Blog Full

Mövzunu “Consulting Group” MMC-nin direktor-auditoru Elçin Əkbərov şərh edir:

“Auditor xidməti haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununa əsasən, audit əmtəə istehsalı və satışı, xidmət göstərilməsi və iş görülməsi ilə məşğul olan təsərrüfat subyektlərində mühasibat uçotunun dəqiq və dürüst aparılmasının və maliyyə hesabatlarının müstəqil yoxlanılmasıdır.

Audit yoxlaması məcburi və ya könüllü (təsərrüfat subyektinin öz təşəbbüsü ilə) ola bilər. Qanuna görə, öz maliyyə hesabatlarını dərc etdirməli olan təsərrüfat subyektləri üçün, habelə qanunla bilavasitə nəzərdə tutulmuş hallarda həyata keçirilməli audit məcburi, digər hallarda isə könüllüdür.

Auditor xidməti nədir?

Təsərrüfat subyektlərində müqavilə əsasında maliyyə-təsərrüfat fəaliyyəti sahəsində yoxlama, ekspertiza, təhlil aparmaq və yazılı rəy vermək, mühasibat uçotu qurmaq, hesabat göstəricilərinin dürüstlüyünü təsdiq etmək və auditorun peşə fəaliyyətinə (auditor təşkilatının nizamnamə məqsədlərinə) uyğun olaraq maliyyə-təsərrüfat münasibətləri sahəsində digər xidmətləri göstərmək auditor xidməti hesab edilir.

Hansı audit növləri var?

Ümumilikdə auditi 3 yerə bölmək olar: daxili audit, kənar audit, dövlət auditi.

Daxili audit: “Daxili audit haqqında” Qanuna əsasən, daxili audit təsərrüfat subyektinin fəaliyyətinin inkişafına və səmərəliliyinin yüksəldilməsinə yönəldilmiş risklərin idarə olunması, nəzarət və idarəetmənin səmərəliliyinin qiymətləndirilməsi və inkişafına sistemli yanaşmaqla, təsərrüfat subyektinə öz məqsədlərinə nail olmaqda köməklik edən obyektiv, təminatverici və məsləhətverici fəaliyyətdir.

Kənar audit: “Auditor xidməti haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununa əsasən, audit əmtəə istehsalı və satışı, xidmət göstərilməsi və iş görülməsi ilə məşğul olan təsərrüfat subyektlərində mühasibat uçotunun dəqiq və dürüst aparılmasının və maliyyə hesabatlarının müstəqil yoxlanılmasıdır.

Dövlət auditi: “Auditor xidməti haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununda qeyd olunur ki, auditor xidməti dövlət orqanlarının öz səlahiyyətləri daxilində təsərrüfat subyektlərinin fəaliyyətini yoxlamasını istisna etmir. Misal üçün, Vergi Məcəlləsində “elektron audit” termini var – vergi ödəyicisinin elektron formatda saxlanılan maliyyə (mühasibat) məlumatlarına xüsusi proqram təminatı vasitəsilə birbaşa və ya məsafədən çıxış imkanı yaradılmaqla aparılan vergi yoxlaması.

Auditor rəyi nədir?

“Auditor xidməti haqqında” Qanuna əsasən, auditor rəyi auditorun (auditor təşkilatının) imzası və möhürü ilə təsdiq olunmuş, audit aparılan təsərrüfat subyektinin maliyyə vəziyyətinə, maliyyə-təsərrüfat əməliyyatlarının qanuniliyinə, illik maliyyə hesabatları maddələrinin doğruluğuna, mühasibat uçotunun ümumi vəziyyətinə verdiyi qiyməti əks etdirən və bütün hüquqi və fiziki şəxslər, dövlət hakimiyyəti və idarəetmə orqanları, habelə məhkəmə orqanları üçün hüquqi əhəmiyyəti olan rəsmi sənəddir.

Auditor rəyini tələb etmək, eyni zamanda, vergi orqanlarının hüquqlarına aid edilib. Belə ki, Vergi Məcəlləsinin 23.1.4-cü maddəsində qeyd olunur ki, vergi ödəyicisi auditor tərəfindən yoxlanılmalı olduğu halda, auditor rəyi vergi orqanları tərəfindən tələb edilə bilər.

Kənar audit və auditor rəyi kimlər üçün məcburidir?

