Blog Full

Məcburi sosial ödənişlər həm işəgötürənlərin, həm də işçilərin üzərinə müəyyən öhdəliklər qoyur. İşsizlikdən sığorta və icbari tibbi sığorta ilə bağlı öhdəliklər necə tənzimlənir? Mövzunu iqtisadçı ekspert Radil Fətullayev şərh edir.

İşsizlik sığortası 1 yanvar 2018-ci ildə qüvvəyə minmiş “İşsizlikdən sığorta haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununa əsasən tətbiq olunur. Qanuna əsasən, işçilərin ixtisar edilməsi nəticəsində əmək münasibətlərinə xitam verilmiş və məşğulluq mərkəzlərində işsiz kimi qeydiyyata alınmış sığorta olunan işsizlər işsizlikdən sığorta haqqı almaq hüququna malikdirlər.

Qanuna əsasən, əmək müqaviləsi bağlanan şəxslərin əməkhaqqından işsizlikdən sığorta olunması aşağıdakı qaydada tutulmalıdır:

1. Sığortaedənin (SE) – işəgötürən müəssisənin hesabına əməkhaqqı fondunun 0,5 faizi;
2. Sığorta olunanın (SO) – işçinin hesabına əməkhaqqı fondunun 0,5 faizi.

Qeyd edək ki, bu hesablama qaydası bütün müəssisələr (dövlət və qeyri-dövlət sektoru) üçün eynidir.

Misal 1: Fərz edək ki, qeyri-neft-qaz sektorunda fəaliyyət göstərən müəssisənin 3 nəfər işçisi vardır. Onların aylıq əməkhaqqı aşağıdakı kimidir:

– direktor – 500 manat;

– mühasib – 300 manat;

– təşkilatçı – 250 manat.

SE və SO hesabına işsizlikdən sığorta haqqı ödənişlərini hesablamaq tələb olunur.

Direktor üçün:

SE hesabına işsizlikdən sığorta haqqı = 500 x 0,5% = 2,50 manat

SO hesabına işsizlikdən sığorta haqqı = 500 x 0,5% = 2,50 manat

Mühasib üçün:

SE hesabına işsizlikdən sığorta haqqı = 300 x 0,5% = 1,50 manat

SO hesabına işsizlikdən sığorta haqqı = 300 x 0,5% = 1,50 manat

Təşkilatçı üçün:

SE hesabına işsizlikdən sığorta haqqı = 250 x 0,5% = 1,25 manat

SO hesabına işsizlikdən sığorta haqqı = 250 x 0,5% = 1,25 manat.

Ölkəmizdə icbari tibbi sığorta sistemi isə 1 yanvar 2021-ci il tarixdən “Tibbi sığorta haqqında” Qanuna əsasən tətbiq edilməyə başlanıb. Qanunun tələbinə görə, icbari tibbi sığorta haqqının ödənilməsinə bu şəxslər cəlb edilir:

– əmək müqaviləsi və mülki-hüquqi xarakterli müqavilə bağlamaqla işçi işə cəlb edən fiziki və hüquqi şəxslər;

– vergi ödəyicisi kimi vergi uçotuna alınmış fiziki şəxslər, o cümlədən fərdi sahibkarlar (əgər fəaliyyəti varsa);

– xüsusi notariuslar;

– vəkillər kollegiyasının üzvləri;

– Azərbaycan Respublikasının ərazisində benzin, dizel yanacağı və maye qazın istehsalı və idxalı ilə məşğul olan vergi ödəyiciləri;

– araq (vodka), tündləşdirilmiş içkilər və tündləşdirilmiş içki materialları, likyor və likyor məmulatları, pivə (alkoqolsuz pivə istisna olmaqla) və pivə tərkibli digər içkilər, siqarilla (nazik siqarlar) və tütündən hazırlanan siqaretlər və onun əvəzediciləri, energetik içkilər istehsalı və idxalı ilə məşğul olan vergi ödəyiciləri.

