Blog Full

Mövzunu iqtisadçı ekspert Anar Bayramov şərh edir.

Son dəyişiklik nəticəsində Əmək Məcəlləsinin 48-ci maddəsinə yeni – 7-ci hissə əlavə edilib. Əlavədə qeyd olunur ki, əmək müqaviləsi bağlanıldıqdan sonra işçilərlə bağlı elektron informasiya sistemində mövcud olan əmək fəaliyyətinə dair ümumi məlumatların, o cümlədən həmin və ya digər işəgötürənlə əvvəllər onlarla bağlanılmış əmək müqavilələrinin, onlarda dəyişiklik edilməsi və ya xitam verilməsi ilə bağlı məlumatların işəgötürənə ötürülməsi istisna olmaqla, şəxsin əmək fəaliyyəti barədə məlumatların digər şəxslǝrǝ ötürülməsi “Fərdi məlumatlar haqqında” və “İnformasiya əldə etmək haqqında” qanunlar ilə tənzimlənir.

Əlavədən göründüyü kimi, ƏMAS altsistemi vasitəsilə işçi ilə bağlı aşağıdakı məlumatların işəgötürənə ötürülməsinə icazə verilir:

• Cari və öncəki işəgötürənlərlə bağlanmış əmək müqavilələri haqqında;
• Cari və öncəki işəgötürənlərlə bağlanmış əmək müqavilələrinə dəyişikliklərin edilməsi barədə;
• Öncəki işəgötürənlərlə bağlanmış əmək müqavilələrinə xitam verilməsi barǝdə;
• İşçinin əmək fəaliyyəti ilə bağlı yuxarıda qeyd edilən digər məlumatların ötürülməsi “Fərdi məlumatlar haqqında” və “İnformasiya əldə etmək haqqında” qanunlar ilə tənzimlənir.

Öncə qeyd edək ki, fərdi məlumatlar şəxsi və ailə həyatına dair məlumatların məcmusudur. “Fərdi məlumatlar haqqında” Qanunun 13.1-ci maddəsinə əsasən, fərdi məlumatların üçüncü şəxslər tərəfindən mülkiyyətçiyə və ya operatora, eləcə də onlar tərəfindən fərdi məlumatların istənilən üçüncü şəxsə verilməsinə yalnız subyektin yazılı (o cümlədən Elektron Hökumət İnformasiya Sistemi üzərindən) razılığı ilə yol verilir.

Qeyd edək ki, fərdi məlumatların subyekti dedikdə barəsində fərdi məlumatlar toplanılan, işlənilən və mühafizə edilən, kimliyi müəyyənləşdirilmiş və ya müəyyənləşdirilən fiziki şəxs başa düşülür. Qanuna əsasən, fərdi məlumatların verilməsinə yalnız aşağıdakı hallarda yol verilir:

Açıq kateqoriyalı fərdi məlumatlar verildikdə

“Fərdi məlumatlar haqqında” Qanunun 5.3-cü maddəsinə əsasən, açıq fərdi məlumatlar kateqoriyasına müəyyən olunmuş qaydada adsızlaşdırılmış, subyekt tərəfindən açıq elan olunmuş və ya ümumi istifadə üçün yaradılmış informasiya sisteminə subyektin razılığı ilə onun barəsində daxil edilmiş məlumatlar aiddir.

Misal: Şəxsin adı, soyadı və atasının adı daimi açıq fərdi məlumatdır. Açıq kateqoriyalı fərdi məlumatların konfidensiallığının təmin edilməsi tələb olunmur.

Konfidensial fərdi məlumatlar dövlət orqanları (qurumları) və ya yerli özünüidarə orqanları tərəfindən onlara həvalə edilmiş vəzifələrin icrası ilə bağlı verildikdə və bu zaman fərdi məlumatların informasiya sistemləri üçün qanunvericiliklə müəyyən edilmiş tələblərə əməl edildikdə

“Fərdi məlumatlar haqqında” Qanunun 5.2-ci maddəsinə əsasən, konfidensial fərdi məlumatlar qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş tələblərə uyğun səviyyədə mülkiyyətçi, operator və bu məlumatlara giriş hüququ olan istifadəçilər tərəfindən mühafizə olunmalıdır. Konfidensial fərdi məlumatlar qanunla müəyyən edilmiş hallar istisna olmaqla, üçüncü şəxslərə yalnız subyektin razılığı əsasında verilə bilər.