1. Məhdud məsuliyyətli cəmiyyət: Mülki Məcəlləsinin 91.4-cü maddəsinin tələblərinə uyğun olaraq, (mikro və kiçik sahibkarlıq subyektləri istisna olmaqla) illik maliyyə hesabatlarının düzgünlüyünü yoxlatmaq üçün hər il müstəqil auditor cəlb etməlidir (kənar audit). Cəmiyyətin illik maliyyə hesabatlarının auditor yoxlanışı hər hansı iştirakçının tələbi ilə də aparıla bilər. Bu halda auditor yoxlanışı həmin yoxlamanı tələb edən iştirakçının hesabına aparılır. Cəmiyyətin fəaliyyətinin auditor yoxlanışlarının aparılması qaydası qanunvericilik və cəmiyyətin nizamnaməsi ilə müəyyənləşdirilir.

2. Səhmdar cəmiyyətləri illik hesabatlarını və maliyyə hesabatlarını (mikro və kiçik sahibkarlıq subyektləri istisna olmaqla) hamının tanış olması üçün hər il dərc etməyə borcludur. Bu zaman o, illik maliyyə hesabatlarının yoxlanılması üçün müstəqil auditor cəlb etməyə borcludur.

Bundan başqa, nizamnamə kapitalında məcmu payı 10 faiz və daha çox olan səhmdarların tələbi ilə səhmdar cəmiyyətinin fəaliyyətinin auditor yoxlanışı istənilən vaxt keçirilməlidir.3. Bank olmayan kredit təşkilatları;

4. Sığorta təşkilatları;

5. İnvestisiya fondları və onun depozitarı;

6. İnvestisiya şirkəti;

7. Fond birjası;

8. Klirinq təşkilatı.

Aidiyyəti şəxslə bağlanması nəzərdə tutulan əqdin dəyəri hüquqi şəxsin aktivlərinin 5 faiz və daha çox hissəsini təşkil etdikdə, Mülki Məcəllənin 49-1.2. maddəsinin tələblərinə uyğun olaraq, həmin əqd hüquqi şəxs tərəfindən cəlb edilmiş müstəqil auditorun rəyi və hüquqi şəxsin iştirakçılarının ümumi yığıncağının sadə səs çoxluğu ilə qəbul edilmiş qərarı ilə bağlanılır.

Mülki Məcəllənin 49-1.1-ci maddəsinə əsasən, hüquqi şəxsə aidiyyəti olan şəxslər aşağıdakılardır:

• hüquqi şəxsin Direktorlar Şurasının (Müşahidə Şurasının) və icra orqanının rəhbəri və üzvləri;
• hüquqi şəxsin struktur bölməsinin (filial, nümayəndəlik, idarə və s.) rəhbəri;
• yuxarıdakı bəndlərdə göstərilən şəxslərin qohumları (əri (arvadı), valideynləri, o cümlədən ərinin, arvadının valideynləri, babaları və nənələri, övladları, övladlığa götürənləri (götürülənləri), qardaşları və bacıları);
• hüquqi şəxsin nizamnamə kapitalında ən azı 10 faiz və daha çox paya birbaşa və ya dolayı yolla malik olan hər hansı şəxs;
• yuxarıdakı 4.1., 4.2. və 4.4. bəndlərində göstərilən şəxslərin birbaşa və ya dolayısı ilə iştirak etdiyi hüquqi şəxslər;
• hüquqi şəxsin nizamnamə kapitalında ən azı 20 faiz payla iştirak etdiyi hüquqi şəxs;
• yuxarıdakı 4.4. və 4.6. bəndlərində göstərilən hüquqi şəxslərdə ən azı 20 faiz paya (səhmlərə) malik olan hər hansı şəxs;
• yuxarıdakı 4.4. və 4.6. bəndlərində göstərilən hüquqi şəxslərin Direktorlar Şurasının (Müşahidə Şurasının) və icra orqanlarının rəhbərləri;
• “Banklar haqqında”, “Bank olmayan kredit təşkilatları haqqında” və “İnvestisiya fondları haqqında” Azərbaycan Respublikasının qanunları ilə müəyyən edilmiş, müvafiq olaraq, banklara, bank olmayan kredit təşkilatlarına və investisiya fondlarına aidiyyəti olan digər şəxslər.

Təsərrüfat cəmiyyəti iştirakçısının mayasının pulla qiymətləndirilməsi Mülki Məcəllənin 64.9. maddəsinin tələblərinə uyğun olaraq, cəmiyyətin təsisçiləri (iştirakçıları) arasında razılaşmaya əsasən yerinə yetirilir və müstəqil ekspert yoxlamasından (auditdən) keçirilməlidir.

