Blog Full

Bazarlarda sahibkarlıq fəaliyyətinin təşkili və həyata keçirilməsi zamanı vergi intizamının təmin edilməsi, “kölgə iqtisadiyyatı”nın qarşısının alınması və şəffaflığın artırılması məqsədilə Vergi Məcəlləsində xüsusi nəzarət mexanizmləri nəzərdə tutulub. Bu mexanizmlərdən biri də bazarlarda sahibkarlıq məqsədləri üçün istifadə edilən təsərrüfat subyektlərinin vergi uçotuna alınması və bu uçotun ictimaiyyət üçün açıq şəkildə nümayiş etdirilməsi ilə bağlıdır.

“Business Service Center” MMC  şirkətinin maliyyə və mühasibat işləri üzrə  mütəxəssisi Nurtən Vəliyeva vergi ödəyicisi tərəfindən bazarlarda sahibkarlıq məqsədləri üçün istifadə edilən təsərrüfat subyektlərinə olan tələbləri şərh edib.

Sözügedən tələblər əsasən Vergi Məcəlləsinin 16.1.11-15 və 16.1.11-16-cı maddələrində vergi ödəyicilərinin vəzifələri kimi təsbit edilib. Məcəllənin 16.1.11-15-ci maddəsinə əsasən, kənd təsərrüfatı məhsulları və kənd təsərrüfatı kooperativi bazarları istisna olmaqla, bazarların mülkiyyətçiləri (bazarlar idarəetməyə verildikdə idarəediciləri) tərəfindən əmlak icarəyə verildikdə əmlakı icarəyə götürənin təsərrüfat subyektinin (obyektinin) vergi orqanında uçota alınması həyata keçirildikdən sonra onun həmin təsərrüfat subyektlərində (obyektlərində) fəaliyyət göstərməsinə şərait yaratmaq vergi ödəyicilərinin vəzifəsidir.

Vergi Məcəlləsinin 16.1.11-16-cı maddəsində göstərilib ki, kənd təsərrüfatı məhsulları və kənd təsərrüfatı kooperativi bazarları istisna olmaqla, bazarlarda daşınmaz əmlak həmin əmlakın mülkiyyətçiləri (bazarlar idarəetməyə verildikdə idarəediciləri) tərəfindən, habelə əmlak icarəyə verildikdə icarəyə götürən tərəfindən sahibkarlıq fəaliyyəti məqsədləri üçün istifadə edildikdə təsərrüfat subyektinin (obyektinin) girişində həmin təsərrüfat subyektinin (obyektinin) vergi orqanında uçota alınması ilə bağlı (vergi ödəyicisinin adı və VÖEN-i göstərilməklə) məlumatı (arayışı) əks etdirmək (yerləşdirmək) də vergi ödəyicilərinin vəzifələrinə aiddir.

Qeyd olunan vəzifələrin icra edilməməsi isə operativ vergi yoxlaması tədbirlərinin tətbiq olunması zərurətini yaradır. Bu isə Vergi Məcəlləsinin 50.1.15 və 50.1.16-cı maddələri ilə tənzimlənir.

Vergi Məcəlləsinin 50.1.15-ci maddəsinin hüquqi mahiyyəti

Vergi Məcəlləsinin 50.1.15-ci maddəsinə əsasən, kənd təsərrüfatı məhsulları və kənd təsərrüfatı kooperativi bazarları istisna olmaqla, bazarlarda icarəyə verilən təsərrüfat subyektlərinin (obyektlərinin) vergi orqanlarında uçota alınması təmin edilmədən həmin obyektlərdə sahibkarlıq fəaliyyətinin həyata keçirilməsinə şərait yaradılması hallarına vergi orqanları tərəfindən nəzarət edilir. Bu norma mahiyyət etibarilə iki əsas hüquqi öhdəlik yaradır:

1. Bazarlarda yerləşən və sahibkarlıq məqsədilə istifadə edilən obyektlərin vergi uçotuna alınması zərurəti;

2. Bazarların idarəedicilərinin və icarəyə verən şəxslərin uçota alınmamış obyektlərdə fəaliyyətə icazə verməmək məsuliyyəti.

Qeyd olunan maddənin əsas hüquqi məqsədi bazarlarda qeyri-rəsmi iqtisadi fəaliyyətin qarşısını almaq, faktiki fəaliyyət göstərən obyektlərin vergi sistemindən kənarda qalmasını əngəlləmək və vergi nəzarətinin effektivliyini artırmaqdır.