İndi isə yuxarıda qeyd olunan şəxslər üzrə icbari tibbi sığorta sisteminin tətbiqini və tibbi sığorta haqqının hesablanması qaydasını ayrıca nəzərdən keçirək.

1. Əmək müqaviləsi bağlamaqla muzdlu işçilər cəlb edən şəxslər (fərdi sahibkarlar və hüquqi şəxslər) tərəfindən işçilərə ödənilən əməkhaqqı məbləği icbari tibbi sığortaya cəlb edilməlidir. İcbari tibbi sığorta haqqının ödəniş faizi müəssisəsinin dövlət, neft-qaz və qeyri-dövlət, qeyri-neft qaz sektoruna aid olmasına görə fərqli hesablanır.

Qeyri-dövlət və qeyri neft-qaz sektorunda çalışan işəgötürən və işçilərdən aylıq hesablanmış əməkhaqqının 8000 manata qədər olan hissəsindən ödənilən sığorta haqqının məbləğinə 2022-ci il yanvarın 1-dək 50 faiz güzəşt tətbiq edildiyini nəzərə alaraq, qeyri-dövlət və qeyri-neft sektorunda çalışan işəgötürən və işçilərdən hər birindən aylıq hesablanmış əməkhaqqının 8000 manata qədər olan hissəsindən 1 faiz, 8000 manatdan yuxarı olan hissəsindən isə 0,5 faiz miqdarında, 2022-ci ildən etibarən isə sözügedən sektor üzrə işəgötürən və işçilərin hər birindən aylıq hesablanmış əməkhaqqının 8000 manata qədər olan hissəsindən 2 faiz, 8000 manatdan yuxarı olan hissəsindən isə 0,5 faizi miqdarında icbari sığortaya cəlb etməlidir.

Neft-qaz sahəsində fəaliyyəti olan və dövlət sektoruna aid edilən vergi ödəyicilərində işləyən şəxslərə (o cümlədən, digər əsaslara muzdlu işə cəlb olunan şəxslər) münasibətdə sığortalı qismində çıxış edən işə götürənlər tərəfindən işçinin əməkhaqqının 8000 manatadək olan hissəsindən 2 faiz, 8000 manatdan yuxarı olan hissəsindən 0,5 faiz, sığortaolunan tərəfindən əməkhaqqının 8000 manatadək olan hissəsindən 2 faiz, 8000 manatdan yuxarı olan hissəsindən 0,5 faiz miqdarında icbari tibbi sığorta haqları tutulması müəyyən edilmişdir. İcbari tibbi sığortanın hesablanması ilə aşağıdakı nümunədən tanış ola bilərsiz.

Misal 2: Fərz edək ki, dövlət sektorunda fəaliyyət göstərən müəssisənin 3 nəfər işçisi vardır. Onların aldıqları aylıq əməkhaqqı aşağıdakı kimidir:

– direktor – 700 manat;

– mühasib köməkçisi – 450 manat;

– təşkilatçı – 350 manat.

SE və SO hesabına icbari tibbi sığorta haqqı ödənişlərini hesablamaq tələb olunur.

Direktor üçün:

SE hesabına icbari sığorta haqqı = 500 x 2% = 10 manat

SO hesabına icbari sığorta haqqı = 500 x 2% = 10 manat

Mühasib üçün:

SE hesabına icbari sığorta haqqı = 300 x 2% = 6 manat

SO hesabına icbari sığorta haqqı = 300 x 2%= 6 manat

Təşkilatçı üçün:

SE hesabına icbari sığorta haqqı = 250 x 2% = 6 manat

SO hesabına icbari sığorta haqqı = 250 x 2% = 6 manat

Mülki-hüquqi xarakterli müqavilə bağlamaqla fiziki şəxslər işə cəlb edildikdə, həmin şəxslərin aylıq gəlirlərinin 8000 manatadək olan hissəsindən 2 faiz, 8000 manatdan yuxarı olan hissəsindən isə 1 faiz miqdarında icbari tibbi sığorta haqqı tutulmalıdır. İcbari tibbi sığorta haqları əməkhaqqı ödənişləri ilə eyni vaxtda, lakin sonrakı ayın 15-dən gec olmayaraq tam məbləğdə ödənilməlidir.