Məcburi auditdən yayınmağa görə cərimələr

İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 464-cü maddəsinə əsasən, “Auditor xidməti haqqında” Qanunla nəzərdə tutulmuş hallarda həyata keçirilməli olan məcburi auditdən yayınmağa görə vəzifəli şəxslər 300-600 manat arası, hüquqi şəxslər isə 1.500-2.500 manat arası məbləğdə cərimə edilir.

Başqa hansı hallarda auditor cəlb edilə bilər?

Ləğv ediləcək hüquqi şəxsin bütün kreditorlarının tələblərini 12 ay ərzində qarşılamaq üçün ödəmə qabiliyyətinin olub-olmamasını təsdiq etmək üçün Mülki Məcəllənin 59.2-1-ci maddəsinin tələblərinə uyğun olaraq, iştirakçıların ümumi yığıncağı müstəqil auditor cəlb edə bilər. Müstəqil auditor hüquqi şəxsin ödəmə qabiliyyətinin olmasını öz rəyi ilə təsdiq etdikdə, həmin rəy hüquqi şəxsin cari fəaliyyətinə rəhbərlik edən icra orqanından hüquqi şəxsin bütün kreditorlarının tələblərini 12 ay ərzində qarşılamaq üçün ödəmə qabiliyyətinin olmasını təsdiq edən rəsmi bəyanata (aktiv və passivlərinin vəziyyəti barədə) bərabər tutulur. Ümumi yığıncaq o halda müstəqil auditor cəlb edir ki, icra orqanı yuxarıda qeyd olunan bəyanatın qəbul edilməsinin mümkünsüzlüyünü bildirsin:

• nizamnamə kapitalının artırılması üçün;
• mühasibatlığın, vergi, hüquq və kadr qanunvericiliyinə riayət olunmasının auditinin aparılması üçün;
• səlahiyyətli dövlət orqanlarının sifarişi ilə aparılan auditlər üçün.

Hansı hallarda maliyyə hesabatları dərc etdirilməlidir?

Kommersiya təşkilatlarının illik maliyyə hesabatlarının və birləşdirilmiş (konsolidə edilmiş) maliyyə hesabatlarının təqdim olunması və dərc edilməsi qaydalarına əsasən, illik maliyyə hesabatları və birləşdirilmiş (konsolidə edilmiş) maliyyə hesabatları auditor rəyi ilə birlikdə aşağıda qeyd olunan qurumların internet səhifəsində və ya mətbu orqanda dərc edilməlidir:

• ictimai əhəmiyyətli qurumlar;
• birləşdirilmiş (konsolidə edilmiş) maliyyə hesabatlarını hazırlayan kommersiya təşkilatları (mikro və kiçik sahibkarlıq subyektləri istisna olmaqla);
• dövlət zəmanəti ilə kredit alan kommersiya təşkilatları;
• dövlət borcunun xərclənməsi ilə bağlı layihələrdə iştirak edən kommersiya təşkilatları;
• büdcədən subsidiya, subvensiya, qrant və ya müəyyən səlahiyyətlərin yerinə yetirilməsi ilə bağlı büdcə vəsaiti ayrılan kommersiya təşkilatları.

İctimai əhəmiyyətli qurumlara hansılar daxildir?

Aşağıda sadalananlar ictimai əhəmiyyətli qurumlar hesab edilirlər:

• publik hüquqi şəxslər;
• ictimai birliklər və fondlar;
• dini qurumlar;
• kredit təşkilatları;
• sığortaçılar və təkrarsığortaçılar;
• investisiya fondları və bu fondların idarəçiləri;
• qeyri-dövlət (özəl) sosial fondlar;
• qiymətli kağızlar bazarında lisenziyalaşdırılan şəxslər;
• qiymətli kağızları fond birjasında dövriyyədə olan hüquqi şəxslər;
• media ilə məhsullarının istehsalını və (və ya) yayılmasını həyata keçirən hüquqi şəxslər;
• telekommunikasiya xidməti göstərən müəssisələr;
• poçt müəssisələri;
• müntəzəm sərnişin və yük daşımalarını həyata keçirən nəqliyyat müəssisələri;

“Kommersiya təşkilatlarının (kredit təşkilatlarından, sığorta şirkətlərindən, investisiya fondlarından və bu fondların idarəçilərindən, qeyri-dövlət (özəl) sosial fondlarından, qiymətli kağızlar bazarında lisenziyalaşdırılan şəxslərdən, qiymətli kağızları fond birjasında dövriyyədə olan hüquqi şəxslərdən başqa) ictimai əhəmiyyətli qurumlara aid edilməsi üçün meyar göstəriciləri”nə cavab verən hüquqi şəxslər, yəni aşağıdakı tələblərdən hər hansı birinə və ya bir neçəsinə cavab verən kommersiya təşkilatları:

