Blog Full

Yaxın zamanlarda Azərbaycanda işçilər əməkhaqlarını iş yerinin müəyyən etdiyi deyil, özlərinin seçəcəkləri bankdan ala biləcəklər. Azərbaycan Mərkəzi Bankının (AMB) sədri Taleh Kazımov dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatlarda çalışan işçilərin əməkhaqlarını istənilən bankdan almaları ilə bağlı iş aparıldığını təsdiqləyib və bunun ilin sonuna kimi reallaşacağına işarə edib. “vergiler.az” maliyyə və bank məsələlərini şərh edən ekspertlərlə yeniliyin həm iqtisadi, həm də hüquqi tərəfini təhlil edib, bunun bank sektoruna hansı yeniliklər gətirəcəyini öyrənib.

Bank sektorunda canlanma

Yeniliyin iqtisadi tərəfini şərh edən ekspert Eyyub Kərimli hesab edir ki, bu, bir neçə istiqamətdə həm iqtisadiyyata, həm də vətəndaşlarımıza fayda verə bilər. Birincisi, insanlar məvaciblərini özlərinə daha yaxın ərazilərdə, şərtlərini daha uyğun hesab etdikləri banklardan ala biləcəklər ki, bu da əlçatanlığı təmin edəcək.77 Digər tərəfdən, ekspert düşünür ki, yenilik bank sektorunda canlanma yaradacaq, rəqabətin ciddi şəkildə artmasına gətirib çıxaracaq.

Hüquqşünas Roman Qaraşov da hesab edir ki, əməkhaqqının istənilən ödəniş xidmətləri təchizatçısı vasitəsilə qəbul edilməsi işçilər üçün həm bank seçimi azadlığı, həm də tranzaksiyaların effektiv idarə olunması baxımından üstünlük yaradır. Bu mexanizm fərdi likvidlik menecmenti, “multi-banking” və şəxsi aktivlərin diversifikasiyası üçün də imkanlar açır. Almaniya təcrübəsini misal çəkən hüquqşünas qeyd edir ki, bu ölkədə qüvvədə olan “Zahlungskontengesetz” (ZKG) normativ aktı işçiyə əməkhaqqını istədiyi bank hesabına yönləndirmək hüququ verir və bu, əmək bazarında hüquqi münasibətlərin simmetrik qurulmasına xidmət edir. Hüquqi nöqteyi-nəzərdən, bu yanaşma mülki hüquqda dispozitivlik prinsipi, eləcə də müqavilə azadlığı normalarına əsaslanaraq, işçinin müqavilə münasibətlərində aktiv tərəf kimi iştirakını gücləndirir. Eyni zamanda, kredit tarixçəsinin formalaşması, reytinq təsnifatı və müştəri risk profilinin şəffaflığı baxımından bank-müştəri münasibətlərinin optimallaşdırılmasına töhfə verir.

Bank filiallarının sayı arta bilər

İqtisadçı E.Kərimlinin qənaətinə görə, yenilik sayəsində banklar regionlarda yeni filiallar yaratmaqda maraqlı olacaqlar. Gələcəkdə bu maliyyə təşkilatları arasında formalaşan rəqabətli mühit çərçivəsində istifadəçilərə müəyyən bonus və mükafatların verilməsi reallaşa bilər ki, bu da vətəndaşın işinə yarayacaq və onun gəlirlərinə müəyyən qədər təsir edəcək addımdır. Ekspert hesab edir ki, dəyişiklik depozit və stimullaşdırıcı proqramların həyata keçirilməsinə də yol açacaq. Ümumilikdə isə prosesin reallaşdırılacağı təqdirdə, bank sektorunda şəffaflaşma, rəqabətliliyin artması və son nəticədə insanların daha yaxşı xidmət alması gerçəkləşəcək.