2. Vergi ödəyicisi kimi vergi uçotuna alınmış fiziki şəxslər, o cümlədən fərdi sahibkarlar, xüsusi notariuslar və vəkillər kollegiyasının üzvləri (sahibkarlıq fəaliyyətinin və ya digər vergi tutulan əməliyyatlarının müvəqqəti dayandırıldığı hallar istisna olmaqla) fəaliyyət göstərdiyi ay üzrə minimum aylıq əməkhaqqının 4 faizi miqdarında icbari tibbi sığorta haqqı ödəməlidirlər.
3. Xüsusi notariuslar da fərdi sahibkarlar kimi fəaliyyət göstərdiyi ay üzrə minimum aylıq əməkhaqqının 4 faizi miqdarında icbari tibbi sığorta haqqı ödəməlidirlər.
4. Vəkillər kollegiyasının üzvləri də fəaliyyət göstərdiyi ay üzrə minimum aylıq əməkhaqqının 4 faizi miqdarında icbari tibbi sığorta haqqı ödəməlidirlər.
5. Azərbaycan Respublikasının ərazisində istehsal edilən və daxili istehlaka yönəldilən benzinin, dizel yanacağının və maye qazın istehsalı və idxalı ilə məşğul olan vergi ödəyiciləri tərəfindən benzinin, dizel yanacağının və maye qazın hər litrinə 0,02 manat olmaqla icbari tibbi sığorta haqqı hər ay üçün hesablanmalı, hesabat ayından sonrakı ayın 20-dən gec olmayaraq ödənilməli və hesabat ayından sonrakı ayın 20-dən gec olmayaraq ödənilmiş icbari tibbi sığorta haqları barədə bəyannamə təqdim edilməlidir.
6. Araq (vodka), tündləşdirilmiş içkilər və tündləşdirilmiş içki materialları, likyor və likyor məmulatları, pivə (alkoqolsuz pivə istisna olmaqla) və pivə tərkibli digər içkilər, siqarilla (nazik siqarlar) və tütündən hazırlanan siqaretlər və onun əvəzediciləri, energetik içkilər istehsalı və idxalı ilə məşğul olan vergi ödəyiciləri də icbari tibbi sığortaya cəlb edilir. Belə ki, araq (vodka), tündləşdirilmiş içkilər və tündləşdirilmiş içki materialları, likyor və likyor məmulatlarının hər litrinə görə tətbiq edilən aksiz dərəcəsinin 0,2 manatı, pivə (alkoqolsuz pivə istisna olmaqla) və pivə tərkibli digər içkilərin hər litrinə görə tətbiq edilən aksiz dərəcəsinin 0,05 manatı, siqarilla (nazik siqarlar) və tütündən hazırlanan siqaretlər və onun əvəzedicilərinin 1000 ədədinə görə tətbiq edilən aksiz dərəcəsinin 1,5 manatı və energetik içkilərin hər litrinə görə tətbiq edilən aksiz dərəcəsinin 0,1 manatı məbləğində icbari tibbi sığorta haqqı tətbiq olunmalıdır.

---

Mənbə: vergiler.az

---

---

Teleqram qrupumuza üzv olun

---

---

Ən son mühasibat xəbərlərini qaçırmaq istəmirsinizsə, bu linkə daxil olaraq XƏBƏRLƏRƏ ABUNƏ OLUN

Mühasibat və Kadr Xidmətləri üçün linkə daxil olun

Mühasibat sahəsində ən son iş elanları və xəbərlərini izləmək üçün linkə daxil olaraq qrupumuza üzv olun

İqtisadi mahiyyətinə görə aksizlər bir tərəfdən yüksək rentabelli məhsul istehsalından əldə edilən əlavə mənfəətin bir hissəsinin dövlət büdcəsinə tutulması, digər tərəfdən isə sosial cəhətdən zərərli malların istehlakının məhdudlaşdırılması məqsədilə tətbiq edilir. Aksizlərlə bağlı vergi ödəyicilərində sual doğuran məsələləri iqtisadçı ekspert Radil Fətullayev şərh edir.

