Blog Full

İşəgötürənləri və işçiləri maraqlandıran məsələlərdən biri də hər hansı səbəbdən iş yerində olmayan işçinin  digər işçi tərəfindən müvəqqəti əvəz edilməsi ilə bağlı ödəmələrin məbləğləri ilə bağlıdır.

Mövzunu sərbəst auditor Altay Cəfərov şərh edir. 

İlk baxışda bu məsələ çox sadə görünsə də özünəməxsus incəlikləri var. Adətən, təcrübədə işçinin iş yerində olmaması müxtəlif səbəblərdən yaranır. Məsələn, işçi:

• analıq məzuniyyətində olduqda;
• öz hesabına məzuniyyətdə olduqda;
• qismən ödənişli sosial məzuniyyətdə olduqda;
• əmək qabiliyyətini müvəqqəti itirdikdə;
• əmək məzuniyyətində olduqda;
• təhsil məzuniyyətində olduqda;
• digər analoji hallar.

Təcrübədə bir işçinin boş qalan digər vəzifə ilə bağlı də əmək funksiyalarının yerinə yetirilməsinə də çox hallarda rast gəlinir. Yəni, burada iki hal mövcuddur:

Birinci hal: İş yerində olmayan işçinin digər işçi tərəfindən müvəqqəti əvəz edilməsi və bir işçinin boş qalan digər vəzifəsinin əmək funksiyalarının yerinə yetirilməsi. Bəs bu zaman ödəmələr necə aparılır?

Bunun üçün Əmək Məcəlləsinin 162-ci maddəsinə baxmalıyıq. Həmin maddənin 1-ci bəndində göstərilib ki, özünün əmək funksiyasını yerinə yetirməklə yanaşı müəyyən səbəbdən müvəqqəti işə çıxmayan işçini əvəz edən işçiyə – əvəz edilən işçinin tarif (vəzifə) maaşı ilə onun maaşı arasındakı fərq ödənilir.

Məcəllənin 162-ci maddəsinin 2-ci bəndində isə qeyd edilib ki, əvəz edilən işçinin tarif (vəzifə) maaşı əvəz edən işçinin maaşı ilə eyni və ya ondan az olduqda, işçinin və işəgötürənin qarşılıqlı razılığı ilə müəyyən edilmiş əməkhaqqına ödəniş olunur.

Maddədən aydın olur ki, əvəzetmə ilə bağlı bir necə hal mövcuddur:

• iş yerində olmayan işçinin əməkhaqqı onu əvəz edən işçinin əməkhaqqından çoxdur;
• iş yerində olmayan işçinin əməkhaqqı onu əvəz edən işçinin əməkhaqqı ilə eynidir;
• iş yerində olmayan işçinin əməkhaqqı onu əvəz edən işçinin əməkhaqqından azdır.

Misal

“AA” MMC-nin baş mühasibinin müavininin əməkhaqqı 1.200 manat, baş mühasibin əməkhaqqı isə 1500 manatdır. Baş mühasib xəstələnib və onun əmək funksiyaları müavinə həvalə edilib. Bu zaman baş mühasib işə qayıdana kimi müavinə əlavə olaraq 300 manat ödəniləcək.

Bəs ikinci və üçüncü hallarda əvəz edən işçiyə nə qədər haqq ödənilməlidir? Əvəz edən işçiyə əvəz edilən işçinin əməkhaqqısının 100% məbləğində haqq vermək olarmı? Bunun üçün məsələyə bir qədər fundamental yanaşmalıyıq. Belə ki, Əmək Məcəlləsinin 162-ci maddənin 2-ci bəndində yazılıb ki, “…… əməkhaqqına əlavə edilib verilir”. Yəni, bu bənddə qeyd olunmayıb ki, əlavə əməkhaqqı verilir.

Əmək Məcəlləsinin 157-ci maddəsinin tələblərinə görə:

1. İşçilərin əməyi vaxtamuzd, işəmuzd və əməyin ödənilməsinin digər sistemləri ilə ödənilir. Əməyin ödənilməsi işin fərdi və kollektiv nəticələrinə görə aparıla bilər.

2. Əmək müqaviləsi üzrə öhdəliklərin yerinə yetirilməsində, istehsalın səmərəliliyinin və işin keyfiyyətinin artırılmasında işçilərin maddi marağını gücləndirmək məqsədilə mükafatlandırma, o cümlədən il ərzində işin yekunlarına görə mükafat və maddi həvəsləndirmənin digər formaları tətbiq edilə bilər.

3. Əməkhaqqının tərkibinə aylıq tarif (vəzifə) maaşı, əlavələr və mükafatlar daxildir.

