Oxunma sayı: 123. 497
18 Sen 2017

Audit standartlarının hazırlanmasında Beynәlxalq Mühasiblәr Federasiyası vә Audit Tәcrübәsi üzrә Beynәlxalq Komitәnin rolu

by | posted in: Uncategorized | 0

Audit standartları – öz peşә vәzifәlәrini yerinә yetirәrkәn auditorların rәhbәr tutmaları olduqları normativ materialdır.

Audit standartları, audit aparılması şәrtlәrindәn asılı olmayaraq, auditor peşәsinin bütün nümayәndәlәri tәrәfindәn metodoloji mәsәlәlәrә vә baza prinsiplәrinә riayәt edilmәklә, auditin aprılmasına ümumi yanaşmanı, auditor yoxlamasının hәcmini, auditor hesabatının növlәrini müәyyәn edir.

Audit standartlarının mәqsәdi, auditә dair vahid baza tәlәblәrini formalaşdırmaq vә auditin keyfiyyәtinә normativ tәlәblәri müәyyәnlәşdirmәklә, auditin etibarlılığına tәminat vermәkdir.

Audit standartları işlәnib hazırlanarkәn aşağıdakı prinsiplәrә riayәt edilmәlidir:

1. Audit müvafiq peşәkar sәriştәyә malik olan şәxslәr tәrәfindәn aparılmalıdır.
2. Auditor öz öz fikrini yürtmәkdә müstәqil olmalıdır.
3. Auditor audit yoxlamasını düzgün vә peşәkarlıqla aparmalı vә obyektiv auditor rәyi tәrtib etmәlidir.
4. Auditor yoxlamasının aparılması üçün auditor plan vә proqram tәrtib etmәlidir.
5. Auditor öz xüsusi fәaliyyәtini planlaşdırmaq mәqsәdilә sifarişçinin daxili nәzarәt sistemi haqqında kifayәt qәdәr mәlumata malik olmalıdır.
6. Auditor mühasibat (maliyyә) hesabatlarrının düzgünlüyü haqqında rәy vermәk üçün auditor yoxlaması zamanı kifayәt qәdәr auditor sübutları toplamalıdır.
7. Auditor öz rәyindә hesabatın uçot qaydalarına vә normalarına uyğun olub– olmamasını göstәrmәlidir.
8. Auditor rәyindә әvvәlki hesabat dövrü ilә müqayisәdә sifarişçinin uçot siyasәtindәki dәyişikliyә sәbәb olan şәraiti әks etdirmәlidir.
9. Auditor rәyindә nöqsan göstәrilmәdikdә, mühasibat (maliyyә) hesabatın-dakı mәlumatlar düzgün hesab edilir.
10. Auditor öz rәyindә mühasibat (maliyyә) hesabatlarının düzgünlüyünә dair qeydlәr etmәli vә ya auditor rәyinin tәrtib olunmama sәbәblәri göstәrilmәlidir.

Auditin standartları auditin keyfiyyәtli aparıldığını mәhkәmә sübut etmәk vә auditorların mәsuliyyәt dәrәcәsini müәyyәn etmәk üçün әsasdır. Eyni zamanda audit

standartları elә bir bazadır ki, onun әsasında auditorların hazırlanması, tәkmil-lәşdirilmәsi vә peşә hazırlığı sәviyyәsinin yüksәldilmәsiüzrә tәdris proqramları hazırlanır.

Audit üzrә peşәkarlıq norma vә standartlarının işlәnib hazırlanması ilә bir neçә tәşkilat, o cümlәdәn Beynәlxalq Mühasiblәr Federasiyası, Audit Tәcrübәsi üzrә Beynәlxalq Komitә vә d. mәşğul olur.

Audit Tәcrübәsi üzrә Beynәlxalq Komitә iki mәqsәdә xidmәt edir:

1. audit üzrә peşәkarlıq sәviyyәsi ümumdünya sәviyyәsindәn aşağı olan ölkәlәrdә auditi inkişaf etdirmәk;

2. imkan daxilindә beynәlxalq sәviyyәdә auditә yanaşmağı öyrәtmәk.