Fərdi məlumatların verilməsi subyektin həyat və sağlamlığının qorunması məqsədləri üçün lazım olduqda və onun razılığını təxirə salınmadan almaq mümkün olmadıqda

İşçinin həyat və sağlamlığı ilə bağlı ciddi təhlükə yaranması mümkündür. Bu zaman işçinin razılığı olmadan fərdi məlumatların üçüncü şəxsə ötürülməsinə qanunvericilik icazə verir. “İnformasiya əldə etmək haqqında” Qanunun 38.2-ci maddəsinə əsasən, əldə olunmasına məhdudiyyətlər qoyulan şəxsi həyata dair məlumatlar aşağıdakılardır:

• qanunla müəyyənləşdirilmiş qaydada qeydə alınan özəl hüquqi şəxslərdə, üzvlüyə dair məlumatlar istisna olmaqla, siyasi baxışları, dini etiqadları, əqidələri və dünya görüşlərini əks etdirən məlumatlar;
• etnik mənşə və ya irqi mənsubiyyət haqqında məlumatlar;
• cinayət işləri və ya digər hüquq pozuntularına dair işlər üzrə icraatın gedişində toplanmış informasiyalar açıq məhkəmə iclasınadək və ya hüquq pozuntusuna dair məhkəmə qərarı çıxarılanadək, yaxud insanların mənəviyyatı, şəxsi və ailə həyatının müdafiəsi, yetkinlik yaşına çatmayanın, zərərçəkənin və ya şahidin mənafeyi, yaxud ədalət mühakiməsinin həyata keçirilməsi üçün tələb edilən hallarda;
• şəxsin məhkumluğu barədə məlumatlar;
• sağlamlıq vəziyyəti haqqında məlumatlar;
• şəxsin özəl xüsusiyyətləri, qabiliyyəti və xarakterinin digər cizgiləri haqqında məlumatlar;
• sosial yardım və sosial xidmətlər göstərilməsinə dair vəsatətlər barədə məlumatlar;
• ruhi və fiziki əzablara dair məlumatlar;
• şəxsə qarşı məişət zorakılığının törədilməsinə dair məlumatlar;
• vergi ödənişləri üzrə borclar istisna olmaqla, vergitutma ilə əlaqədar məlumatlar;
• maliyyə əməliyyatları barədə məlumatlar.

Qanunun 38.3-cü maddəsinə əsasən, əldə olunmasına məhdudiyyətlər qoyulan ailə həyatına dair məlumatlar aşağıdakılardır:

• cinsi həyat haqqında məlumatlar;
• vətəndaşlıq vəziyyəti aktlarının qeydiyyatı haqqında məlumatlar;
• ailə həyatının ayrı-ayrı məqamları haqqında məlumatlar;
• övladlığa götürmə ilə bağlı məlumatlar.

Mənbə: vergiler.az

Yaxın zamanlarda Azərbaycanda işçilər əməkhaqlarını iş yerinin müəyyən etdiyi deyil, özlərinin seçəcəkləri bankdan ala biləcəklər. Azərbaycan Mərkəzi Bankının (AMB) sədri Taleh Kazımov dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatlarda çalışan işçilərin əməkhaqlarını istənilən bankdan almaları ilə bağlı iş aparıldığını təsdiqləyib və bunun ilin sonuna kimi reallaşacağına işarə edib. “vergiler.az” maliyyə və bank məsələlərini şərh edən ekspertlərlə yeniliyin həm iqtisadi, həm də hüquqi tərəfini təhlil edib, bunun bank sektoruna hansı yeniliklər gətirəcəyini öyrənib.

Bank sektorunda canlanma

Yeniliyin iqtisadi tərəfini şərh edən ekspert Eyyub Kərimli hesab edir ki, bu, bir neçə istiqamətdə həm iqtisadiyyata, həm də vətəndaşlarımıza fayda verə bilər. Birincisi, insanlar məvaciblərini özlərinə daha yaxın ərazilərdə, şərtlərini daha uyğun hesab etdikləri banklardan ala biləcəklər ki, bu da əlçatanlığı təmin edəcək.77 Digər tərəfdən, ekspert düşünür ki, yenilik bank sektorunda canlanma yaradacaq, rəqabətin ciddi şəkildə artmasına gətirib çıxaracaq.