İllik gəlir (mln.manat)	Hesabat ili ərzində işçilərin orta hesabla sayı (nəfər)	Balansın yekun məbləği (mln.manat)
200,0	1500	500,0

Mənbə: vergiler.az

Ölkənin birinci bankı Kapital Bank korporativ sosial məsuliyyət sahəsində daha bir addım ataraq həssas qrupdan olan qızların təhsilinə dəstək göstərmək məqsədilə yeni təqaüd proqramına start verib. Proqram ötən gün Kapital Bank və Azərbaycan Respublikasının Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsi arasında imzalanan memorandum çərçivəsində həyata keçiriləcək.

Qızların təhsil imkanlarının artırılması, onların cəmiyyətdə sosial aktivliyinin gücləndirilməsi və gələcək inkişaflarına dəstək məqsədi daşıyan memorandumu Kapital Bank-ın İdarə Heyətinin sədri, Baş İcraçı direktor Fərid Hüseynov və Azərbaycan Respublikasının Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsinin sədri Bahar Muradova imzalayıb.

Tədbirdə çıxış edən Fərid Hüseynov Kapital Bank-ın təhsilə dəstək verərməklə bazarda ixtisaslı və peşəkar kadrların yetişdirilməsinə töhfə verdiyini vurğulayıb. O qeyd edib ki, bu kadrlar arasında qızların olması olduqca qürurvericidir: “Qızların təhsilinə dəstək ölkəmiz və region üçün vacib bir mövzudur. Biz bilirik ki, bəzi regionlarda qızların təhsilinə mane olan sosial və iqtisadi baryerlər var. Kapital Bank olaraq bu çətinliklərin öhdəsindən gəlməkdə və qızlarımızın daha güclü, müstəqil fərdlər kimi formalaşmasında həyata keçirdiyiniz layihələrdə sizin yanınızda olmaqdan məmnunuq”.

Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsinin sədri Bahar Muradova da çıxışında bu əməkdaşlığın cəmiyyətin inkişafı üçün önəmini vurğulayıb: “Dövlət və özəl sektorun tərəfdaşlığı, xüsusilə qızların təhsilində bərabər imkanların yaradılmasına böyük töhfə verir. 2021-ci ildən başlayaraq qızların təhsilinə dəstək məqsədilə Komitənin həyata keçirdiyi layihələr ictimaiyyət arasında xüsusi maraq doğurur və geniş vüsət alır. İnanıram ki, bu layihə də onların gələcək uğurlarına vəsilə olacaq”.

Qeyd edək ki, “Arzumuz var” sloqanı ilə həyata keçirilən təqaüd proqramı çərçivəsində ilk mərhələdə paytaxt Bakı və bölgələrdən olan 15 nəfər abituriyentə dəstək göstəriləcək.

Kapital Bank və Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsi arasında qurulan bu tərəfdaşlıq, həssas qrupdan olan abituriyent qızların təhsilinə investisiya qoyaraq, onların güclü, müstəqil və ölkənin gələcək inkişafında aparıcı rol oynayan fərdlərə çevrilməsinə imkan yaradacaq.

Ölkənin birinci bankı olan Kapital Bank PAŞA Holding-ə daxildir və Azərbaycanda ən böyük filial şəbəkəsi, 119 filialı və 53 şöbəsi ilə müştərilərin xidmətindədir. Bankın məhsul və xidmətləri barədə daha ətraflı məlumat almaq üçün https://kapitalbank.az saytına, 196 Sorğu Mərkəzinə və ya Bankın müxtəlif sosial şəbəkələrdə olan səhifələrinə müraciət edə bilərsiniz. Nağd pul krediti sifarişi üçün— https://kbl.az/prgtk, Birbank kartı sifarişi üçün — https://kbl.az/prcrc.

Fərdi qaydada dərzi fəaliyyəti ilə məşğul olan fiziki şəxs sahəsi 3 kvadratmetrə yaxın icarədə olan obyektdə fəaliyyət göstərir. Həmin şəxs sadələşdirilmiş vergini hansı qaydada ödəməlidir? 

İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətindən bildirilib ki, fərdi qaydada muzdlu işçi cəlb etmədən dərzi fəaliyyəti göstərib gəlir əldə edən şəxslər vergi öhdəliklərini “Sadələşdirilmiş vergi üzrə sabit məbləğin, məcburi dövlət sosial sığorta və icbari tibbi sığorta haqqının ödənilməsi haqqında qəbz” almaqla yerinə yetirirlər. Qeyd olunanlara əsasən, həmin şəxslər vergi orqanında uçota alınmalı, VÖEN əldə etməli və bu fəaliyyəti həyata keçirməyə başlayanadək Dövlət Vergi Xidmətindən könüllü olaraq növbəti ay, rüb, yarımil və ya il üçün “Sadələşdirilmiş vergi üzrə sabit məbləğin, məcburi dövlət sosial sığorta və icbari tibbi sığorta haqqının ödənilməsi haqqında qəbz” almalıdırlar.

“Sadələşdirilmiş vergi üzrə sabit məbləğin və məcburi dövlət sosial sığorta haqqının ödənilməsi haqqında qəbz” vergi ödəyicisi yazılı müraciət etdikdə iki iş günündən gec olmayaraq, elektron qaydada müraciət etdikdə isə real vaxt rejimində verilir. Həmin şəxslər sabit qəbz almaq üçün yazılı müraciət etdikdə sadələşdirilmiş verginin, məcburi dövlət sosial sığorta və icbari tibbi sığorta haqqının ödənilməsini təsdiq edən ödəniş sənədini müraciətinə əlavə edir, elektron qaydada müraciət etdikdə isə ödənişi müraciətin edildiyi zaman elektron qaydada həyata keçirir.

Eyni zamanda, vergi qanunvericiliyinin tələbinə əsasən, vergi ödəyicisi olan fiziki və hüquqi şəxslər sahibkarlıq fəaliyyətində istifadə etdikləri təsərrüfat subyektlərinin uçota almasını təmin etməlidirlər. Vergi ödəyicisi tərəfindən təsərrüfat subyekti (obyekti) olduğu yer üzrə uçota alındıqda “Vergi ödəyicisinin filialının, nümayəndəliyinin və ya digər təsərrüfat subyektinin (obyektinin) olduğu yer üzrə vergi uçotuna alınması haqqında ərizə” kağız formasında və ya İnternet Vergi İdarəsi vasitəsilə elektron qaydada doldurularaq vergi orqanına təqdim edilir. Ərizəyə təsərrüfat subyektinin bu fəaliyyətin yerinə yetiriləcəyi ünvanı təsdiq edən sənədin (mülkiyyət hüququnu təsdiq edən sənədin, icarə müqaviləsinin və ya qanunvericiliklə nəzərdə tutulmuş digər sənədin) surətləri əlavə edilir.

Əsas: Vergi Məcəlləsinin 16-cı, 33-cü, 34-cü, 218-ci, 220-ci maddələri və Vergilər Nazirliyinin 06.03.2013-cü il tarixli 1317040100206300 nömrəli əmri ilə təsdiq edilmiş “Vergi orqanlarında vergi ödəyicilərinin uçotunun aparılmasına dair Qaydalar”

Mənbə: vergiler.az

Mövzunu “vergiler.az”a əmək qanunvericiliyi üzrə ekrpert Nüsrət Xəlilov şərh edir.

Fərdi əmək mübahisələnin həllində 2 hal mövcuddur:

1. Müəssisələrdə həmkarlar ittifaqları təşkilatının nəzdində fərdi əmək mübahisələrinə məhkəməyə qədər baxan orqan varsa, işçi hüququnun pozulduğunu aşkar etdiyi gündən etibarən 3 təqvim ayı ǝrzində həmin orqana müraciət edə bilər.

2. Başqa qalan bütün hallarda fərdi əmək mübahisəsinin həll edilməsi üçün işçi hüququnun pozulduğunu aşkar etdiyi gündən etibarən 1 tǝqvim ayı ərzində məhkəməyə müraciət edə bilər.

Hüququnun pozulmasının aşkar edildiyi gün dedikdə, işçiyə müvafiq əmrin, (sərəncamın, qərarın), əmək kitabçasının, haqq-hesab sənədlərinin (kitabçasının, vərəqəsinin, çekinin) verildiyi, həmçinin əmək müqaviləsinin Əmək Məcəlləsində nəzərdə tutulmuş şərtlərinin işəgötürən tərəfindən müvafiq qaydada sənədləşdirilmədən bilə-bilə qəsdən pozulduğu gün nəzərdə tutulur.