Bir sıra ölkәlәrdә icazә verilib ki, beynәlxalq audit standartlarının bazasında öz milli standartlarını işlәyib hazırlasınlar. Mәsәlәn, Avstraliya, Kipr, Braziliyi, Hindistan, Hollandiya vә s.

Bәzi ölkәlәrә öz milli standartlarının işlәnib hazırlanmasına icazә verilmәmişdir. Onlar yalnız beynәlxalq audit standartlarından öz standartları kimi istifadә edә bilәrlәr. Mәsәlәn, Malaziya, Fici, Şri-Lanka, Nigeriya vә s.

İnkişaf etmiş ölkәlәrdәn Kanada, Böyük Britaniya, İrlandiya, ABŞ vә Türkiyәnin öz milli audit standartları vardır.

Audit standartının mәqsәdi daha yaxşı qiymәtlәndirmә vә fәrziyyәyә әsaslanan yoxlama prosedurları dә daxil olmaqla, gәlәcәk maliyyә mәlumatları haqqında hesabatın tәrtib edilmәsi vә yoxlanması ilә әlaqәdar olan tapşırıqlara dair tövsiyyәlәrin verilmәsi vә standartın müәyyәn edilmәsindәn ibarәtdir.

Azәrbaycanda milli audit standartlarının işlәnib hazırlanmasının vә tәrtib olunmasının әsasını Beynәlxalq Mühasiblәr Federasiyasının vә Audit Tәcrübәsi üzrә Beynәlxalq Komitә tәrәfindәn işlәnib hazırlanmış beynәlxalq audit standartları tәşkil edir.

AR-da bazar iqtisadiyyatının mühüm ünsürlәrindәn biri olan auditor xidmәti tәşәkkül tapdıqca vә inkişaf etdikcә respublikanın sәciyyәvi xüsusiyyәtlәrini vә beynәlxalq standartları yaradılması zәrurәti meydana çıxır.

Milli audit standartlarının layihәlәri AR Auditorlar Palatasının Standartlaşdırma Departamentindә işlәnib hazılanır vә Xüsusi Komissiyada müzakirә olunur vә tәsdiq etmәk üçün palatanın şurasına tәqdim olunur.

Firmadaxili audit standartları firmalar, yәni auditor tәşkilatları tәrәfindәn auditor yoxlaması aparılarkәn vәhid tәlәbat tәmin etmәklә aşağıdakı elementlәri özündә birlәşdirir:

1. Razılaşmanın mәqsәdinin müәyyәn edilmәsi.

Hәr bir auditor yoxlaması düzgünlüyünü tәmin etmәk üçün hәrtәrәfli planlaşdırılmalı, peşәkarlıqla vә ixtisaslaşdırılmış formada aparılmalı, sifarişçilәrә yüksәk keyfiyyәtli xidmәt göstәrilmәli, auditorlardan optimal surәtdә iştifadә olunaraq kommersiya xeyri әldә olunmalıdır.

2. Biznesin icmalı vә ya xülasәsi.

Yoxlama sifarişçilәrlә tәnışlıq vә onların fәaliyyәtinin öyәrnilmәsi ilә başlanır. Firmada qanunvericilikdә, peşәkarlıq standartlarında vә biznesdә auditor yoxlamasında vә sifarişçilәrә münasibәti әks etdirәn dәyişikliklәr daim izlәnir.

3. Mümükün riskin qiymәtlәndirilmәsi.

Sifarişçinin biliyindәn istifadә olunaraq vә riskin aşkar olunmasına hәrtәrәfli yanaşılaraq, sәhvlәr müәyyәn edilir vә onların әhәmiyyәti qiymәtlәndirilir.

4. Audit strategiyasının işlәnib hazırlanması üçün daxili nәzarәt sisteminin qiymәtlәndirilmәsi.

Yoxlamanın ilkin mәrhәlәsindә daxili nәzarәt sistemi, yәni әvvәlcә rәhbәrlik tәrәfindәn istifadә olunan tәsәrrüfat fәaliyyәtinә nәzarәt sistemi, sonra isә mühasibat uçotu vә nәzarәt sistemi qiymәtlәndirilir.

