi zərurəti yarana bilər.