4. Tarif (vəzifə) maaşı – işin mürəkkəbliyi, əməyin gərginliyi və işçinin ixtisas səviyyəsinə görə müəyyən edilən əməkhaqqının əsas hissəsidir.

5. Əməkhaqqına əlavə – əmək şəraiti ilə əlaqədar əvəzödəmək və ya həvəsləndirmək məqsədilə işçinin tarif (vəzifə) maaşına, əməkhaqqına müəyyən edilən əlavə ödəncdir.

6. Mükafat – əməyin kəmiyyət və keyfiyyətinin yüksəldilməsinə işçinin maddi marağının artırılması məqsədilə əməkhaqqı sistemində nəzərdə tutulan qaydada və formada verilən həvəsləndirici pul vəsaitidir.

Maddədən də aydın olur ki, əməkhaqqına əlavə əməkhaqqınıın tərkib hissəsidir. Əməkhaqqına əlavə də tarif (vəzifə) maaşından az olur. Adından da aydın olur ki, bu, əməkhaqqına əlavədır. Odur ki, Əmək Məcəlləsinin 162-ci maddəsinin 2-ci bəndidəki kimi ödəmə aparanda əvəz edən işçiyə əvəz edilən işçinin tam əməkhaqqını, yəni 100% ödənilməsini düzgün hesab etmək olmaz. Bəs bu halda ona nə qədər əlavə verilə bilər?

Bunun üçün Əmək Məcəlləsinin daha bir maddəsinə nəzərə yetirməliyik. Məcəllənin 61-ci maddəsinin 1-ci bəndinə əsasən, müəyyən səbəbdən iş yerində olmayan işçinin əmək funksiyasının icrasına tərəflərin razılığı ilə yol verilir. Bu zaman əməkhaqqı bu Məcəllənin 162-ci maddəsində nəzərdə tutulan qaydada ödənilir. Həmin maddənin 2-ci bəndində isə göstərilib ki, boş vəzifə üzrə əmək funksiyasının icrasının həvalə edilməsinə işçinin razılığı ilə yol verilir. Əgər işçi eyni zamanda həm özünün, həm də əvəz etdiyi boş vəzifə üzrə əmək funksiyasını yerinə yetirirsə, onda ona boş vəzifə üçün nəzərdə tutulmuş əməkhaqqının (vəzifə maaşının) yarısından az olmamaq şərtilə əlavə əməkhaqqı ödənilməlidir.

Məcəllənin 61-ci maddəsinə görə, iş yerində olmayan işçini əvəz edən işçiyə əməkhaqqı 162-ci maddəyə əsasən verilir, hansı ki, yuxarıda bu haqda açıqlamalar təqdim edilib. Ancaq boş vəzifə üzrə əmək funksiyalarının icrası zamanı ən azı 50% məbləğində əlavə əməkhaqqı ödənilir. Göründüyü kimi, burada iki anlayış vardır. 162-cı maddəyə görə əməkhaqqına əlavələr müəyyənləşdirilib ödənilir, 61-ci maddəyə görə isə əlavə əməkhaqqı verilir.

Beləliklə, sadalanan hallardan aşağıdakı nəticəyə gəlmək olar:

• Müvəqqəti əvəzetməyə görə əvəz olunan işçinin əməkhaqqı əvəz edən işçinin əməkhaqqıdan çox olduqda, fərq ödənilir.
• Müvəqqəti əvəzetməyə görə əvəz olunan işçinin əməkhaqqı əvəz edən işçinin əməkhaqqına bərabər və ya az olduqda, tərəflərin razılığı ilə əlavə müəyyənləşdirilib ödənilir.
• Ödənilən əlavə məbləğ əvəz edilən işçinin tam əməkhaqqı məbləğində ola biləz.
• Birinci halda yalnız əməkhaqqılar arasındakı fərq ödənilirsə, deməli, ikinci və üçüncü hallarda tərəflərin razılığı əsas götürülməlidir.
• Təcrübədə sahibkarlar belə hallarda 50%-dən artıq əlavə təyin etmirlər, lakin bu, hətta 100% də ola bilər.

Mənbə: vergiler.az

Lisenziya – müvafiq sahibkarlıq fəaliyyəti növünün həyata keçirilməsi üçün verilən rəsmi sənəddir. Qanuna əsasən lisenziya tələb olunan fəaliyyət növləri və icazələr aşağıdakı meyarlardan biri nəzərə alınmaqla müəyyən edilir:

• fəaliyyət növü dövlət təhlükəsizliyinə təsir edə bilərsə;
• fəaliyyət növü məhdud təbii ehtiyatlardan istifadəni nəzərdə tutduqda;
• fəaliyyət növü ətraf mühitin ekoloji vəziyyətinə mənfi təsir göstərə bilərsə;
• fəaliyyət növü qeyri-məhdud sayda şəxslərin həyatı, sağlamlığı və əmlakı üçün təhlükə doğura bilərsə.