Hüquqşünas Roman Qaraşov da hesab edir ki, əməkhaqqının istənilən ödəniş xidmətləri təchizatçısı vasitəsilə qəbul edilməsi işçilər üçün həm bank seçimi azadlığı, həm də tranzaksiyaların effektiv idarə olunması baxımından üstünlük yaradır. Bu mexanizm fərdi likvidlik menecmenti, “multi-banking” və şəxsi aktivlərin diversifikasiyası üçün də imkanlar açır. Almaniya təcrübəsini misal çəkən hüquqşünas qeyd edir ki, bu ölkədə qüvvədə olan “Zahlungskontengesetz” (ZKG) normativ aktı işçiyə əməkhaqqını istədiyi bank hesabına yönləndirmək hüququ verir və bu, əmək bazarında hüquqi münasibətlərin simmetrik qurulmasına xidmət edir. Hüquqi nöqteyi-nəzərdən, bu yanaşma mülki hüquqda dispozitivlik prinsipi, eləcə də müqavilə azadlığı normalarına əsaslanaraq, işçinin müqavilə münasibətlərində aktiv tərəf kimi iştirakını gücləndirir. Eyni zamanda, kredit tarixçəsinin formalaşması, reytinq təsnifatı və müştəri risk profilinin şəffaflığı baxımından bank-müştəri münasibətlərinin optimallaşdırılmasına töhfə verir.

Bank filiallarının sayı arta bilər

İqtisadçı E.Kərimlinin qənaətinə görə, yenilik sayəsində banklar regionlarda yeni filiallar yaratmaqda maraqlı olacaqlar. Gələcəkdə bu maliyyə təşkilatları arasında formalaşan rəqabətli mühit çərçivəsində istifadəçilərə müəyyən bonus və mükafatların verilməsi reallaşa bilər ki, bu da vətəndaşın işinə yarayacaq və onun gəlirlərinə müəyyən qədər təsir edəcək addımdır. Ekspert hesab edir ki, dəyişiklik depozit və stimullaşdırıcı proqramların həyata keçirilməsinə də yol açacaq. Ümumilikdə isə prosesin reallaşdırılacağı təqdirdə, bank sektorunda şəffaflaşma, rəqabətliliyin artması və son nəticədə insanların daha yaxşı xidmət alması gerçəkləşəcək.

R.Qaraşov da o fikirdədir ki, Azərbaycanda həyata keçirilən bu islahat bankların kommersiya strategiyalarında dəyər əsaslı yanaşmaları, müştəriyönümlü məhsul dizaynını və rəqəmsal tranzaksiyaların üstünlüyünü təşviq edəcək. Hüquqi planda bu rəqabət mühiti istehlakçı rifahının artırılması doktrinası, eləcə də rəqabətə zidd razılaşmaların aradan qaldırılması məqsədilə qəbul edilən Rəqabət Məcəlləsi ilə uzlaşır. Hüquqşünas onu da əlavə edir ki, yeni mexanizm banklar arasında zəmanətli müştəri bazasının hüquqi əsaslarının zəifləməsinə səbəb olacaq və bu, daxili bazarda xidmət rəqabəti, müştəritutumlu təklif modelləri və kredit təşkilatları arasında funksional fərqləndirmə zərurətini artıracaq. “PSD2” direktivi və “Open Banking” texnologiyaları çərçivəsində məlumat portativliyi, API inteqrasiyası, qeyri-bank ödəniş təşkilatlarının iştirakı kimi meyarlar rəqabət mexanizmlərinin genişlənməsinə şərait yaradır. Ekspertin sözlərinə görə, Böyük Britaniyada “Open Banking” rejiminin tətbiqi nəticəsində banklar fərdi təkliflər və maliyyə texnologiyalarına əsaslanan fərdiləşdirilmiş xidmətlər təqdim etməklə bazarda qalmaq üçün davamlı innovasiyalara söykənməyə məcbur olublar.

İşəgötürənin yükü artacaq, amma…

R.Qaraşov hesab edir ki, tətbiq olunacaq yenilik işəgötürənlər üçün ilkin mərhələdə əməliyyat xərcləri, data inteqrasiyası və resursların yenidən təşkili baxımından müəyyən texniki çətinliklər yaratsa da, orta və uzunmüddətli dövrdə bağlılıq şərtləri və monobanka əsaslanan əməkhaqqı layihələri üzrə öhdəliklərin hüquqi aktuallığını itirməsi ilə kommersiya azadlığı və bank münasibətlərində neytrallıq əldə olunacaq.

Maliyyə inklüzivliyi

Hüquqşünas onu da qeyd edib ki, bazara giriş maneələrinin aradan qaldırılması və interbank əlaqələrinin sərbəstləşdirilməsi yeni təşəbbüsün hüquqi arxitekturasının əsasını təşkil edir. Bu yanaşma Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 29-cu maddəsində əksini tapan mülkiyyət hüququ və “İstehlakçıların hüquqlarının müdafiəsi haqqında” Qanunda göstərilən azad və məlumatlı seçim prinsipinə uyğun olaraq formalaşdırılıb.