Bu mәrhәlәdә yoxlama strategiyasının işlәnib hazırlanması üçün yalnız informasiya qiymәtlәndirilir.

5. Auditor yoxlamasının strategiyasının müәyyәn edilmәsi.

Başlıca risklәrin xüsusi qiymәtlәri ümumilәşdirilir vә zәruri auditor әmәliyyatları müәyyәn edilir.

6. Müstәqil tәdqiqat planı.

Planda hәr bir müstәqil tәdqiqat hallarında daha sәmәrәli tәdqiqatlarının tәdbiqi vә davamlılığının mahiyyәtinә baxılır. Müstәqil tәdqiqat plana uyğun olaraq aparılır. Onun nәticәlәrinin qiymәtlәndirilmәsindәn asılı olaraq planda müvafiq düzәlişlәr edilir.

7. Nәzarәt sisteminin sәmәrәliliyinin qiymәtlәndirilmәsi.

Auditor yoxlamasının sonunda nәzarәt sisteminin ümumi qiymәtlәndirilmәsi vә yoxlama planının işlәnib hazırlanması üçün daxili nәzarәt sisteminin qiymәtlәndirilmәsi hәyata keçirilir.

8. Auditor yoxlamasının yekunlaşdırılması.

Ümumi hesabat (akt) tәrtib edilir vә yekun nәticәlәri çıxarılır. Daha әhәmiyyәtli hallar sifarişçilәrlә müzakirә edilir.

9. Rәyin tәqdim edilmәsi.

Auditor yoxlamasının nәticәlәrinә uyğun olaraq rәy tәrtib edilir. Mühasibat (maliyyә) hesabatlarına dair rәydәn әlavә, sifarişçiyә yoxlamanın nәticәlәri haqqında hesabat (akt) da tәqdim olunur.

audit standartları, audit standartlari

13 Sen 2017

Kapitalın saxlanılması üzrə konsepsiyalar

by | posted in: Uncategorized | 0

Müəssisənin kapitalı aşağıdakı kimi nəzərə alına bilər:

(a) müəssisənin maliyyə kapitalı, yəni müəssisəyə qoyulmuş onun xalis aktivlərinin dəyərinə (müəssisənin öz kapitalına) bərabər olan investisiyanın nominal dəyəri və ya sabit alıcılıq qabiliyyəti əsasında qiymətləndirilmiş pul vəsaitlərinin məbləği;

(b) müəssisənin fiziki istehsalat məhsuldarlığı və ya bu məhsuldarlığın təmin edilməsinə tələb olunan resurslar.

Yuxarıda göstərilən kapitalın konseptual anlayışlarını nəzərə alaraq, kapitalın saxlanılmasına dair iki əsas konsepsiyanı qeyd etmək olar:

(a) Maliyyə kapitalının (və ya müəssisəyə qoyulmuş investisiyaların dəyərinin) saxlanılması konsepsiyası;

(b) Fiziki kapitalın (və ya müəssisənin əməliyyat potensialının) saxlanılması konsepsiyası.

Maliyyə kapitalının saxlanılması konsepsiyasına uyğun olaraq, kapital pul vəsaitlərinin nominal vahidlərilə müəyyənləşdirilərsə, nominal vahidlərlə qiymətləndirilmiş pul vəsaitlərinin hesabat dövrü ərzində artması mənfəət kimi tanınır. Beləliklə, hesabat dövrü ərzində müəssisə tərəfindən saxlanılan aktivlərin qiymətlərinin artması konseptual baxımdan mənfəət hesab olunur. Lakin, təcrübədə, bu mənfəət aktivlərin xaricolmasına və ya istifadə olunmasına qədər tanınmamalıdır.