Misal 1: Vergi orqanı Vergi Məcəlləsinin 50.1.15-ci maddəsinə əsaslanaraq operativ vergi nəzarəti tədbirləri zamanı müəyyən edib ki, bazar ərazisində mülkiyyətçi Vergi Məcəlləsinin 16.1.11-15-ci maddəsinin tələblərini pozaraq icarəyə götürənə təsərrüfat subyektinin (obyektinin) vergi orqanında uçota alınması həyata keçirildikdən sonra onun həmin təsərrüfat subyektində fəaliyyət göstərməsinə şərait yaratmayıb. Belə olan halda, bazar mülkiyyətçisinə, Vergi Məcəlləsinin 58.15-2-ci maddəsinə əsasən, bu Məcəllənin 16.1.11-15-ci maddəsinin tələblərinin pozulması baş verdiyi üçün təqvim ili ərzində belə hal birinci dəfə aşkar edildikdə 2.000 manat, ikinci dəfə aşkar edildikdə 4.000 manat, üç və daha çox dəfə aşkar edildikdə isə 6.000 manat məbləğində maliyyə sanksiyası tətbiq olunur.

Vergi Məcəlləsinin 50.1.16-cı maddəsi isə müəyyən edir ki, bazarlarda sahibkarlıq fəaliyyəti üçün istifadə edilən təsərrüfat subyektlərinin giriş hissəsində həmin obyektin vergi orqanında uçota alınmasına dair məlumatın (vergi ödəyicisinin adı və VÖEN göstərilməklə) əks etdirilməsinə nəzarət edilməlidir. Bu norma vergi uçotunun yalnız formal deyil, həm də vizual və ictimai şəkildə şəffaf olmasını təmin etməyə yönəlib.

Qanunvericiliyin bu tələbləri istehlakçı üçün fəaliyyət göstərən sahibkarın hüquqi statusunu aydınlaşdırır, vergi ödəyicisinin identifikasiyasını asanlaşdırır, həmçinin vergi nəzarəti operativ və effektiv şəkildə həyata keçirilir.

Misal 2: Vergi orqanı Vergi Məcəlləsinin 50.1.16-cı maddəsinə əsaslanaraq operativ vergi nəzarəti tədbirləri zamanı müəyyən edib ki, bazar ərazisində fəaliyyət göstərən bir mağaza öz girişində vergi ödəyicisinin adını və VÖEN-ni əks etdirən arayışı yerləşdirməyib. Belə olan halda, Vergi Məcəlləsinin 58.2-1-ci maddəsinə əsasən, mikro sahibkarlıq subyektlərinə 40 manat məbləğində, digər şəxslərə münasibətdə isə 400 manat məbləğində maliyyə sanksiyası tətbiq edilir.

Maddələrin qarşılıqlı əlaqəsi və praktik əhəmiyyəti

Vergi Məcəlləsinin 50.1.15 və 50.1.16-cı maddələri bir-birini tamamlayan normalardır. Birinci maddə uçotun mövcudluğunu, ikinci maddə isə bu uçotun açıq şəkildə nümayişini təmin edir. Nəticə etibarilə bazarlarda sahibkarlıq fəaliyyəti yalnız qanuni və qeydiyyatlı subyektlər tərəfindən həyata keçirilərək vergi intizamı gücləndirilir, bununla da fiskal şəffaflıq artırılır.

Vergi Məcəlləsinin qeyd olunan bu maddələri bazar mülkiyyətçilərinin üzərinə aşağıdakı vəzifələri qoyur:

1) İcarəyə götürənin obyekti qeydiyyata almasına nəzarət etmək;

2) Obyektin girişində obyektin qeydiyyata alınmasına dair arayışın yerləşdirilməsini təmin etmək;

3) Kənd təsərrüfatı məhsulları və kənd təsərrüfatı kooperativi bazarları istisna olmaqla, bazarların mülkiyyətçiləri tərəfindən icarə müqaviləsinə xitam verilmiş və faktiki olaraq həmin obyektdə fəaliyyət göstərməyən, habelə fəaliyyətini davam etdirən vergi ödəyiciləri barədə məlumatı elektron formada hər rüb başa çatdıqdan sonra növbəti ayın 20-dək uçotda olduğu vergi orqanına təqdim etmək.

Aparılan təhlillər göstərir ki, Vergi Məcəlləsinin 50.1.15 və 50.1.16-cı maddələri bazarlarda sahibkarlıq fəaliyyətinin hüquqi çərçivədə təşkili baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu normalar həm sahibkarlar, həm də bazarları idarə edən şəxslər üçün konkret hüquqi öhdəliklər müəyyən edir və vergi nəzarətinin institusional əsaslarını möhkəmləndirir. Sözügedən tələblərə riayət edilməsi bazar iqtisadiyyatında qanunçuluğun və şəffaflığın təmin olunmasının əsas şərtlərindən biridir.