Aksiz ödəyiciləri sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi olmaq hüququna malik deyillər. Ölkəmizdə aksizli malların istehsalı və ya idxalı ilə məşğul olan bütün müəssisələr və fiziki şəxslər, ölkənin hüdudlarından kənarda bilavasitə özü və ya podratçı vergi vasitəsilə aksizli malları, istehsal edən və istehsal etdiyi yerdə vergi ödəyicisi kimi uçotda olmayan Azərbaycan Respublikasının rezidentləri aksizin ödəyiciləridir. Həmçinin aksizli mallar sifarişçinin göndərdiyi xammaldan Azərbaycan Respublikası ərazisində istehsal edildiyi hallarda, malların istehsalçısı (podratçı) aksizin ödəyicisidir. Bu halda istehsalçı (podratçı) aksiz məbləğlərini sifarişçidən almalıdır. Aksizli malların istehsalçısı və sifarişçisi qarşılıqlı surətdə asılı olan rezident şəxslər olduqda isə malın sahibi (sifarişçi) aksizin ödəyicisidir.

Vergi Məcəlləsinin 190.1-ci maddəsinə əsasən, aksizli mallara içməli spirt, maya, pivə və spirtli içkilərin bütün növləri, tütün məmulatları, neft məhsulları, minik avtomobilləri (xüsusi nişan və avadanlıqlarla təchiz olunmuş xüsusi təyinatlı avtonəqliyyat vasitələri istisna olmaqla), istirahət və ya idman üçün yaxtalar və bu məqsədlər üçün nəzərdə tutulan digər üzən vasitələr, idxal olunan platin, qızıl, ondan hazırlanmış zərgərlik və digər məişət məmulatları, emal olunmuş, çeşidlənmiş, çərçivəyə salınmış və bərkidilmiş almaz, idxal olunan xəz-dəri məmulatları, energetik içkilər, avtobuslar (sıxılmış qazla işləyən avtobuslar istisna olmaqla) aiddir. Bunlardan əlavə, elektron siqaretlər üçün maye istehsal edən müəssisələr də aksiz vergisinin ödəyiciləridir .

Aksiz bəyannaməsi hər ay üçün növbəti ayın 20-ə qədər təqdim edilməlidir. Hesablanmış vergi məbləği də həmin tarixə qədər büdcəyə ödənilməlidir. Aksiz ilə alınmış mallar aksizli malların istehsalı üçün istifadə edildikdə kənar təşkilatlara ödənmiş aksiz məbləği büdcədən əvəzləşdirilə bilər.

Misal: Müəssisə araq istehsal etmək üçün kənar təşkilatdan aksiz vergisi və ƏDV ilə birlikdə 1000 litr içməli spirt almış, bunun üçün kənar təşkilata 10.030 manat (ƏDV və aksiz daxil) ödəniş etmişdir. Spirtin 1 litri üçün aksiz vergisinin 3,20 manat olduğunu nəzərə alsaq:

10.030/1,18 = 8.500 manat 1000 x 3,2 = 3.200 manat (aksiz)

8.500 x 18% = 1.530 manat (ƏDV)

5300 + 1.000×3,20 = 8.500 manat (aksizlə birgə)

8.500 +8.500 x 18% = 10.030

Alınmış içməli spirt tam həcmdə istifadə olunaraq 2.200 litr araq istehsal edilmişdir. Arağın maya dəyəri 12.500 manat olmuş və istehsal olunan məhsul istehsal binasının hüdudlarından kənara çıxarılmışdır.

Araq üçün aksiz 1litr = 3,20 manat olduğunu nəzərə alsaq,

2.200 x 3,20 = 7.040 manat; büdcəyə ödənilməli olan aksiz vergisinin məbləği:

7.040-3.200=3840 manat.