Maliyyə kapitalının saxlanılması konsepsiyasına uyğun olaraq, kapital pul vəsaitlərinin sabit alıcılıq qabiliyyəti vahidlərilə müəyyənləşdirilərsə, sabit alıcılıq qabiliyyəti vahidlərilə qiymətləndirilmiş pul vəsaitlərinin hesabat dövrü ərzində artımı mənfəət hesab olunur. Beləliklə, müəssisə tərəfindən saxlanılan aktivlərin qiymətlərinin artmasının yalnız inflyasiyanın ümumi səviyyəsindən artıq olan hissəsi mənfəət hesab olunur. Artımın yerdə qalan hissəsi kapitalın saxlanılmasına düzəliş və kapitalın bir hissəsi hesab olunur.

Fiziki kapitalın saxlanılması konsepsiyasına uyğun olaraq, kapital müəssisənin fiziki məhsuldarlıq potensialı ilə müəyyənləşdirilir və bu potensialın dövr ərzində artımı mənfəət hesab olunur. Əks halda, yalnız müəssisənin aktivlərinə və öhdəliklərinə təsir edən bütün qiymət dəyişikliklərinin nəticəsində müəssisə tərəfindən saxlanılan aktivlərin dəyərinin artması kapitalın saxlanılmasına düzəliş və kapitalın bir hissəsi hesab olunur.

Qiymətləndirmə əsaslarının və kapitalın saxlanılması konsepsiyasının seçilməsi maliyyə hesabatlarının hazırlanmasında istifadə olunan uçot modelini müəyyənləşdirməklə, bu hesabatların münasiblik və etibarlılıq səviyyələrini təmin edir. Müəssisənin rəhbərliyi münasiblik ilə etibarlılıq arasında səmərəli tarazlığa nail olmalıdır.

Maliyyə hesabatlarını hazırlayanlar tərəfindən tətbiq edilməli olan uçot modeli müvafiq Milli Mühasibat Uçotu Standartları ilə müəyyənləşdirilir.

Kapitalın saxlanılması üzrə konsepsiyalar

13 Sen 2017

Maliyyə hesabatlarının elementlərinin qiymətləndirilməsi

by | posted in: Uncategorized | 0

Qiymətləndirmə – Mühasibat balansında və ya mənfəət və zərər haqqında hesabatda təqdim edilən obyektin pul ifadəsinin müəyyənləşdirilməsidir.

Qiymətləndirmə üçün aşağıdakı qiymətləndirmə əsasları istifadə oluna bilər:

İlkin dəyər

− Aktivin ilkin dəyər əsasında qiymətləndirilməsi onun əldə edilməsi zamanı pul vəsaitlərinin və ya pul vəsaitlərinin ekvivalentlərinin     ödənilmiş məbləği  və ya verilmiş əvəzləşdirmənin (mübadiləyə verilmiş qeyri-monetar aktivlərin, qəbul edilmiş öhdəliklərin, buraxılmış kapital alətlərinin) ədalətli dəyəri ilə qiymətləndirilməsini nəzərdə tutur;

− Öhdəliyin ilkin dəyər əsasında qiymətləndirilməsi müəssisənin adi iş şəraitində bu öhdəliyin yerinə yetirilməsi məqsədilə ödənilməsi gözlənilən pul vəsaitlərinin və ya onların ekvivalentlərinin məbləği, yaxud borc öhdəliyi əvəzinə alınmış pul vəsaitlərinin və ya onların ekvivalentlərinin məbləği, yaxud alınmış digər vəsaitlərin ədalətli dəyəri ilə qiymətləndirilməsini nəzərdə tutur.

Cari dəyər

− Aktivin cari dəyəri əsasında qiymətləndirilməsi hal-hazırda analoji aktivlərin əldə edilməsi üçün ödənilməli olan pul vəsaitlərinin və ya onların ekvivalentlərinin məbləği ilə qiymətləndirilməsini nəzərdə tutur;

− Öhdəliyin cari dəyəri əsasında qiymətləndirilməsi onların hal-hazırda yerinə yetirilməsi məqsədilə ödənilməli olan pul vəsaitlərinin   və ya onların ekvivalentlərinin nominal (diskontlaşdırılmamış) məbləği ilə qiymətləndirilməsini nəzərdə tutur .