Lisenziya tələb olunan fəaliyyət növlərinin siyahısı “Lisenziyalar və icazələr haqqında” Qanunla müəyyən olunub. Dövlət təhlükəsizliyindən irəli gələn hallar, habelə maliyyə bazarları sahəsində fəaliyyətlər və Ələt Azad İqtisadi Zonasında verilən lisenziyalar istisna olmaqla 23 sahibkarlıq fəaliyyəti növü üzrə lisenziyalar İqtisadiyyat Nazirliyi tərəfindən verilir. Qanunvericiliyə əsasən hazırda lisenziyalar mobil rabitə xidmətləri istisna olmaqla müddətsiz təqdim olunur.

Sahibkarlar lisenziya almaq üçün İqtisadiyyat Nazirliyinin tabeliyində Kiçik və Orta Biznesin İnkişafı Agentliyinin KOB evlərinə (Bakı KOB evi, Xaçmaz KOB evi, Yevlax KOB evi), “ASAN xidmət” mərkəzlərinə (5 saylı Bakı, Sumqayıt, Gəncə, Masallı və Şəki), həmçinin “Lisenziyalar və icazələr” portalı vasitəsilə İqtisadiyyat Nazirliyinə elektron formada müraciət edə bilərlər. Portalda 23 fəaliyyət növü üzrə lisenziyaların elektron qaydada verilməsi üçün müraciətlərin qəbulu, həmçinin 8 aidiyyəti qurumdan rəyin alınması və nəticələrin rəsmiləşdirilməsi imkanları təmin edilib.

Lisenziya almaq üçün müvafiq ərizə forması doldurulur və ərizəyə əlavə olunan sənədlər təqdim edilir. Ərizəçi fərdi sahibkar olduqda şəxsiyyət vəsiqəsinin surəti, ərizəçinin vergi ödəyicisi kimi uçota alınması haqqında şəhadətnamənin surəti, ərizədə qeyd olunan obyektlərdən hər biri üzərində ərizəçinin mülkiyyət, istifadə və ya icarə hüququnu təsdiq edən sənədin surəti, lisenziya şərtlərinin yerinə yetirilməsini təsdiq edən sənədlər əlavə edilir. Ərizəçi hüquqi şəxs, xarici hüquqi şəxsin filialı və ya nümayəndəliyi olduqda hüquqi şəxslərin dövlət reyestrindən çıxarışın surəti də təqdim edirilir.

İqtisadiyyat Nazirliyi tərəfindən lisenziya verilərkən sahibkarlıq fəaliyyətinin xüsusiyyətlərindən asılı olaraq, aidiyyəti dövlət qurumlarının rəyi əsas götürülür. Lisenziya obyektlə bağlı olduqda isə obyektin uyğunluğu yerində qiymətləndirilir, aidiyyəti dövlət orqanının rəyinə əsasən qərar qəbul edilir.

Lisenziyanın verilməsinə görə dövlət rüsumunun dərəcələri və ödənilməsinin xüsusiyyətləri “Dövlət rüsumu haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 22-ci və 23-cü maddələri ilə müəyyən olunub. Sahibkarlıq fəaliyyəti yalnız regionlarda həyata keçirildikdə, həmin fəaliyyət növü üzrə müəyyən edilmiş dövlət rüsumunun 50 faizi ödənilir. Dövlət rüsumunun ödənilməsi faktını təsdiq edən sənəd lisenziya verən orqana təqdim edildikdən sonra lisenziya ərizəçiyə təqdim edilir.

Qeyd edək ki, 2025-ci ilin 7 ayında yarımilində İqtisadiyyat Nazirliyi tərəfindən ümumilikdə 1049 lisenziya verilib, onlardan 769-u elektron qaydada təqdim olunub. “Lisenziyalar və icazələr” portalı 2018-ci ildən fəaliyyət göstərir və ötən müddət ərzində portal vasitəsilə 6 556 elektron lisenziya təqdim olunub.