R.Qaraşov da o fikirdədir ki, Azərbaycanda həyata keçirilən bu islahat bankların kommersiya strategiyalarında dəyər əsaslı yanaşmaları, müştəriyönümlü məhsul dizaynını və rəqəmsal tranzaksiyaların üstünlüyünü təşviq edəcək. Hüquqi planda bu rəqabət mühiti istehlakçı rifahının artırılması doktrinası, eləcə də rəqabətə zidd razılaşmaların aradan qaldırılması məqsədilə qəbul edilən Rəqabət Məcəlləsi ilə uzlaşır. Hüquqşünas onu da əlavə edir ki, yeni mexanizm banklar arasında zəmanətli müştəri bazasının hüquqi əsaslarının zəifləməsinə səbəb olacaq və bu, daxili bazarda xidmət rəqabəti, müştəritutumlu təklif modelləri və kredit təşkilatları arasında funksional fərqləndirmə zərurətini artıracaq. “PSD2” direktivi və “Open Banking” texnologiyaları çərçivəsində məlumat portativliyi, API inteqrasiyası, qeyri-bank ödəniş təşkilatlarının iştirakı kimi meyarlar rəqabət mexanizmlərinin genişlənməsinə şərait yaradır. Ekspertin sözlərinə görə, Böyük Britaniyada “Open Banking” rejiminin tətbiqi nəticəsində banklar fərdi təkliflər və maliyyə texnologiyalarına əsaslanan fərdiləşdirilmiş xidmətlər təqdim etməklə bazarda qalmaq üçün davamlı innovasiyalara söykənməyə məcbur olublar.

İşəgötürənin yükü artacaq, amma…

R.Qaraşov hesab edir ki, tətbiq olunacaq yenilik işəgötürənlər üçün ilkin mərhələdə əməliyyat xərcləri, data inteqrasiyası və resursların yenidən təşkili baxımından müəyyən texniki çətinliklər yaratsa da, orta və uzunmüddətli dövrdə bağlılıq şərtləri və monobanka əsaslanan əməkhaqqı layihələri üzrə öhdəliklərin hüquqi aktuallığını itirməsi ilə kommersiya azadlığı və bank münasibətlərində neytrallıq əldə olunacaq.

Maliyyə inklüzivliyi

Hüquqşünas onu da qeyd edib ki, bazara giriş maneələrinin aradan qaldırılması və interbank əlaqələrinin sərbəstləşdirilməsi yeni təşəbbüsün hüquqi arxitekturasının əsasını təşkil edir. Bu yanaşma Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 29-cu maddəsində əksini tapan mülkiyyət hüququ və “İstehlakçıların hüquqlarının müdafiəsi haqqında” Qanunda göstərilən azad və məlumatlı seçim prinsipinə uyğun olaraq formalaşdırılıb.

Bəzi çətinliklər qaçılmazdır…

İslahatın həyata keçirilməsi zamanı banklararası infrastrukturun koordinasiyası, məlumat axınlarının standartlaşdırılması və mövcud əməkhaqqı layihələrinin hüquqi restrukturizasiyası kimi çətinliklər meydana çıxa bilər. Xüsusilə real vaxtlı brutto hesablaşma sistemlərinin (RTGS) olmaması və SEPA Instant Credit Transfer (SCT Inst) standartlarına uyğun texnoloji baza zəifliyi səbəbindən, interbank tranzaksiyalarının optimallaşdırılması gecikə bilər. Bu baxımdan, banklararası məlumat mübadiləsinin təmin olunması üçün hüquqşünas “compliance” standartlarının harmonizasiyası, məlumat mühafizəsi aktlarının tətbiqi və API təhlükəsizliyi ilə bağlı normativ çərçivənin təkmilləşdirilməsini zəruri hesab edir.