Vergi Məcəlləsinin 188.1-ci maddəsinə əsasən, aşağıda göstərilənlər aksizdən azad edilir:

• fiziki şəxsin fərdi istehlakı üçün 1,5 litr alkoqollu içkinin, 200 ədəd siqaretin, 20 qram qızılın, ondan hazırlanmış zərgərlik və digər məişət məmulatlarının, emal olunmuş, çeşidlənmiş, çərçivəyə salınmış və bərkidilmiş 0,5 karat almazın idxalı, həmçinin Azərbaycan Respublikasına avtomobillərlə gələn şəxslər üçün həmin avtomobilin texniki pasportu ilə nəzərdə tutulmuş bakındakı yanacaq;
• Azərbaycan Respublikası ərazisindən tranzitlə daşınan mallar;
• Azərbaycan Respublikası Gömrük Məcəlləsinin 192-ci və 194-cü maddələrində nəzərdə tutulmuş hallarda malların Azərbaycan Respublikası ərazisinə müvəqqəti idxalı;
• Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Bankının aktivlərində yerləşdirilmək üçün idxal olunan platin, qızıl və emal olunmuş, çeşidlənmiş, çərçivəyə salınmış və bərkidilmiş almaz, Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Fondunun aktivlərində yerləşdirilmək üçün idxal olunan qızıl;
• müvafiq icra hakimiyyəti orqanının müəyyən etdiyi orqanın (qurumun) müəyyən etdiyi qaydada müvafiq icra hakimiyyəti orqanının müəyyən etdiyi orqan (qurum) tərəfindən verilmiş təsdiqedici sənəd əsasında Azərbaycan Respublikasında keçirilən UEFA 2019 Avropa Liqasının final oyunu və UEFA 2020 Futbol çempionatının oyunları ilə əlaqədar idxal edilən mallar.

Bu Məcəllənin 188.1-ci maddəsində göstərilən aksizdən azadolmalar yalnız gömrük rüsumlarından azadolmaların şərtlərinin yerinə yetirildiyi zaman tətbiq edilir. Əgər gömrük rüsumu tutulması məqsədləri üçün idxal rüsumun geri qaytarılması rejiminin təsiri altına düşürsə və ya azadolmanın şərtləri pozulduğu üçün gömrük rüsumunun ödənilməsi tələb edilirsə, həmin rejim aksizin tutulmasına da tətbiq olunur.

Aksizin uçotu ƏDV-nin uçotu kimi aparılır. Lakin ƏDV-dən fərqli olaraq aksiz konkret mallara tətbiq edilir.

Misal: Fərz edək ki, energetik içkinin istehsal edən müəssisə ay ərzində 5.000 litr içki istehsal edib və içkinin 1 litrinin maya dəyəri 0,15 manat olub. Məhsulun yarısı (2.500 litr) satış məqsədilə istehsal binasından kənara çıxarılıb. 1 litrin topdansatış qiyməti 4 manat müəyyənləşdirilib. Energetik içki üçün aksiz dərəcəsinin 1 litr=3,1 manat olduğunu nəzərə alsaq, dövr ərzində bazara çıxarılan məhsula aksiz aşağıdakı qaydada hesablanaraq büdcəyə ödənilir:

Satışa çıxarılan məhsulun maya dəyəri = 2.500litr x 0,15 manat = 375 manat;

Məhsulun satış dəyəri = 2.500 litrx4 manat = 10.000 manat;

Aksiz = 2.500 litrx3,1 manat=7750 manat.

---

Mənbə: vergiler.az

---

---

Teleqram qrupumuza üzv olun

---

---

Ən son mühasibat xəbərlərini qaçırmaq istəmirsinizsə, bu linkə daxil olaraq XƏBƏRLƏRƏ ABUNƏ OLUN

Mühasibat və Kadr Xidmətləri üçün linkə daxil olun

Mühasibat sahəsində ən son iş elanları və xəbərlərini izləmək üçün linkə daxil olaraq qrupumuza üzv olun