Mümkün satış dəyəri

− Aktivin mümkün satış dəyəri əsasında qiymətləndirilməsi müəssisənin adi iş şəraitində bu aktivin satılması nəticəsində əldə edilə biləcək pul vəsaitlərinin və ya onların ekvivalentlərinin məbləği ilə qiymətləndirilməsini nəzərə tutur;

− Öhdəliyin mümkün ödəniş dəyəri əsasında qiymətləndirilməsi müəssisənin adi iş şəraitində bu öhdəliyin yerinə yetirilməsi məqsədilə pul vəsaitlərinin və ya onların ekvivalentlərinin ödənilməli olan nominal (diskontlaşdırılmamış) məbləği ilə qiymətləndirilməsini nəzərdə tutur.

Diskontlaşdırılmış dəyər

− Aktivin diskontlaşdırılmış dəyər əsasında qiymətləndirilməsi müəssisənin adi iş şəraitində bu aktivin istifadəsindən gözlənilən gələcək xalis pul vəsaiti daxilolmalarının hal-hazırkı məbləği ilə qiymətləndirilməsini nəzərdə tutur;

− Öhdəliyin diskontlaşdırılmış dəyər əsasında qiymətləndirilməsi müəssisənin adi iş şəraitində bu öhdəliyin yerinə yetirilməsindən gözlənilən gələcək xalis pul vəsaiti xaricolmalarının hal-hazırkı məbləği ilə qiymətləndirilməsini nəzərdə tutur.

Ədalətli dəyər

− Aktivin ədalətli dəyər əsasında qiymətləndirilməsi onun müstəqil, yaxşı məlumatlandırılmış  və  bu  cür əməliyyatı həyata keçirməkdə maraqlı olan tərəflər arasında mübadilə nəticəsində əldə edilə biləcək məbləğlə qiymətləndirilməsini nəzərdə tutur;

− Öhdəliyin ədalətli dəyər əsasında qiymətləndirilməsi müstəqil, yaxşı  məlumatlandırılmış və bu cür əməliyyatı həyata keçirməkdə maraqlı olan tərəflər arasında əməliyyatın icrası zamanı bu öhdəliyin yerinə yetirilməsi üçün tələb olunan məbləğlə qiymətləndirilməsini nəzərdə tutur.

Müvafiq Milli Mühasibat Uçotu Standartları maliyyə hesabatlarının ayrı-ayrı elementləri üzrə istifadə oluna biləcək müxtəlif qiymətləndirmə əsaslarını müəyyən edir.

Milli Mühasibat Uçotu Standartları Qarışıq qiymətləndirmə əsasının (Modifikasiya edilmiş ilkin dəyərinin) istifadə edilməsinə maneə yaratmır. Bu halda, müvafiq dövrün maliyyə hesabatlarında təqdim olunmuş ayrı-ayrı obyektlərə müxtəlif qiymətləndirmə əsaslarının tətbiq edilməsi nəzərdə tutulur.

Maliyyə hesabatlarının elementlərinin qiymətləndirilməsi

13 Sen 2017

Maliyyə hesabatlarının elementlərinin tanınması

by | posted in: Uncategorized | 0

MALİYYƏ HESABATLARININ ELEMENTLƏRİNİN TANINMASI

Obyektin maliyyə hesabatlarında tanınması – tanınma meyarlarına cavab verən obyektin Mühasibat balansına və ya Mənfəət və zərər haqqında hesabata daxil edilməsidir.

Mühasibat balansı və ya Mənfəət və zərər haqqında hesabatda tanınan obyektlər aşağıdakı tanınma meyarlarına cavab verməlidir:

(a)  maliyyə hesabatlarının elementlərinin birinin anlayışına uyğun gəlməsi;

(b)  bu obyekt ilə əlaqədar gələcək iqtisadi səmərənin artımı və ya azalması ehtimalının olması; və

(c)  obyektin dəyərinin və ya qiymətinin etibarlı səviyyədə müəyyən oluna, qiymətləndirilə və ya hesablana bilməsi.