2025-ci ilin ilk 7 ayında verilən lisenziyaların əsas hissəsi aşağıdakı sahələr üzrə qeydə alınıb:

• Tikintisinə icazə tələb olunan bina və qurğuların tikinti-quraşdırma işləri – 251 lisenziya;
• Əczaçılıq fəaliyyəti – 170 lisenziya;
• Özəl tibb fəaliyyəti – 127 lisenziya;
• Rabitə xidmətləri – 148 lisenziya;
• Tikintisinə icazə tələb olunan və barəsində məlumatlandırma icraatı tətbiq olunan bina və qurğuların layihələndirilməsi – 86 lisenziya;
• Təhlükəli yüklərin nəqliyyat vasitəsilə daşınması – 75 lisenziya;
• Baytarlıq preparatlarının istehsalı və satışı – 32 lisenziya;
• Bitki mühafizə vasitələrinin və aqrokimyəvi maddələrin isehsalı və idxalı – 34 lisenziya;
• Digər – 126 lisenziya.

Mənbə: vergiler.az

Mövzunu iqtisadçı ekspert Anar Bayramov şərh edir.

Əmək Məcəlləsində edilmiş son dəyişikliklərədək əmək müqaviləsinə dəyişiklik olunan zaman işçiyə əlavə sənəd imzalatdırılırdı. Doğrudur, 12 may 2023-cü il tarixdən tətbiq edilən ƏMAS altsistemində əmək müqaviləsinə dəyişiklik yeni əmək müqaviləsinin tərtibi yolu ilə həyata keçirilsə də, işəgötürənlər yalnız bəzi hallarda həmin elektron əmək müqaviləsini işçiyə imzalatdırırdılar. Son dəyişiklik nəticəsində Əmək Məcəlləsinin 46-cı maddəsinin 6-cı hissəsinə bu məzmunda əlavə edilib: “Elektron sənəd formasında bağlanılan əmək müqavilələrində dəyişiklik edildikdə, ilkin əmək müqaviləsi yenidən tərtib olunaraq təsdiq edilir.”

Əlavədə göründüyü kimi, işəgötürən və işçi arasında bağlanan əmək müqaviləsində dəyişiklik zamanı artıq əmək müqaviləsinǝ əlavə yox, ilkin əmək müqaviləsi üzərindən yeni əmək müqaviləsi tərtib edilməlidir.

Misal 1

İşçi 10 yanvar 2024-cü il tarixdə əmək müqaviləsi bağladığı işçinin iş rejimini dəyişir. İşəgötürən və işçi arasında bağlanan əmək müqaviləsinə əsasən, işçi 1 sentyabr 2024-cü il tarixdən beşgünlük iş rejimindən altıgünlük iş rejiminə keçirilir. Bu zaman işçi və işəgötürən arasında əmək müqaviləsinə əlavə yox, 10 yanvar 2024-cü ildə bağlanan əmək müqaviləsi üzərindən yeni elektron sənəd formasında bağlanan əmək müqaviləsi imzalanacaq. İşəgötürən və işçi arasında razılaşmaya əsasən, işçinin əməkhaqqı 1 oktyabr 2024-cü il tarixdən artırılacaq. Bu zaman yenidən elektron əmək müqaviləsi hazırlandığı üçün həm 10 yanvar, həm də 1 sentyabr 2024-cü il tarixdən olan şərtlər nəzərə alınmaqla yeni elektron sənəd formasında əmək müqaviləsi hüquqi qüvvəyə minəcək.
İşəgötürən ƏMAS altsistemində əmək müqaviləsinə dəyişikliklər etdikdə mütləq elektron sənəd formasında əmək müqaviləsinin bağlanılması həyata keçirilməlidir.

Misal 2

İşəgötürən 10 iyul 2024-cü il tarixli əmək müqaviləsində işçinin əməkhaqqı ilə bağlı dəyişiklik həyata keçirib. Əmək Məcəlləsində son dəyişikliklərin qüvvəyə mindiyi 12 avqust 2024-cü il tarixdən etibarən müqavilədə hər hansı dəyişiklik olmadığından ƏMAS altsistemində işçi ilə bağlı məlumatlar “Onlayn müqavilə” yox, “Əmək müqaviləsi bildirişi” bölməsində yerləşdirilir. İşəgötürən əmək müqaviləsində dəyişiklik etdikdə yeni əmək müqaviləsi elektron formada tərtib olunmaqla bağlanılır. Bu zaman işçinin əmək müqaviləsi üzrə məlumatları da “Əmək müqaviləsi bildirişi” bölməsindən “Onlayn müqavilə” bölməsinə keçiriləcək.

Bəs kollektiv qaydada bağlanan əmək müqaviləsi niyə ləğv edilib?