Mənbə: vergiler.az

Milli valyutada depozit məbləği yerli bankda 1 il müddətinə yerləşdirilib və müqavilənin şərtlərinə əsasən, 1 il başa çatdıqdan sonra tərəflər müqaviləni dayandırmırsa, depozitin müddəti avtomatik olaraq daha 1 il uzadılıb. Yəni, mahiyyət etibarilə depozit 18 aydan artıq müddətə yerləşdirilib və həmin məbləğ 18 aydan tez ödənilməyib. Müqavilənin şərtlərinə görə, faiz gəlirləri illik ödənilir. Bilmək istəyirəm: bu halda 1-ci il başa çatdıqda ödənilən faiz məbləğindən vergi tutulurmu? 2-ci il başa çatdıqdan sonra, yəni ikinci dəfə ödənilən faiz gəlirlərinə vergi tətbiq olunurmu? 1-ci il başa çatdıqda ödənilən faiz məbləğinə vergi tətbiq olunmuşsa, depozitin müddəti 18 ayı keçdikdən sonra həmin vergi məbləği geri qaytarılırmı? 

İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətindən bildiirlib ki, Vergi Məcəlləsinin 102.1.22-3-cü maddəsinə əsasən, yerli bank və xarici bankın Azərbaycan Respublikasındakı filialı tərəfindən fiziki şəxslərin hər bir bankda (xarici bankın Azərbaycan Respublikasındakı filialında) milli valyutada olan depozitlər üzrə hesablanan aylıq faiz gəlirlərinin 200 manatadək olan hissəsi gəlir vergisindən azaddır.

Bank əmanətləri ilə bağlı Vergi Məcəlləsinə əlavə edilmiş 102.1.22-4-ci maddəyə əsasən isə yerli bank və xarici bankın Azərbaycan Respublikasındakı filialı tərəfindən fiziki şəxslərin hər bir bankda (xarici bankın Azərbaycan Respublikasındakı filialında) milli valyutada olan depoziti 18 ay və daha artıq müddətə yerləşdirildikdə və depozitin məbləği 18 aydan tez olmadan ödənildikdə, hesablanmış faiz gəlirlərinin tam hissəsi 3 il müddətinə vergidən azad edilir.

Misal üçün, vergi ödəyicisi 40.000 manat məbləğində vəsaiti illik 10 faiz olmaqla 1 il müddətinə banka depozit kimi yerləşdirib. Bu zaman həmin vəsait üzrə hesablanan aylıq gəlirin 200 manatlıq hissəsi gəlir vergisindən azaddır. Vətəndaş həmin depoziti 1 ilin sonunda əldə edərsə, bu zaman hesablanmış faiz 4.000 manat təşkil edəcək. Güzəşt məbləği aylıq 200 manat olduğu üçün illik məbləğ 2.400 manat olacaq. Bu zaman bank vətəndaşa ödənən faizin 1.600 (4.000-2.400=1.600) manat hissəsindən ödəmə mənbəyində vergi hesablayacaq.

Tutaq ki, vətəndaş banka 2 il müddətinə 40.000 manat məbləğində illik 10 faiz olmaqla vəsait yerləşdirib. Həmin vəsait müqavilə müddəti başa çatdıqdan sonra əldə edilərsə, o zaman hesablanan tam faiz üzrə gəlir vergisi tətbiq edilməyəcək.

Mənbə: vergiler.az

Mövzunu “Business Service Centre” şirkətinin maliyyə-mühasibatlıq işləri üzrə aparıcı mütəxəssisi Ziya Həmidli şərh edir.

Vergi Məcəlləsinin 218.1-ci maddəsinə əsasən, illik dövriyyəsi 200.000 manatdan artıq olmayan şəxslər sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi ola bilərlər. Bu zaman tətbiq edilən vergi dərəcəsi, 220.1-ci maddəyə uyğun olaraq, 2 faiz həcmində müəyyən edilir. Mebel istehsalı və təmiri ilə məşğul olan fiziki şəxslər fərdi sahibkar qismində qeydiyyata alınaraq sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi statusunda fəaliyyət göstərə bilirlər. Beləliklə, mebel ustalarının ödədiyi vergi gəlirdən deyil, birbaşa əldə edilən dövriyyədən tutulur.

Misal 1

Əgər mebel ustası bir ayda 5.000 manatlıq sifariş icra edibsə, ödəyəcəyi vergi 100 manat təşkil edir:

5.000 x 2% = 100 manat.

