Blog Full

Əmək Məcəlləsinin 3-cü maddəsinə əsasən, əmək şəraiti – işçinin öz əmək funksiyasını səmərəli və faydalı yerinə yetirmək üçün minimum normaları bu Məcəllədə nəzərdə tutulan, habelə əmək müqaviləsində (kollektiv müqavilədə, sazişdə) tərəflərin özləri müəyyən etdiyi əmək, sosial və iqtisadi normaların məcmusudur. Bəs bu məqam yeni yaradılmış Əmək və Məşğulluq Altsistemində (ƏMAS) necə əks olunur?

Mövzu ilə bağlı sualına iqtisadçı ekspert Anar Bayramov aydınlıq gətirir. 

Əmək qanunvericiliyində işçinin əmək şərati ilə bağlı müəyyən tələblər əksini tapıb. Misal üçün, Əmək Məcəlləsinin 92-ci maddəsində qeyd edilir ki, əmək şəraiti fiziki, kimyəvi, bioloji və habelə insan sağlamlığı üçün zərərli olan digər ağır istehsalat amilləri mövcud olan əmək şəraitli istehsalatlarda, peşə və vəzifələrdə çalışan işçilərə həftədə 36 saatdan çox olmayan qısaldılmış iş vaxtı müəyyən edilir.

Başqa bir misal. Əmək Məcəlləsinin 100-cü maddəsinin 2-ci hissəsində bildirilir ki, hər bir işçi dalbadal gələn iki iş günü ərzində dörd saatdan, əmək şəraiti ağır və zərərli olan iş yerlərində isə iki saatdan çox iş vaxtından artıq işlərə cəlb edilə bilməz.

ƏMAS alstistemində işçinin əmək şəraiti üzrə 5 seçim imkanı verilir: zərərli, ağır zərərli, normal, ağır və digər.

Yalnız “Normal” seçdikdə “İş yerinin əmək şəraiti” bölməsi deaktiv olur. Əmək şəraiti normal olmayan iş şəraiti ilə bağlı işəgötürənlər aşağıdakı əsas normativ hüquqi sənədlərin tələblərini gözləməlidirlər:

• “Əmək şəraiti ağır və zərərli olan işlərdə və iqlim şəraitinə görə işləmək üçün əlverişli olmayan iş yerlərində çalışan işçilərin və Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş ərazilərində işləyən mütəxəssislərin əməkhaqqının yüksək məbləğdə ödənilməsini təmin edən artımların (əmsalların) məbləğinin minimum miqdarının müəyyən edilməsi haqqında” Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 22 avqust 2002-ci il tarixli 137 nömrəli Qərarı;
• “Əmək şəraitinə və əmək funksiyasının xarakterinə görə əlavə məzuniyyət hüququ verən, zərərli və ağır istehsalatların, peşə və vəzifələrin Siyahısı”nın tətbiqi Qaydaları”nın təsdiq edilməsi barədə Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 5 iyul 2004-cü il tarixli 92 nömrəli qərarı;
• “İşçilərə həftə ərzində 36 saatdan çox olmayan, qısaldılmış iş vaxtı müəyyən edilən əmək şəraiti fiziki, kimyəvi, bioloji, habelə insanın sağlamlığı üçün zərərli olan digər ağır istehsalat amilləri mövcud olan əmək şəraitli istehsalatların, peşə və vəzifələrin Siyahısı”nın tətbiqi Qaydaları”nın təsdiq edilməsi barədə Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 6 noyabr 2004-cü il tarixli 175 nömrəli Qərarı;
• “İşçilərə həftə ərzində 36 saatdan çox olmayan, qısaldılmış iş vaxtı müəyyən edilən yüksək həssaslıq, həyəcan, zehni, fiziki və əsəb gərginliyi, habelə insan səhhətinə mənfi təsir göstərən digər amillər olan ǝmək şəraitli iş yerləri üzrə iş vaxtının konkret müddəti göstərilməklə peşələrin, vəzifələrin Siyahısı”nın təsdiq edilməsi barədə Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 12 avqust 2003-cü il tarixli 106 nömrəli Qərarı;
• “Yaşı 18-dən az olan işçilərin əməyinin tətbiqi qadağan olunan ǝmək şəraiti zərərli və ağır olan istehsalatların, peşələrin (vəzifələrin), habelə yeraltı işlərin siyahısının təsdiq edilməsi” haqqında Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 24 mart 2000-ci il tarixli 58 nömrəli Qərarı;
• “İşçinin səhhətinə, sağlamlığına mənfi təsir göstərən amillər olan ağır, zərərli və təhlükəli əmək şəraitli iş yerlərində, habelə əhalinin sağlamlığının mühafizəsi məqsədilə yeyinti sənayesi, ictimai iaşə, səhiyyə, ticarət və bu qəbildən olan digər iş yerlərində əmək müqaviləsi bağlanılarkən işçilərin sağlamlığı haqqında tibbi arayış tələb olunan peşələrin (vəzifələrin) iş yerlərinin siyahısının təsdiq edilməsi barədə” Nazirlər Kabinetinin 3 yanvar 2000-ci il tarixli 1 nömrəli Qərarı.