Mənbə: vergiler.az

Hazırda bəzi hallarda vətəndaşın hesabı vasitəsilə onun üzərinə əlavə öhdəliklər yaradılaraq adına kredit rəsmiləşdirilməsi və ya mövcud kredit limitlərinin artırılması yolu ilə vəsaitlərin mənimsənilməsi kimi hallar müşahidə olunur.

Bu fikirləri 12 mart – Ümumdünya İstehlakçı Hüquqlarının Müdafiəsi Günü münasibətilə “Müasir rəqəmsal dünyada istehlakçılar: elektron ticarət, rəqəmsal xidmətlər və təhlükəsizlik məsələləri” mövzusunda forumda Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Bankının Bazar davranışlarının tənzimlənməsi departamentinin Bazar davranışları siyasəti şöbəsinin rəisi Ülvi Qurbanov bildirib.

Ü.Qurbanov bildirib ki, bu problem təkcə Azərbaycanda deyil, beynəxalq təcrübədə də mövcuddur.

Qurum rəsmisi əlavə edib ki, könüllü kredit qadağası mexanizmi bir sıra ölkələrdə – Rusiya, Sinqapur, Finlandiya və Avstraliyada tətbiq olunur. Onun sözlərinə görə, həmin mexanizmin Azərbaycanda da tətbiqi məsələsi nəzərdən keçirilir:

“Tətbiq olunacağı təqdirdə bu mexanizm istehlakçılara əvvəlcədən vahid platforma üzərindən, yəni Kredit Bürosu vasitəsilə müraciət etməklə öz adlarına məsafədən kredit rəsmiləşdirilməsinə qadağa qoymaq imkanı verəcək. Bu halda heç bir maliyyə institutu, kredit təşkilatı və ya bank vətəndaşın hesabı kənar şəxslər tərəfindən ələ keçirilsə belə, onun adına məsafədən kredit təsdiqləyə və ya kredit limitini artıra bilməyəcək”.

O həmçinin diqqətə çatdırıb ki, nə qədər qabaqlayıcı mexanizmlər tətbiq edilsə və platformalar gücləndirilsə də, əsas məsuliyyət və qərarverici tərəf vətəndaşın özüdür:

“Bu baxımdan vətəndaşların maarifləndirilməsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Mərkəzi Bank olaraq, biz də bu istiqamətdə müxtəlif dövlət qurumları və maliyyə assosiasiyaları ilə birlikdə mütəmadi maarifləndirmə tədbirləri həyata keçirir və gələcəkdə də bu fəaliyyətin davam etdirilməsi də prioritet istiqamətlərdəndir”, – deyə Ü.Qurbanov qeyd edib.

Mənbə: banker.az

Mövzunu iqtisadçı ekspert Anar Bayramov şərh edir. 

Azərbaycan Respublikası 2010-cu ildə Beynəlxalq Әmək Təşkilatının “Kişi və qadın işçilər – ailə vəzifələri olan işçilər üçün bərabər imkanlar və bərabər rəftar haqqında” 156 nömrəli Konvensiyasına qoşulub. Konvensiyanın birinci maddəsinə əsasən, sənəd himayəsində olan uşaqlara münasibətdə ailə vəzifələri olan kişi və qadın işçilərə şamil olunur. Əgər bu vəzifələr onların iqtisadi fəaliyyətə hazırlaşmaq, həmin fəaliyyətə daxil olmaq, iştirak etmək və ya işdə irəli çəkilmək imkanlarını məhdudlaşdırırsa, müvafiq hüquqlardan yararlana bilərlər.

Birinci maddənin ikinci hissəsinə əsasən, Konvensiyanın müddəaları qulluğa və ya köməyə həqiqətən ehtiyacı olan digər yaxın ailə üzvlərinə münasibətdə, əgər bu vəzifələr onların iqtisadi fəaliyyətdə imkanlarını məhdudlaşdırırsa, ailə vəzifələri olan kişi və qadın işçilərə də şamil edilir.

