Blog Full

Mövzunu iqtisad elmləri üzrə fəlsəfə doktoru, vergi eksperti İsmayıl Bağırov şərh edir.

Vergi Məcəlləsinin 163.1-ci maddəsində göstərilib ki, bu maddə aşağıdakı hallarda malgöndərənin, işgörənin və xidmət göstərənin vergi tutulan əməliyyatlarına tətbiq edilir:

• 163.1.1. əməliyyat tam və ya qismən ləğv edildikdə, o cümlədən mal tam və qismən geri qaytarıldıqda;

Misal 1: Vergi ödəyicisi mart ayında alıcıya 23.600 manat dəyərində (o cümlədən ƏDV məbləği 3.600 manat (20000 x 18% = 3600) olan mal təqdim edib. Malın dəyəri həmin ay vergi ödəyicisinin bank hesabına daxil olub. Lakin aprel ayında alıcı 5.900 manat (o cümlədən 900 manat ƏDV (5000 x 18% = 900) məbləğində malı satıcıya geri qaytarıb. Bu halda alıcı və satıcı aprel ayındakı dövriyyələrinin məbləğini dəqiqləşdirməlidirlər. Satıcı mal təqdim edərkən ümumi məbləğə ƏDV hesabladığından, həmin malların qaytarılan hissəsinə düşən ƏDV məbləğini 900 manat bəyannamədə azaltmalı, alıcı isə qaytardığı mallara düşən büdcədən əvəzləşdirdiyi 900 manat ƏDV məbləğini büdcəyə bərpa etməlidir.

• 163.1.2. əməliyyatın xarakteri dəyişdikdə;

Misal 2: Vergi ödəyicisi mart ayında 23.600 manatlıq ƏDV ilə birlikdə aldığı və 3.600 manat ƏDV-ni əvəzləşdirdiyi əmlakı may ayında müəssisənin nizamnamə fonduna pay şəklində qoyub. Vergi Məcəlləsinin 164.1.5-ci maddəsinə görə müəssisənin nizamnamə fonduna əmlakın pay şəklində qoyuluşu ƏDV-dən azad edilən əməliyyat hesab edilir. Deməli, vergi tutulan əməliyyatın xarakteri dəyişib və bu səbəbdən də vergi tutulan dövriyyə dəqiqləşdirilməlidir. Çünki Vergi Məcəlləsinin 175.6-cı maddəsinə əsasən, ver-gidən azad olunan əməliyyatlara görə ödənilmiş ƏDV-nin əvəzləşdirilməsinə yol verilmir. Bu halda may ayı üçün vergi tutulan dövriyyə dəqiqləşdirilməli və büdcəyə hesablanmalı olan ƏDV-nin məbləgi 3.600 manat (20.000 x 18% = 3.600 ) artırılmalıdır.

• 163.1.3. qiymətlərin aşağı düşməsi və ya hər hansı digər səbəbdən əməliyyat üçün razılaşdırılmış kompensasiya dəyişdikdə;

Misal 3: 2025-ci ilin may ayının 20-də A müəssisəsi alıcıya ƏDV-li dəyəri 1.180 manat (o cümlədən 180 manat ƏDV (1000 x 18% = 180) olan mal göndərib. Həmin tarixə malın dəyəri ödənilib və müvafiq elektron qaimə-fak-tura təqdim edilib. Göstərilən əməliyyat üzrə A müəssisəsi may ayının bəyannaməsində büdcəyə 180 manat ƏDV hesablayıb. İyun ayında malın qiyməti aşağı salınaraq 944 manat (o cümlədən 144 manat ƏDV (800 x 18% = 144) razılaşdırılıb.

Belə olan halda A müəssisəsi may ayının vergi tutulan dövriyyəsini iyun ayı üçün təqdim edilən bəyannamədə dəqiqləşdirir və büdcəyə hesablanan ƏDV məbləğini 36 manat (180 – 144 = 36 ) azaldır.

Misal 4: Tutaq ki, A firması B firmasına 28 iyun 2025-ci il tarixində ƏDV daxil dəyəri 11.800 manat (10.000 + 1.800 ƏDV = 11.800 ) olan mal satıb və həmin tarixdə malın dəyəri ödənilib. 30 günə yaxın müddət keçəndən sonra B firması A firmasına iddia bildirib ki, satdığı malların qiymətləri yüksəkdir, qiymətlər aşağı salınmasa, mallar geri qaytarılacaq. A firması bunu qəbul edir və razılaşır ki, satdığı malların ƏDV-li dəyəri 9.440 manat (8.000 manat + 1.440 manat ƏDV = 9.440) məbləğində qəbul olunsun. Həmçinin bu əməliyyatla bağlı tərəflər 30.07.2025-ci il tarixində müvafiq sənədləşmələr aparırlar.