Bəzi çətinliklər qaçılmazdır…

İslahatın həyata keçirilməsi zamanı banklararası infrastrukturun koordinasiyası, məlumat axınlarının standartlaşdırılması və mövcud əməkhaqqı layihələrinin hüquqi restrukturizasiyası kimi çətinliklər meydana çıxa bilər. Xüsusilə real vaxtlı brutto hesablaşma sistemlərinin (RTGS) olmaması və SEPA Instant Credit Transfer (SCT Inst) standartlarına uyğun texnoloji baza zəifliyi səbəbindən, interbank tranzaksiyalarının optimallaşdırılması gecikə bilər. Bu baxımdan, banklararası məlumat mübadiləsinin təmin olunması üçün hüquqşünas “compliance” standartlarının harmonizasiyası, məlumat mühafizəsi aktlarının tətbiqi və API təhlükəsizliyi ilə bağlı normativ çərçivənin təkmilləşdirilməsini zəruri hesab edir.

Mənbə: vergiler.az

Milli valyutada depozit məbləği yerli bankda 1 il müddətinə yerləşdirilib və müqavilənin şərtlərinə əsasən, 1 il başa çatdıqdan sonra tərəflər müqaviləni dayandırmırsa, depozitin müddəti avtomatik olaraq daha 1 il uzadılıb. Yəni, mahiyyət etibarilə depozit 18 aydan artıq müddətə yerləşdirilib və həmin məbləğ 18 aydan tez ödənilməyib. Müqavilənin şərtlərinə görə, faiz gəlirləri illik ödənilir. Bilmək istəyirəm: bu halda 1-ci il başa çatdıqda ödənilən faiz məbləğindən vergi tutulurmu? 2-ci il başa çatdıqdan sonra, yəni ikinci dəfə ödənilən faiz gəlirlərinə vergi tətbiq olunurmu? 1-ci il başa çatdıqda ödənilən faiz məbləğinə vergi tətbiq olunmuşsa, depozitin müddəti 18 ayı keçdikdən sonra həmin vergi məbləği geri qaytarılırmı? 

İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətindən bildiirlib ki, Vergi Məcəlləsinin 102.1.22-3-cü maddəsinə əsasən, yerli bank və xarici bankın Azərbaycan Respublikasındakı filialı tərəfindən fiziki şəxslərin hər bir bankda (xarici bankın Azərbaycan Respublikasındakı filialında) milli valyutada olan depozitlər üzrə hesablanan aylıq faiz gəlirlərinin 200 manatadək olan hissəsi gəlir vergisindən azaddır.

Bank əmanətləri ilə bağlı Vergi Məcəlləsinə əlavə edilmiş 102.1.22-4-ci maddəyə əsasən isə yerli bank və xarici bankın Azərbaycan Respublikasındakı filialı tərəfindən fiziki şəxslərin hər bir bankda (xarici bankın Azərbaycan Respublikasındakı filialında) milli valyutada olan depoziti 18 ay və daha artıq müddətə yerləşdirildikdə və depozitin məbləği 18 aydan tez olmadan ödənildikdə, hesablanmış faiz gəlirlərinin tam hissəsi 3 il müddətinə vergidən azad edilir.

Misal üçün, vergi ödəyicisi 40.000 manat məbləğində vəsaiti illik 10 faiz olmaqla 1 il müddətinə banka depozit kimi yerləşdirib. Bu zaman həmin vəsait üzrə hesablanan aylıq gəlirin 200 manatlıq hissəsi gəlir vergisindən azaddır. Vətəndaş həmin depoziti 1 ilin sonunda əldə edərsə, bu zaman hesablanmış faiz 4.000 manat təşkil edəcək. Güzəşt məbləği aylıq 200 manat olduğu üçün illik məbləğ 2.400 manat olacaq. Bu zaman bank vətəndaşa ödənən faizin 1.600 (4.000-2.400=1.600) manat hissəsindən ödəmə mənbəyində vergi hesablayacaq.

Tutaq ki, vətəndaş banka 2 il müddətinə 40.000 manat məbləğində illik 10 faiz olmaqla vəsait yerləşdirib. Həmin vəsait müqavilə müddəti başa çatdıqdan sonra əldə edilərsə, o zaman hesablanan tam faiz üzrə gəlir vergisi tətbiq edilməyəcək.

Mənbə: vergiler.az