Həm ƏMAS altsistemində, həm də əmək qanunvericiliyində əmək şəraitinin ağır, zərərli, xüsusilə ağır və xüsusilə zərərli işlər üzrə bölgüsü aparılır. Nazirlər Kabinetinin “Əmək şəraiti ağır və zərərli olan işlərdə və iqlim şəraitinə görə işləmək üçün əlverişli olmayan iş yerlərində çalışan işçilərin və Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş ərazilərində işləyən mütəxəssislərin əməkhaqqının yüksək məbləğdə ödənilməsini təmin edən artımların (əmsalların) məbləğinin minimum miqdarının müəyyən edilməsi haqqında” Qərarına əsasən, Azərbaycan Respublikasının müəssisə, idarə və təşkilatlarında iş yerlərinin attestasiyasının nəticələri əsasında əmək şəraiti ağır və zərərli olan işlərdə çalışan işçilərin tarif (vəzifə) maaşlarına əmək şəraitinin ağır və zərərlik səviyyəsindən asılı olaraq artımın (əmsalın) minimum miqdarı aşağıdakı kimi müəyyən edilib:

Əmək şəraiti ağır və zərərli işlərdə əmək şəraitinin ağır və zərərliliyinin:

aşağı səviyyəsində – 1,04;

orta səviyyəsində – 1,08;

yuxarı səviyyəsində – 1,12.

Əmək şəraiti xüsusilə ağır və xüsusilə zərərli işlərdə əmək şəraitinin ağır və zərərliliyinin:

aşağı səviyyəsində – 1,16;

orta səviyyəsində – 1,20;

yuxarı səviyyəsində – 1,24.

Misal 1

Əmək şəraiti xüsusilə ağır işdə çalışan işçinin əmək şəraitinin ağır və zərərliliyi yuxarı səviyyədə qiymətləndirilib. Nazirlər Kabinetinin qərarına uyğun olaraq, tarif (vəzifə) maaşı 500 manat olan işçiyə hesablanan əmsal 1.24 müəyyən edildiyi üçün bu məbləğ 120 manat olacaq.

Digər məsələ isə iqlim şəraiti ilə bağlı əlavələrin müəyyən edilməsidir. Qərara əsasən, Azərbaycan Respublikasının susuz torpaq ərazilərində daimi içməli su mənbəyindən 20 km-dən 40 km-dək uzaqda yerləşən müəssisə, idarə, təşkilatlarda və ya iş yerlərində çalışan işçilərin əməkhaqqına artımın (əmsalın) minimum miqdarı 1,2, 40 və ondan çox olduqda isə artımın (əmsalın) minimum miqdarı 1,4 məbləğində müəyyən edilib. Həmçinin, Xəzər dənizində yerləşən obyektlərdə çalışan işçilərin tarif (vəzifə) maaşlarına sahillə əlaqə şəraitindən asılı olaraq artımın (əmsalın) minimum miqdarı aşağıdakı kimi müəyyən edlib:

sahillə quru yol əlaqəsi olduqda – 1,4;

quru yol əlaqəsi olmadıqda və sahildən aşağıdakı uzaqlıqda yerləşdikdə:

0,5 km-ə qədər – 1,5;

0,5 km-dən 70 km-ə qədər – 1,65;

70 km-dən artıq – 1,75.