Belə olan halda A firması iyun ayının ƏDV bəyannaməsində dövriyyə kimi 11.800 manat (10.000 manat + 1.800 manat ƏDV) göstərəcək. Amma 30.07.2025-ci il tarixdə əməliyyat üçün müəyyən edilən malın dəyəri dəyişdiyindən iyul 2025-ci il tarixli ƏDV hesabatında 163-cü maddəni əsas göstərməklə dövriyyədə dəqiqləşdirmə ediləcək və 2.360 manat (2.000 manat + 360 manat ƏDV = 2.360) azaldılan dövriyyə yazılacaq.

• 163.1.3. vergi ödəyicisi elektron qaimə-faktura verdikdən sonra vergi tutulan dövriyyənin dəqiqləşdirilməsi üçün əsas verən hallar üzə çıxdıqda və bu cür dəqiqləşdirmə qanunvericiliyə müvafiq olaraq aparıldıqda.

Misal 5: A müəssisəsi 2025-ci ilin may ayında B müəssisəsinə ƏDV daxil 1.180 manat (o cümlədən 180 manat ƏDV(1000 x 18% = 180) dəyərində mal göndərib, lakin alıcıya təqdim olunan elektron qaimə-fakturada malın ƏDV-li dəyərini səhvən 1.298 manat (o cümlədən 198 manat ƏDV (1100 x 18% = 198) göstərilib. Malın dəyəri B müəssisəsi tərəfindən may ayında ödənilib.

Müvafiq olaraq göstərilən əməliyyat üzrə may ayının bəyannaməsində A müəssisəsi büdcəyə 198 manat ƏDV hesablayıb, B müəssisəsi isə 198 manat ƏDV məbləğini büdcə ilə əvəzləşdirib.

İyun ayında bəlli olub ki, may ayında təqdim olunan elektron qaimə-fakturada malın dəyəri səhv göstərilib.

Belə olan halda:

• A müəssisəsi may ayının vergi tutulan dövriyyəsini iyun ayı üçün təqdim edilən bəyannamədə dəqiqləşdirir və büdcəyə hesablanan ƏDV məbləğini 18 manat (198 – 180 = 18) azaldır (iyun ayının ƏDV bəyannaməsinin 319-cu sətrində);
• B müəssisəsi may ayının vergi tutulan dövriyyəsini iyun ayı üçün təqdim edilən bəyannamədə dəqiqləşdirir və əvəzləşdirilmiş 18 manat (198 – 180 = 18) ƏDV məb¬ləğini büdcəyə hesablayır (iyun ayının ƏDV bəyannaməsinin 318-ci sətrində).

Vergi Məcəlləsinin 163.2-ci maddəsinə əsasən, vergi ödəyicisi Vergi Məcəlləsinin 163.1-ci maddəsində göstərilən hallardan birinin nəticəsində:

163.2.1. ƏDV üçün elektron qaimə-fakturanı vermiş və ƏDV-nin məbləğini həmin elektron qaimə-fakturada düzgün göstərməmişdirsə; yaxud

163.2.2. ƏDV-nin bəyannaməsində verginin məbləğini düzgün göstərməmişdirsə, Vergi Məcəlləsinin 174.2-ci və ya 175.5-ci maddələrinə müvafiq surətdə dəqiqləşdirmə aparılır. Dəqiqləşdirmə qiymətləndirmə bazasında dəyişikliyin baş verdiyi hesabat dövründə aparılır.

Misal 6: “A” MMC “B” MMC-yə 2025-ci ilin may ayında ƏDV daxil 1.180 manat (o cümlədən 180 manat ƏDV(1000 x 18% = 180) dəyərində mal göndərib, lakin alıcıya təqdim olunan elektron qaimə fakturada malın ƏDV-li dəyərini səhvən 1.400 manat (o cümlədən 213,6 manat ƏDV(1186.4 x 18% = 213.6) göstərib. Malın dəyəri “B” MMC tərəfindən may ayında ödənilib. Göstərilən əməliyyat üzrə may ayının bəyannaməsində “A” MMC büdcəyə 213,6 manat ƏDV hesablayıb, “B” MMC isə 213,6 manat ƏDV məbləğini büdcə ilə əvəzləşdirib. İyun ayında müəyyən olunub ki, may ayında təqdim olunan elektron qaimə-fakturada malın dəyəri səhv göstərilib.