Əgər illik dövriyyə 60.000 manatdırsa, bu halda vergi öhdəliyi 1.200 manat olur:

60.000 x 2% = 1.200 manat.

Burada nəzərə alınmalıdır ki, sadələşdirilmiş vergi gəlirdən deyil, məhz dövriyyədən tutulur, yəni xərclərin olub-olmamasından asılı deyil. Həmçinin, alınan avans məbləği sadələşdirilmiş verginin vergitutma obyekt deyildir.

Misal 2

Rüb ərzində 7.000 manatlıq xidmət göstərilib. Xidmətin ödənişi tam olaraq daxil olub. Əlavə olaraq növbəti göstəriləcək xidmət üçün 5.000 manatlıq avans məbləğ daxil olub. Bu halda vergi öhdəliyi belə hesablanacaq:

7.000 x 2% = 140 manat.

Lakin Vergi Məcəlləsinin 218.5.8-ci maddəsinə əsasən, rüb ərzində işçilərinin (faktiki işə cəlb edilən) orta sayı 10 nəfərdən çox olan və istehsal fəaliyyətini həyata keçirən şəxslər artıq sadələşdirilmiş vergi ilə fəaliyyət göstərmək hüququnu itirir və gəlir vergisinə keçir. Belə olan halda fiziki şəxs artıq gəlir vergisi ödəyicisi sayılır və əldə etdiyi gəlirdən (gəlirlərdən çıxılan təsdiqlənmiş xərclərdən sonra qalan məbləğ əsasında) 20% dərəcə ilə vergi ödəyir. Əgər həmin şəxs mikro sahibkarlıq subyektidirsə, yəni illik gəliri 200.000 manatdan artıq deyilsə, orta aylıq muzdlu işçi sayı 3 nəfərdən az olmayan və məcburi dövlət sosial sığorta haqları üzrə borcu yoxdursa, onda gəlir vergisinə 75% güzəşt tətbiq olunur.

Bundan əlavə, Vergi Məcəlləsinin 218.6.1-ci maddəsinə görə, əgər sadələşdirilmiş vergi ödəyicisinin rüb ərzində topdansatış əməliyyatlarının ümumi dövriyyəyə nisbəti 30%-dən çox olarsa, o zaman sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi hüququnu itirir və gəlir vergisinə keçir.

Misal 3

Fiziki şəxs ilin əvvəlində mebel sexində 7 nəfər işçi çalışdırır. Aprel ayından isə sifarişlər çoxalır və o, əlavə olaraq 5 nəfər də işə götürür. Nəticədə aprel–iyun ayları (II rüb) üzrə orta işçi sayı belə olur:

• aprel: 12 nəfər;
• may: 12 nəfər;
• iyun: 12 nəfər.

Orta işçi sayı: (12 + 12 + 12) : 3 = 12 nəfər.

Bu halda, Vergi Məcəlləsinin 218.5.8 ci maddəsinə əsasən, fiziki şəxs artıq sadələşdirilmiş vergi ilə fəaliyyət göstərə bilməz, çünki istehsalatda rüb ərzində orta işçi sayı 10 nəfəri keçib. Tutaq ki, həmin ilin qalan aylarında fiziki şəxsin ümumi gəliri 60.000 manat, rəsmi xərcləri isə 20.000 manatdır. Bu zaman onun xalis gəliri 40.000 manat olacaq:

60.000 – 20.000 = 40.000 manat.

Əgər həmin fiziki şəxs mikro sahibkarlıq subyektidirsə (illik dövriyyəsi 200.000 manatdan azdır), gəlir vergisinə 75% güzəşt tətbiq olunur.

40.000 x 20% = 8.000 manat;
8.000 x 75% = 6.000 manat.

Ödəniləcək vergi: 8.000 – 6.000 = 2.000 manat.