Misal 2

Nazirlər Kabinetinin 22 avqust 2002-ci il tarixli, 137 nömrəli qərarı ilə Xəzər dənizində yerləşən obyektlərdə çalışan işçilərin tarif (vəzifə) maaşlarına sahillə əlaqə şəraitindən asılı olaraq artımın (əmsalın) minimum miqdarı müəyyən edilib. Misal üçün, qərara əsasən, Xəzər dənizində yerləşən obyektin sahillə quru yol əlaqəsi olduqda 1,4 əmsal tətbiq edilir. Yəni, işçinin vəzifə (tarif) maaşı 500 manatdırsa, o zaman tətbiq edilən əmsal nəticəsində məbləğ 700 manat olacaq:

500 manat x 1,4 ǝmsal = 700 manat.

Sonda bir məsələni də qeyd edək ki, ƏMAS altsistemindən öncəki e-gov.az portalındakı elektron informasiya sistemində “Əmək şəraiti” bölməsi aktiv edilməmişdi. Yeni proqram təminatında bütün işçilər üçün ilk düzəliş həyata keçirildikdə, əmək şəraitinin qeyd edilməsi məcburi tələb kimi qoyulub. Həmçinin, normal əmək şəraiti olmayan hallar üzrə əmsalların seçilməsi sonradan ƏMAS-da avtomatik müəyyən edildi.

Mənbə: vergiler.az

Ölkənin birinci bankı Kapital Bank sərfəli imkanlar təklif etməyə davam edir. Digər banklarda kredit öhdəliyi olub əlverişli kredit imkanı axtaranlar üçün əsl fürsət yaradılıb. Belə ki, 14 iyun 2024-cü il tarixindən etibarən digər banklarda olan kreditlərini bağlamaq məqsədilə Kapital Bank-a müraciət edən müştərilər kreditlərini nağdlaşdırma komissiyası olmadan əldə edəcəklər.

Artıq yüksək faizlərdən, bir neçə yerə kredit ödəməkdən xilas olmağın vaxtıdır. Kapital Bank-dan 10.9%-dən başlayan xüsusi şərtlərlə 50 000 AZN-dək nağd kredit əldə edən müştərilər faiz xərclərini aşağı salmaq və aylıq ödənişlərin həcmini azaltmaq fürsətindən yararlana bilərlər.

Kampaniyadan yararlanmaq üçün 1 yazıb 8196 nömrəsinə göndərə və ya sizə ən yaxın Kapital Bank filialına yaxınlaşa bilərsiniz. Kampaniya 31 iyul 2024-cü il tarixinədək keçərlidir.

Ətraflı məlumat üçün: https://kbl.az/fdsf

Ölkənin birinci bankı olan Kapital Bank PAŞA Holding-ə daxildir və Azərbaycanda ən böyük filial şəbəkəsi, 120 filialı və 53 şöbəsi ilə müştərilərin xidmətindədir. Bankın məhsul və xidmətləri barədə daha ətraflı məlumat almaq üçün https://kapitalbank.az  saytına, 196 Sorğu Mərkəzinə və ya Bankın müxtəlif sosial şəbəkələrdə olan səhifələrinə müraciət edə bilərsiniz. Nağd pul krediti sifarişi üçün— https://kbl.az/prgtk, Birbank kartı sifarişi üçün — https://kbl.az/prcrc.