Belə olan halda:

• “A” MMC may ayının vergi tutulan dövriyyəsini iyun ayı üçün təqdim edilən bəyannamədə dəqiqləşdirir və büdcəyə hesablanan ƏDV məbləğini 33,6 manat (213,6 – 180 = 33,6 ) azaldır:
• “B” MMC may ayının vergi tutulan dövriyyəsini iyun ayı üçün təqdim edilən bəyannamədə dəqiqləşdirir və əvəzləşdirilmiş 33,6 manat (213,6 – 180 = 33,6 ) ƏDV məbləğini büdcəyə hesablayır:

Göründüyü kimi, təqdim olunmuş elektron qaimə-fakturalar satıcıda ƏDV tutulan dövriyyəni, alıcıda isə əvəzləşdirilən dövriyyəni müəyyən edir və bir-birinə bərabərdir. Əgər təqdim olunmuş elektron qaimə-fakturalarda dövriyyənin dəqiqləşdirilməsi üçün əsas verən hallar aşkar olunursa, bu halda həm satıcının və həm də alıcının dövriyyəsində müvafiq dəqiqləşdirmələr aparmaq zəruriyyəti yaranır. Dövriyyənin dəqiqləşdirilməsi zamanı büdcəyə hesablanmalı və ya əvəzləşdirilməli olan ƏDV məbləği hər iki tərəfdə arta və ya azala bilər.

Mənbə: vergiler.az

Əmək Məcəlləsinə əsasən, tam iş vaxtı — müddəti bu Məcəllədə nəzərdə tutulmuş həftəlik və gündəlik iş saatları ərzində işçilərin əmək funksiyasını yerinə yetirməsi üçün müəyyən edilmiş zamandır.
Gündəlik normal iş vaxtının müddəti səkkiz saatdan artıq ola bilməz.

Gündəlik normal iş vaxtına uyğun olan həftəlik normal iş vaxtının müddəti 40 saatdan artıq müəyyən edilə bilməz.

Məcəllənin 90-cı maddəsinə görə, normal iş vaxtına uyğun olaraq, iki istirahət günü olan beşgünlük iş həftəsi müəyyən edilir.

Bəs altıgünlük iş həftəsində gündəlik iş vaxtının müddəti necə tənzimlənir? Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi yanında Dövlət Əmək Müfəttişliyi Xidməti bildirib ki, həftəlik norma 40 saat olduqda gündəlik iş vaxtı 7 saatdan çox ola bilməz.

Həftəlik norma 36 saat olduqda gündəlik iş vaxtı 6 saatdan çox ola bilməz.

Həftəlik norma 24 saat olduqda isə gündəlik iş vaxtı 4 saatdan çox ola bilməz.

Mənbə: vergiler.az

VÖEN sahibi əvvəl taksi fəaliyyəti ilə məşğul olub. Hazırda kuryer kimi fəaliyyətə başlasa, bu halda onun vergiyə cəlb olunması necə olacaq? Vergi dərəcəsi nə qədərdir və hansı hesabatları təqdim etməlidir? Fiziki şəxsin VÖEN-i üzrə fəaliyyət növündə dəyişiklik edilməlidirmi?

İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətindən bildirilib ki, sorğuda qeyd olunan fəaliyyət sahibkarlıq fəaliyyəti hesab olunur. Kuryer fəaliyyəti ilə məşğul olan şəxslərin sadələşdirilmiş və ya gəlir vergisi ödəyicisi olmaq hüququ var.

Belə ki, həmin fiziki şəxs tərəfindən sadələşdirilmiş vergitutma sistemi seçildiyi halda əldə edilən gəlirlərdən xərclər çıxılmadan 2 faiz dərəcə ilə sadələşdirilmiş vergi hesablanıb dövlət büdcəsinə ödənilir.
Qeyd olunan fəaliyyət gəlir vergisinin ödəyicisi kimi həyata keçirildiyi halda əldə edilmiş gəlirdən həmin gəlirin əldə edilməsi ilə bağlı çəkilən xərclər çıxıldıqdan sonra qalan məbləğdən 20 faiz dərəcə ilə gəlir vergisi hesablanıb dövlət büdcəsinə ödənilir.

Eyni zamanda bildirilib ki, 2025-ci ilin yanvarın 1-dən etibarən Vergi Məcəlləsinin 102.1.30-1-ci maddəsində qeyd olunan fəaliyyət növləri ilə məşğul olan və həmin fəaliyyət növlərindən təqvim ili üzrə əldə etdiyi gəlirlərin (xərclər nəzərə alınmadan) həcmi 45.000 manatadək olan fiziki şəxslərin həmin fəaliyyətdən əldə etdikləri gəlirlərinin 75 faizi gəlir vergisindən azaddır.