Yəni, əvvəlki sadələşdirilmiş vergidə 3.200 manat ödəyən fiziki şəxs işçi sayının artması səbəbilə gəlir vergisinə keçəcək və 2.000 manat vergi ödəyir. Amma bu, yalnız o halda mümkündür ki, xərcləri rəsmi sənədlərlə təsdiq olunsun, əks halda, gəlir vergisi daha yüksək çıxacaq.

Vergi öhdəlikləri ilə yanaşı, mebel ustaları üçün icbari sosial sığorta ödənişləri də nəzərdə tutulub. “Məcburi dövlət sosial sığorta haqqında” Qanuna əsasən, fərdi sahibkarlar minimum aylıq əməkhaqqının müəyyən faizi əsasında sosial sığorta haqları ödəyirlər. Hazırda minimum əməkhaqqı 400 manat təşkil edir. Bakı şəhərində fəaliyyət göstərən sahibkar üçün bu məbləğin 25%-i 100 manat aylıq sosial sığorta haqqı kimi ödənilir. Regionlarda isə ödəniş əmsallarla tənzimlənir: Gəncə və Sumqayıt şəhərlərində 90%, digər şəhərlərdə 80%, kənd yerlərində isə 50%.

Vergi Məcəlləsinin 221.1-1-ci maddəsinə əsasən, sadələşdirilmiş verginin ödəyicisi kimi fəaliyyət göstərən mikro sahibkarlıq subyekti olan fiziki şəxslər tərəfindən özlərinə görə ödədiyi rüblük məcburi dövlət sosial sığorta haqqı məbləğinin 25 faizi vergi ödəyicisinin rüb ərzində hesablanmış sadələşdirilmiş vergi öhdəliyindən (həmin öhdəliklərin məbləğindən çox olmamaqla) çıxılır.

Misal 4

Mebel ustası rüblük 25.000 manat dəyərində xidmət göstərib. Göstərilmiş xidmətin dəyəri tam olaraq daxil olub. Fiziki şəxsin özünə görə rüblük ödədiyi məcburi dövlət sosial sığorta haqqı məbləği 300 manat təşkil edir.

Bu halda verginin hesablanması: 25.000 x 2% = 500 manat;

Azaldılmalı vergi məbləği: 300 x 25% = 75 manat;

Ödənilməli vergi: 500 – 75 = 425 manat.

Bundan əlavə, “İcbari tibbi sığorta haqqında” Qanuna əsasən, bütün fərdi sahibkarlar icbari tibbi sığorta haqqının ödəyiciləridir. Qanunun 15-ci maddəsinə uyğun olaraq, fərdi sahibkarların tibbi sığorta haqqı minimum əməkhaqqının 4 faizi həcmində müəyyən edilib. Bu göstərici hazırda 16 manat təşkil edir və bütün regionlarda eyni məbləğdə tətbiq olunur.

Mənbə: vergiler.az

2025-ci ilin iyul ayının sonuna dövriyyədə olan ödəniş kartlarının sayı hesabat ilinin əvvəlinə nəzərən 948 min ədəd və ya 4,75 faiz artaraq 20 milyon 913 ədədə yüksəlib.

Mərkəzi Bankın hesabatına əsasən, 2024-cü ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə artım 14 faizə bərabərdir. Debet ödəniş kartlarının sayı 17 faiz artsa da, kredit kartlarının sayı 7 faiz azalıb.

Ödəniş kartlarının artması nağdsız ödənişlərin həcminə müsbət təsir göstərib. Belə ki, ay ərzində ölkədaxili nağdsız əməliyyatların həcmi keçən ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə 20,2 faiz artıb.

2025-ci ilin iyulunda kartlar vasitəsilə həyata keçirilən ölkədaxili nağdsız ödənişlərin həcmi 8 milyard 753 milyon manat təşkil edib ki, bunun da 7 milyard 629 milyon manatı elektron ticarətin payına düşüb. POS terminallarla 1 milyard 120 milyon, özünə xidmət terminalları və bankomatlar vasitəsilə 5 milyon manat dəyərində əməliyyatlar həyata keçirilib.

Mənbə: vergiler.az