Konvensiyanın yuxarıda qeyd edilən müddəaları nəzərə alınmaqla, “ailə vəzifələri olan işçi” anlayışı Azərbaycan Respublikasının Әmək Məcəlləsində aşağıdakı kimi təsbit edilib:

Ailə vəzifələri olan işçi – tibbi rəyə əsasən qulluğa və ya köməyə ehtiyacı olan ailə üzvünə (ərinə (arvadına), valideynlərinə, övladlığa götürənlərə, uşaqlarına, o cümlədən övladlığa götürülmüş uşaqlara), qəyyumluğunda (himayəsində) olan digər şəxslərə, habelə himayədar ailə (valideyn) olaraq ona verilmiş uşağa qulluq (köməklik) göstərilməsi ilə əlaqədar əmək fəaliyyətinə başlamaq, əmək funksiyasını yerinə yetirmək və ya işdə irəli çəkilmək imkanları məhdudlaşan işçidir.

Maddənin məzmunundan göründüyü kimi, ailə vəzifələri olan işçi anlayışı ilə bağlı aşağıdakı şərtlər mövcuddur:

Birinci şərt ondan ibarətdir ki, işçinin qulluğa və ya köməyə ehtiyacı olan ailə üzvünün mövcudluğu tibbi rəy əsasında müəyyən edilməlidir.

İkinci şərt isə işçinin aşağıdakı şəxslərə qulluq və ya köməklik göstərməsidir:

– ailə üzvlərinə (ərinə (arvadına), valideynlərinə, övladlığa götürənlərə, uşaqlarına, o cümlədən övladlığa götürülmüş uşaqlara);

– qəyyumluğunda (himayəsində) olan digər şəxslərə;

– himayədar ailə (valideyn) olaraq ona verilmiş uşağa.

Qeyd edilən şəxslərə qulluq və köməklik göstərən işçilər ailə vəzifələri olan işçi hesab edilirlər. Beynəlxalq Әmək Təşkilatının adıçəkilən Konvensiyasına əsasən, ailə vəzifələri olan işçilərin digər işçilərdən fərqi ondan ibarətdir ki, onların əmək funksiyasını yerinə yetirməsi və ya vəzifədə irəli çəkilməsi zamanı obyektiv səbəblərlə müəyyən məhdudiyyətlər yarana bilər.

Misal 1

Tibbi rəyə əsasən, işçinin atası Alsheymer xəstəliyindən əziyyət çəkir. Bu səbəbdən, mütəxəssis vəzifəsində çalışan işçinin şöbə müdiri vəzifəsinə təyin edilməsi ilə bağlı işəgötürəndə müəyyən tərəddüdlər yarana bilər. İşəgötürən hesab edə bilər ki, atasının xəstəliyi səbəbindən işçi vəzifə öhdəliklərini əvvəlki kimi effektiv şəkildə yerinə yetirə bilməyəcək.

Ailə vəzifələri olan işçilərlə bağlı Әmək Məcəlləsində edilmiş digər dəyişikliklərdən biri də onlara münasibətdə fərqli yanaşmaların ayrı-seçkilik hesab edilməməsidir. Belə ki, Әmək Məcəlləsinin 16-cı maddəsində (“Әmək münasibətlərində ayrı-seçkiliyin yolverilməzliyi”) edilmiş dəyişikliklərə əsasən, ailə vəzifələri olan işçilər üçün imtiyaz və güzəştlərin müəyyən edilməsi ayrı-seçkilik hesab olunmur.

Misal 2

İşəgötürən mühasib vəzifəsində çalışan iki işçidən birinə ailə vəzifələri olduğu üçün natamam iş vaxtı tətbiq edir. Hər iki işçi eyni əməkhaqqı alsa da, ailə vəzifələri olan işçiyə natamam iş vaxtının tətbiqi əmək münasibətlərində ayrı-seçkilik hesab edilmir.

Bundan əlavə, Әmək Məcəlləsinin 98-ci maddəsində də ailə vəzifələri olan işçilərlə bağlı mühüm dəyişikliklər edilib. Maddənin 4-cü hissəsinə əsasən, növbəli iş vaxtı rejimi müəyyən edilərkən və işçilər gecə növbəsinə cəlb olunarkən, onların xüsusi ehtiyacları, o cümlədən ailə vəzifələrinin yerinə yetirilməsi ilə bağlı tələbatları əsaslandırıldığı və mümkün olduğu halda nəzərə alınmalıdır.

Misal 3

İşəgötürən növbəli iş rejimi tətbiq edərkən, işçilərdən biri övladının serebral iflic xəstəliyi olması barədə sənəd təqdim edir. Bu halda, mümkün olduğu təqdirdə, işəgötürən həmin işçinin gecə vaxtı və ya gecə növbəsində deyil, digər iş vaxtlarında və növbələrdə çalışmasına şərait yaratmalıdır.

Mənbə: vergiler.az