Bəzi hallarda işçilər iş vaxtından artıq işlərə cəlb olunurlar. İş vaxtından artıq iş – işəgötürənin əmri (sərəncamı, qərarı) və işçinin razılığı ilə işçinin əmək funksiyasını müəyyən edilmiş iş günü vaxtından artıq müddət ərzində yerinə yetirməsi sayılır. Təbii fəlakətin, istehsalat qəzasının və digər fövqəladə hadisələrin qarşısının alınması, onların nəticələrinin aradan qaldırılması, hərbi vəziyyət rejiminin təmin edilməsi, habelə tezkorlanan malların itkisinin qarşısını almaq məqsədilə Əmək Məcəlləsi ilə müəyyən edilmiş qaydalara əməl olunmadıqda işçinin iş vaxtından artıq işlərə cəlb edilməsinə yol verilir.

Qeyd olunan halları əmək qanunvericiliyi üzrə ekspert Nüsrət Xəlilov şərh edir.

İşçilərin iş vaxtından artıq işlərə cəlb edilməsinə Əmək Məcəlləsinin101-ci maddəsinə əsasən, yalnız aşağıdakı müstəsna hallarda yol verilir:

a) dövlətin müdafiəsinin təmin olunması üçün, habelə təbii fəlakətin, istehsal qəzasının qarşısını almaq və ya onların nəticələrini aradan qaldırmaq üçün yerinə yetirilməsi zəruri olan ən vacib işlərin görülməsinə;

b) su, qaz və elektrik təchizatı, isitmə, kanalizasiya, rabitə və digər kommunal müəssisələrində işlərin, xidmətlərin pozulmasına səbəb olan gözlǝnilməz hadisələrin nəticələrini aradan qaldırmaq üçün zəruri işlərin görülməsini təmin etmək üçün;

c) başlanmış və istehsalın texniki şəraitinə görə iş gününün sonunadək tamamlana bilməyən işlərin dayandırılması avadanlıqların, əmtəələrin qarşısıalınmaz korlanması, sıradan çıxması təhlükəsi zamanı işlərin tamamlanması zəruriyyəti olduqda;

ç) işçilərin əksəriyyətinin işinin dayandırılmasına səbəb olan sıradan çıxmış mexanizmlərin, qurğuların təmiri, bərpası ilə əlaqədar işlərin görülməsi zərurəti olduqda;

d) əvəz edən işçinin işdə olmaması ilə əlaqədar işə fasilə verilməsinə yol vermək mümkün olmadıqda.

İşçinin iş vaxtından artıq işlərə cəlb edilməsi zamanı aşağıdakılar nəzərə alınmalıdır:

• Hər bir işçi dalbadal gələn iki iş günü ərzində dörd saatdan çox iş vaxtından artıq işlərə cəlb edilə bilməz.
• Əmək şəraiti ağır və zərərli olan iş yerlərində işçi dalbadal gələn iki iş günü ərzində iki saatdan çox iş vaxtından artıq işlərə cəlb edilə bilməz.
• Xüsusilə ağır və zərərli sahələrdə işləyən işçilərin iş vaxtından artıq işə cəlb edilməsinə yol verilmir.
  Hamilǝ, 14 yaşınadək uşağı olan, həmçinin 18 yaşınadək əlilliyi müəyyən edilmiş uşağı olan qadınların iş vaxtından artıq işlərə cəlb edilməsinə yalnız onların yazılı razılığı ilə (hamilə və 3 yaşınadək
• uşağı olan qadınlara münasibətdə onların, habelə uşağın həyat və ya sağlamlığına təhlükə yaranmaması barədə həkim rəyi olduqda) yol verilir.
• İş vaxtından artıq işlərin əlavə istirahət günü ilə əvəz edilməsinə yol verilmir.

Misal 1

İşçi 22.05.2023-cü il tarixdə öz razılığı və işəgötürənin əmri ilə iki saat müddətinə, 23.05.2023-cü il tarixdə də iki saat müddətinə iş vaxtından artıq işə cəlb edilib. Bu halda o, 24.05.2023-cü il tarixdə də iş vaxtından artıq işə cəlb oluna bilərmi?