Şikayətlər zamanı iddia müddətlərinin müəyyən olunmasına bir neçə nümunə ilə baxaq:

Misal 1

19.04.2022-ci il tarixdə işçi öz təşəbbüsü ilə əmək müqaviləsinə xitam verilməsi üçün müraciət edib. 19.05.2022-ci il tarixdə işçinin əmək müqaviləsinə xitam verilib. Lakin işçinin əmək müqaviləsinə Əmək Məcəlləsinin 70-ci maddəsinin “d” bəndi (sınaq müddəti ərzində işçi özünü doğrultmadıqda) ilə xitam verilib. Nümunəyə uyğun iki hala nəzər yetirək:

1-ci hal: İşçiyə əmək kitabçası qanunvericiliyə uyğun olaraq işdən çıxdığı gün, yəni, 19.05.2022-ci il tarixdə verilib. İşçi 22.07.2022-ci il tarixdə əmək müqaviləsinə yanlış əsasla xitam verilməsinin fərqinə varıb. Bu halda işçinin hüququnun pozulduğunun aşkar etdiyi gün ona əmək kitabçasının təqdim edildiyi gün hesab edilir və işçi bu tarixdən 1 təqvim ayı müddətini ötürdüyü üçün iddia müddəti ötmüş hesab edilir.

2-ci hal: İşçinin əmək müqaviləsinə 19.05.2022-ci il tarixdə xitam verilməsinə baxmayaraq, ona əmək kitabçası qanunvericiliyin tələbləri pozularaq 22.07.2022-ci il tarixdə verilib. Bu halda işçinin əmək müqaviləsinə 19 may tarixində xitam verilməsinə baxmayaraq, işçinin hüququnun pozulmasının aşkar edildiyi gün ona əmək kitabçasının təqdim edilməsi günündən hesablanır və işinin 22.08.2022-ci il tarixədək məkəməyə müraciət etmək hüququ var.

Pul və digər əmlak tələbləri ilə əlaqədar, həmçinin ziyan (maddi və mənəvi) vurulmaqla bağlı yaranmış əmək mübahisələrinin həlli üçün işçi hüququnun pozulduğunu aşkar etdiyi gündən etibarən 1 il ərzində məhkəməyə müraciət edə bilər.

Misal 2

İşçinin əmək müqaviləsinə 19.05.2022-ci il tarixdə xitam verilsə də ona son haqq-hesab ödənilməyib. Bu halda işçi 19.06.2022-ci il tarixə qədər deyil, 19.05.2023-cü il tarixə qədər məhkəməyə müraciət edə bilər. Belə halda iddia müddəti bir il hesab edilir.

İşçilərin həyatına və sağlamlığına vurulmuş zərərin ödənilməsi haqqında tələblərə iddia müddəti şamil edilmir.

Misal 3

İşçi istehsalat prosesində istehsalat xəsarəti alıb. İşəgötürən tərəfindən onun sağlamlıq xərcləri müəyyən vaxtadək qarşılanıb. Bir neçə ay keçdikdən sonra işçi səhhətində həmin istehsalat xəsarəti səbəbindən problemlər olduğunu bilib və işəgötürəndən bu zərərin ödənilməsini tələb edib. İşəgötürən isə bu zərəri qarşılamaqdan imtina edib.

İşçilərin sağlamlığına vurulmuş zərərin (istehsalatda bədbəxt hadisələr və peşə xəstəlikləri) əvəzinin ödənilməsi ilə bağlı şikayətlərə iddia müddəti şamil edilmədiyi üçün işçi istənilən vaxt pozulmuş hüququnun bərpası ilə bağlı məhkəməyə müraciət edə bilər.

İşəgötürən Əmək Məcəlləsi ilə müəyyən edilmiş hallarda işçiyə qarşı iddia ərizəsi ilə məhkəməyə hüquqlarının və qanuni mənafelərinin pozulduğu gündən 1 təqvim ayı müddətində, ona maddi ziyan vurulması məsələləri ilə əlaqədar isə ziyanın vurulmasını aşkar etdiyi gündən 1 il müddətində müraciət edə bilər.

Göstərilən müddətlər üzürlü səbəblərdən ötürülərsə, fərdi əmək mübahisəsinə baxan orqan buraxılmış müddəti bərpa edərək mübahisəyə mahiyyəti üzrə baxa bilər. Üzürlü səbəblər dedikdə, iddiaçının xəstələnməsi, ezamiyyətdə, yaşayış yerindən kənarda məzuniyyətdə olması, yaxın qohumunun ölməsi və digər obyektiv hallarla bağlı səbəblər nəzərdə tutulur. İddiaçının “yaxın qohumu” dedikdə, işçinin atası, anası, babası, nənəsi, əri (arvadi), uşaqları, bacıları, qardaşları, qudaları, ərinin (arvadının) valideynləri, qardaşları, bacıları başa düşülməlidir. İşçinin digər qohumlarının vəfatı ilə əlaqədar iddia müddətinin ötürülməsini hakim üzürlü hal hesab edə bilər.