Mühasibat balansında və ya Mənfəət və zərər haqqında hesabatda tanınmalı olan obyektlərin tanınmaması istifadə olunan uçot siyasətinin açıqlanması, habelə qeydlər və ya izahat materialları vasitəsilə əvəz edilə bilməz.

Obyektin dəyəri və ya qiyməti etibarlı əsasla qiymətləndirilə bilmədikdə, bu obyekt Mühasibat balansında və Mənfəət və zərər haqqında hesabatda tanınmamalıdır. Lakin, müəssisənin maliyyə vəziyyətinin və ya maliyyə nəticələrinin qiymətləndirilməsi üçün obyekt haqqında informasiya münasib sayıldıqda, maliyyə hesabatlarının qeydlərində bu obyekt ilə bağlı təfərrüatların açıqlanması zərurəti yarana bilər.

Aktivin tanınması

Aktiv yalnız müəssisəyə gələcək iqtisadi səmərənin axını ehtimal olunduğu və onun dəyərinin və ya qiymətinin etibarlı səviyyədə qiymətləndirilməsi imkanının mövcud olduğu hallarda mühasibat balansında tanınır.

Öhdəliyin tanınması

Öhdəlik yalnız keçmiş hadisələrə görə yaranmış cari borcun ödənilməsi nəticəsində müəssisədən gələcək iqtisadi səmərənin kənara axını ehtimal olunduğu və bu borcun dəyərinin və ya qiymətinin etibarlı səviyyədə qiymətləndirilməsi imkanının                            mövcud olduğu hallarda mühasibat balansında tanınır.

Keçmiş hadisələrin mövcud olmadığı səbəbdən gələcəkdə yarana bilən borclar öhdəlik kimi tanınmır. Məsələn, adətən müəssisə tərəfindən gələcəkdə aktivin əldə ediləcəyi haqda razılıq hesabat dövrünün öhdəliyi kimi tanınmır.

Gəlirin tanınması

Gəlir aktivlərin artması və öhdəliklərin azalması ilə bağlı iqtisadi səmərənin artımının baş verdiyi və bu artımın etibarlı səviyyədə qiymətləndirilməsinə imkanın mövcud olduğu hallarda tanınır.

Xərcin tanınması

Xərc aktivlərin azalması və öhdəliklərin artması ilə bağlı iqtisadi səmərənin azalmasının baş verdiyi     və     bu     azalmanın     etibarlı     səviyyədə qiymətləndirilməsinə imkanın mövcud olduğu hallarda tanınır.

Əksər hallarda, xərclərin və gəlirlərin ayrı-ayrı maddələri birbaşa əlaqəli olur. Buna görə      də,       müvafiqlik              (əlaqələndirmə)    konsepsiyasına əsaslanaraq xərclər və gəlirlər eyni vaxtda tanınmalıdırlar.

Xərclərin gəlirlər ilə birbaşa əlaqələndirilməsi mümkün olmadığı hallarda, onlar müvafiq hesabat dövrləri arasında sistematik və ardıcıl olaraq bölüşdürülür. Bölüşdürülmə üsulu gələcək iqtisadi səmərənin baş verməsi gözlənilən dövrlər üzrə xərclərin tanınmasını təmin etməlidir.

Məsrəflər gələcək iqtisadi səmərənin əmələ gəlməsinə səbəb olmadıqda, habelə onlara aid edilən gələcək iqtisadi səmərələr Mühasibat balansında aktivin tanınma meyarlarına uyğun gəlmədikdə və ya bu meyarlara artıq cavab vermədikdə, bu məsrəflər Mənfəət və zərər haqqında hesabatda xərc kimi dərhal tanınır.

Həmçinin, öhdəlik müvafiq aktiv tanınmadan yarandıqda, xərc Mənfəət və zərər haqqında hesabatda tanınır.

Maliyyə hesabatlarının elementlərinin tanınması

1 … 2. 305 2. 306 2. 307 2. 308 2. 309 2. 310 2. 311 … 2. 382