Son dəyişikliklərədək Əmək Məcəlləsinin 46-ci maddəsinin ikinci və üçüncü hissələri kollektiv qaydada əmək müqaviləsinin bağlanmas hallarının əsasını müəyyən edirdi. Belə ki, dəyişikliyə qədər müvafiq işlərin görülməsi, xidmətlərin göstərilməsi (tikinti-təmir, yükləmə-boşaltma, məişət, ticarət, əkin-biçin, heyvandarlıq işləri) iki və daha çox işçi qrupu tərəfindən kollektiv halında həyata keçirilməklə əmək müqaviləsinin bağlanması kollektivin (briqadanın, işçi qrupunun) hər bir üzvünün yazılı razılığı ilə yol verilirdi. Bu zaman işçilər işəgötürənlə kollektiv əmək müqaviləsi bağlamaq üçün bir nümayəndəsini müvəkkil edirdilər.

Yeni dəyişikliyə əsasən, əmək müqaviləsi elektron formada imzalandığı üçün kollektiv əmək müqaviləsinin bağlanılması üçün şərtlər də uyğun gəlmir. Çünki ƏMAS altsistemində bağlanılan əmək müqaviləsi hər bir işçi tərəfindən onun gücləndirilmiş elektron imzası ilə təsdiqlənməlidir. Kollektiv əmək müqaviləsi zamanı isə işçilərin hər biri ilə ayrıca yox, onların işəgötürənlə kollektiv əmək müqaviləsi bağlamaq hüququ verilən bir nümayəndəsi ilə müqavilə bağlanılır. Elektron sənəd formasına əmək müqaviləsi ilə bağlı Əmək Məcəlləsində edilən son dəyişikliklər kollektiv əmək müqaviləsi bağlanmasını mümkünsüz edir. Bu səbəbdən də Əmək Məcəlləsinin 46-cı maddəsindəki kollektiv qaydada bağlanan əmək müqaviləsinə aid ikinci və üçüncü hissələr ləğv edilib.

Sonda bir məqamı bildirək ki, kollektiv qaydada bağlanan əmək müqaviləsi ilə kollektiv əmək müqaviləsi fərqli anlayışlardır. Bu səbəbdən də həmkarlarımız ləğv edilən kollektiv qaydada bağlanan əmək müqaviləsini kollektiv əmək müqaviləsi ilə qarışdırmamalıdırlar.

Mənbə: vergiler.az

Azərbaycan Respublikasında dövlət maliyyəsinin idarə edilməsində şəffaflığın və səmərəliliyin artırılması, eyni zamanda rəqəmsallaşmanın genişləndirilməsi istiqamətində yeni mərhələ başlanır.

Prezident İlham Əliyevin 25 avqust 2025-ci il tarixli Fərmanı ilə dövlət maliyyəsi sahəsində rəqəmsallaşma və müasir idarəetmə mexanizmlərinin tətbiqi nəzərdə tutulur. Yeni fərman dövlət maliyyəsinin idarə edilməsində innovativ yanaşmaların tətbiqini, rəqəmsallaşmanın genişləndirilməsini, maliyyə intizamının möhkəmləndirilməsini və dövlət vəsaitlərindən səmərəli istifadəni təmin edəcək.

Fərmana əsasən, Maliyyə Nazirliyi tərəfindən “Rəqəmsal dövlət maliyyəsi” informasiya sistemi yaradılacaq. Bu sistem dövlət büdcəsinin gəlir və xərclərinin, vergi və gömrük daxilolmalarının, dövlət mülkiyyətində olan hüquqi şəxslərin maliyyə göstəricilərinin, audit və mühasibat uçotunun, dövlət borcunun və maliyyə öhdəliklərinin vahid elektron platforma üzərindən izlənilməsini təmin edəcək. Bununla da rəqəmsal texnologiyaların tətbiqi ilə dövlət maliyyəsinin idarə edilməsində şəffaflıq, operativlik və nəzarət gücləndiriləcək.

Fərmana müvafiq olaraq dövlət müəssisələrinin və publik hüquqi şəxslərin büdcə layihələri və icra göstəriciləri mütəmadi təhlil ediləcək və nəticələr Azərbaycan Respublikasının Prezidentinə təqdim olunacaq.

Yeni yanaşmalar olaraq büdcə daxilolmaları üzərində nəzarətin artırılması, dövlət sektorunda elektron satınalma müqavilələrinin tam tətbiqi, səmərəliliyin və şəffaflığın artırılması, büdcə vəsaitlərinin ünvanlı icrası, büdcə xərclərinin optimallaşdırılması və xərc normativlərinin təkmilləşdirilməsi də nəzərdə tutulur.

Mənbə: vergiler.az