Misal 4

İşçinin əmək müqaviləsinə 19.05.2022-ci il tarixində xitam verilib. İşçi müvafiq sənədləri təqdim edərək uşağının xəstəliyi səbəbindən xaricdə müalicə olunmasını əsaslandıraraq 20.07.2022-ci il tarixdə əmək müqaviləsinə xitam verilməsinin düzgün olmaması barədə iddia qaldıra bilər. Baxmayaraq ki, hüququnun pozulmasının aşkara çıxarılmasından bir təqvim ayı keçıb, üzürlü səbəb olduğu üçün məhkəmə iddia ərizəsini qəbul edə bilər.

Misal 5

Müəssisədə həmkarlar ittifaqları təşkilatının nəzdində fərdi əmək mübahisələrinə məhkəməyə qədər baxan orqan vardır. İşçinin əmək müqaviləsinə 19.05.2022-ci il tarixində xitam verilib. O, 19.08.2022-ci il tarixinə qədər həmin orqana pozulmuş hüququnun bərpası ilə bağlı şikayət edə bilər. Bu halda iddia müddəti 3 təqvim ayı hesab edilir. Əgər məhkəməyəqədərki orqanın çıxardığı qərar işçini qane etməzsə, bu halda o, həmin qərarın qəbul edildiyi gündən bir təqvim ayı ərzində məhkəməyə müraciət edə bilər. İddia müddəti məhkəməyə qədərki orqanın qərarının çıxarıldığı gündən sonra hesablanacaq.

Mediasiya prosesinin tətbiqi tərəflər arasında mübahisə üzrə qanunla nəzərdə tutulan iddia müddətinin axımının dayandırılmasına səbəb olur. Mediasiya prosesi nəticəsində tərəflər arasında barışıq sazişi imzalanmazsa, mübahisə üzrə iddia müddətinin axımı mediasiya prosesinə xitam verilməsi haqqında protokol mediator tərəfindən tərtib olunaraq imzalanıb tərtib edildiyi tarixdən bərpa olunmuş hesab olunur.

Bəs əmək müqaviləsinin ləğv edilməsi qaydalarına işəgötürən tərəfindən əməl olunmamasının hüquqi nəticələri nələrdir?

İşçinin əmək müqaviləsinə Əmək Məcəlləsinin 68, 69, 70, 73, 74 vǝ 75-ci maddələrində nəzərdə tutulmuş əsaslardan yalnız biri ilə xitam verilə bilər. Əgər işəgötürən əmək müqaviləsinin Məcəllənin 68, 69, 70, 73, 74 vǝ 75-ci maddələrində nəzərdə tutulmuş ləğv edilməsi əsaslarını pozaraq və ya 71, 76-cı maddələri ilə müəyyən edilmiş qaydaların tələblərinə əməl etmədǝn, habelə 79-cu maddəsində nəzərdə tutulmuş hallara əhəmiyyət vermədən işçi ilə əmək münasibətlərinə xitam veribsə, əmək mübahisəsini həll edən məhkəmə iddia ərizəsini və işin faktiki hallarını araşdıraraq mǝcburi iş buraxma müddəti üçün əməkhaqqı ödənilməklə işçinin vəzifəsinə bərpa edilməsi barədə qətnamə və ya tərəflərin barışıq sazişinin təsdiq edilməsi barədə qərardad çıxarır. Məhkəmə qətnamədə işçiyə iddiası üzrə dəymiş zərərin məbləğinin işəgötürən tərəfindən ödənilməsini də nəzərdə tuta bilər.

Yuxarıda qeyd olunan “dəymiş zərərin məbləği” dedikdə işçinin işdən çıxarılması ilə əlaqədar işləmədiyi müddətin orta əməkhaqqı, fərdi əmək mübahisəsinə məhkəmədə baxılması ilə əlaqədar məhkəmədə hüququnun müdafiəsi üçün vəkil (müdafiəçi) tutması ilə əlaqədar çəkdiyi xərclərin məbləği, eləcə də işçinin iddia ərizəsi ilə tələb etdiyi mənəvi ziyanın, işsiz qalması ilə əlaqədar borc alması, şəxsi əşyalarının satılması nəticəsində çəkdiyi, habelə digər xərclərin məcmusu başa düşülməlidir.