Qeyd etmişdik ki, normal iş rejimində çalışan işçilər dalbadal gələn iki iş günü ərzində dörd saatdan çox iş vaxtından artıq işlərə cəlb edilə bilməz. Bu baxımdan, işçi 22 və 23 may tarixlərində iki saat olmaqla, ümumilikdə dörd saat iş vaxtından artıq işə cəlb edildiyi üçün 24 may tarixində iş vaxtından artıq işə cəlb edilə bilməz. Ola bilərdi ki, işçi 22 may tarixində 4 saat iş vaxtından artıq işə cəlb edilsin. Bu halda, o, 23 may tarixində də iş vaxtından artıq işə cəlb edilə bilməzdi.

Fərqli bir nümunəyə nəzər salaq:

Misal 2

İşçi 25 və 26 may tarixlərində öz razılığı və işəgötürənin əmri ilə gündəlik iki saat müddətinə iş vaxtından artıq işə cəlb edilib. 26 may tarixi həftənin cümə günü, şənbə və bazar günləri istirahət günləridir. Belə olan halda, 29 may tarixində (həftənin birinci günü) işçi yenidən iş vaxtından artıq işə cəlb oluna bilərmi?

Cəlb edilə bilər. Çünki iş vaxtından artıq işə cəlb edilmə ilə bağlı məhdudiyyət dalbadal gələn iki iş günü ərzində dörd saat müəyyən olunub. 26 maydan sonra həftəsonu istirahət günləri olduğu üçün o, 29 mayda 4 saatdan çox olmamaqla iş vaxtından artıq işə cəlb edilə bilər.

Misal 3

İşçi həftədə 2 saat olmaqla, ay ərzində ümumi 8 saat iş vaxtından artıq işə cəlb edilib. Özü və işəgötürənin razılığı ilə o, ay ərzində 8 saat iş vaxtından əlavə çalışdığı müddət əvəzinə bir gün əlavə istirahət edəcək. Bu hal qanunauyğundurmu?

İş günü hesab edilməyən bayram günlərində işə cəlb edilmədən fərqli olaraq, iş vaxtından artıq işlərin əlavə istirahət günü ilə əvəz edilməsinə yol verilmir. Buna görə də işçi və işəgötürən razı olsa belə, bu hal qanunauyğun hesab edilməyəcək. İş vaxtından artıq işə görə mütləq qaydada nəzərdə tutulmuş formada əlavə ödəniş edilməlidir.

İş vaxtından artıq iş zamanı işçinin razılığı əsasında işəgötürən əmr verməlidir. Razılıq ayrı formada alına bilindiyi kimi, şifahi alınaraq verilmiş əmrdə işçinin imzası ilə təsdiqlənə bilər. Əmrdə işçinin iş vaxtından artıq işə cəlb olunmasının əsası, müddəti və sair məlumatlar qeyd edilməlidir.

Əmək Məcəlləsinin 165-ci maddəsinə əsasən, işçilərə iş vaxtından artıq vaxt ərzində görülən işin hər saatı üçün əməkhaqqı aşağıdakı kimi ödənilir:

• əməyin vaxtamuzd ödənilmə sistemində saatlıq tarif (vəzifə) maaşının ikiqat məbləğindən aşağı olmamaqla;
• əməyin işəmuzd ödənilmə sistemində işəmuzd əməkhaqqı tam ödənilmək, müvafiq dərəcəli (ixtisaslı) vaxtamuzd işçinin saatlıq tarif (vəzifə) maaşından aşağı olmamaqla əlavə haqq məbləğində.

Yuxanda qeyd edilən norma iş vaxtından artıq işə cəlb edilmiş işçiyə ödənilməli olan minimum normadır. İşəgötürən tərəfindən əmək müqaviləsində iş vaxtından artıq vaxt ərzində görülən işə görə işçilərə daha yüksək məbləğdə əlavə haqqın ödənilməsi nəzərdə tutula bilər.

Mənbə: vergiler.az