Fərdi əmək mübahisəsinin həlli barədə məhkəmə qərarı, onun məzmununda başqa hal nəzərdə tutulmayıbsa, bu qərar qanuni qüvvəyə mindiyi gündə dərhal icra edilməlidir. “İcra haqqında” Qanunun 71-ci maddəsinə əsasən, işçinin işə bərpa olunması haqqında icra sənədi borclu tərəfindən icra edilmədikdə, icra məmuru bu Qanunla nəzərdə tutulmuş tədbirləri görməklə yanaşı, işə bərpa etmək haqqında qərar çıxarıldığı gündən icra sənədinin icra olunduğu günə qədər bütün müddət üçün orta əməkhaqqının və ya əməkhaqqı fərqinin işçiyə ödənilməsi haqqında qərardad çıxarılması barədə ərizə ilə məhkəməyə müraciət edir. Həmin ərizə icra qurumunun rəhbəri tərəfindən təsdiq olunur.

Misal 6

Tərlan “A” müəssisəsində 753 manat əməkhaqqı qarşılığında mütəxəssis vəzifəsində çalışır. 26.12.2021- ci il tarixdə Tərlan əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirilməsi dövründə əmək qanunvericiliyinin tələbləri pozularaq işdən çıxarılıb. Tərlan əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirilməsi dövründə əmək müqaviləsinə xitam verilməsinin pozuntu olduğunu bildiyindən məhkəməyə müraciət edib və 17.03.2022 – ci il tarixdə məhkəmə Tərlanın əmək müqaviləsinə Əmək Məcəlləsinin tələbləri pozularaq xitam verildyi üçün onun işə bərpa edilməsi, məcburi iş buraxma dövrü üçün orta əməkhaqqının ödənilməsi, eyni zamanda Tərlanın iddia ərizəsində göstərdiyi vəkil xidməti xərci, işsiz qalması nəticəsində dostu İlhamdan borc müqaviləsi əsasında aldığı borc məbləğini və bu müddət ərzində sarsıntı və psixioloji travma almasına görə mənəvi zərərin ödənilməsinə dair qərar qəbul edib.

• Tərlan həmin dövrdə orta əməkhaqqı məbləğini itirib;
• O, vəkillə pozulmuş hüquqlarının bərpasına dair məhkəmədə təmsilçilik hüququna dair 750 manat qarşılığında xidmət müqaviləsi bağlayıb;
• İşsiz qaldığı dövrdə zəruri yaşam xərclərinin qarşılanması üçün dostu İlhamdan ayrı-ayrı vaxtlarda iki dəfə borc müqaviləsi əsasında 700 və 900 manat məbləğlərində borc alıb;
• Eyni zamanda o, əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirilməsi dövründə əsassız olaraq iş yerinin itirilməsi səbəbindən travma alıb və bu, onun səhhətində özünü göstərib;

Qeyd edilmiş sənədlər iddia ərizəsinə əlavə edilərək məhkəməyə təqdim edilib və məhkəmə Tərlana işə bərpa edilməklə aşağıdakı ödənişlərin həyata keçirilməsinə dair qərar verib:

Qeyd edək ki, orta əməkhaqqı ödənişdən əvvəlki iki təqvim ayı ərzində qazandığı əməkhaqqının cəmi həmin aylardakı iş günlərinin sayına bölünməklə hesablanır. Bir günlük əməkhaqqı tapılır və alınan məbləğ əməkhaqqı saxlanılan iş günlərinin sayına vurulmaqla orta əməkhaqqı məbləği müəyyən edilir.

Tərlanın ödənişdən əvvəlki iki ayında əməkhaqqı məbləği 750 manat olub. Oktyabr və noyabr aylarında 21 və 22 iş günü olduğunu nəzərə alsaq, bu halda 26 dekabrdan 17 marta qədər olan dövr üçün ona aşağıdakı şəkildə orta əməkhaqqı hesablanacaq:

Fərz edək ki, həmin dövrdə olan iş günlərinin sayı 48 gündür.

(750 + 750) : (21 + 22) = 34.88 manat;

34.88 x 48 = 1674.24 manat.

Deməli, Tərlana aşağıdakı ödənişlər olunacaq:

Məcburi işburaxma dövrü üçün orta əməkhaqqı: 1674.24 manat;

Vəkil xərci: 750 manat;

Borc məbləği: 700 + 900 = 1600 manat;

Mənəvi ziyan: 3000 manat.

Tərlana cəmi 7024.24 manat ödəniş olanacaq:

1674.41 + 750 + 1600 + 3000 = 7024.24 manat.

Mənbə: vergiler.az