Kuryer fəaliyyəti həmin maddədə qeyd olunan fəaliyyət növlərinə aid edilir.

Əlavə olaraq bildirilib ki, nəzərdə tutulan fəaliyyət sahələri ilə məşğul olan fiziki şəxs eyni zamanda digər fəaliyyət sahəsi ilə də məşğul olduqda, həmin maddədə nəzərdə tutulan güzəşt hüququndan o halda istifadə edə bilər ki, həmin fəaliyyət sahələrindən əldə edilən illik gəlirlərin illik ümumi gəlirlərdə xüsusi çəkisi 50 faizdən az olmasın.

Həmçinin, vergi ödəyicisi eyni zamanda bir neçə fəaliyyət növü ilə məşğul ola və ya uçota alınarkən, ərizəsində qeyd etdiyi fəaliyyət növünü digər fəaliyyət növü ilə dəyişə bilər. Fəaliyyət növünün dəyişdirilməsi üçün yeni fəaliyyət növünü müvafiq xanada qeyd etməklə qeydiyyatda olduğunuz vergi orqanının əhatə dairəsinə aid olan vergi ödəyicilərinə xidmət mərkəzlərinə müvafiq ərizə forması (“Fiziki şəxsin uçotu haqqında ərizə”) təqdim olunmalıdır.

Gücləndirilmiş elektron imzanız (o cümlədən Asan İmza) olduqda isə İnternet Vergi İdarəsi portalı üzərindən qeyd olunan əməliyyatı elektron qaydada yerinə yetirə bilərsiniz. Bu barədə ətraflı məlumatı Dövlət Vergi Xidmətinin rəsmi səhifəsində yer alan “Elektron xidmətlər” bölməsindəki “Fiziki şəxsin uçot məlumatlarının onlayn dəyişdirilməsi” elektron xidmətləri üzrə inzibati reqlament vasitəsilə əldə edə bilərsiniz.

Vergi orqanlarında uçot prosedurları, fəaliyyətinizin xüsusiyyətlərindən asılı olaraq etməli olduğunuz hərəkətlər barədə daha ətraflı məlumat almaq üçün Dövlət Vergi Xidmətinin rəsmi səhifəsindəki “Vergi bələdçisi” bölməsində yerləşdirilən məlumatlarla tanış ola, əlavə suallar yarandıqda isə Çağrı Mərkəzinə (195-1) və ya vergi ödəyicilərinə xidmət mərkəzlərinə müraciət edə bilərsiniz.

Mənbə: vergiler.az

“Bu ilin əvvəlindən əmək qanunvericiliyində məsafədən iş rejimi, işçilərin sosial təminatını yaxşılaşdıran hüquqların artırılması, məzuniyyət haqları, əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirilməsi zamanı işçilərin müavinətinin adekvatlığı kimi bir sıra mütərəqqi tənzimləmələr həyata keçirildi. Bu kimi islahatlar sırf şəffaf əmək şəraitinin təmini, işçilərin əmək hüquqlarının qorunması və yeni təminatların həyata keçirilməsinə müsbət təsir göstərməkdədir”.

Bu fikirləri hüquqşünas Şəhriyar Həbilov qeyri-rəsmi məşğulluğun fəsadları barədə açıqlamasında səsləndirib. Onun sözlərinə görə, bir sıra hallarda qeyri-rəsmi məşğulluq şəxsin əmək hüquqlarının müdafiəsindən kənar qalmasına və əməyinin nəticələrinin qeyri-adekvat şəkildə mənimsənilməsinə gətirir. Hüquqşünas vurğulayıb ki, faktiki olaraq əmək münasibətlərində olan işçi ilə müqayisədə qeyri-rəsmi məşğulluğa cəlb edilən şəxslər aşağıdakı imtiyazlardan məhrum olur:

– əmək qanunvericiliyi ilə müəyyən edilmiş ödənişli və qismən ödənişli məzuniyyət, təhlükəsiz əmək şəraitinin təmini;

– istirahət günü və istirahət vaxtının təmini;

– əməkhaqqı ödənişi;

– iş vaxtından artıq işə görə ödəniş;

– əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirilməsi, hamiləliyə və doğuşa görə müavinətlər;

– icbari tibbi sığorta üzrə tibbi sığorta proqramından təmənnasız istifadə;

– işsizlikdən sığorta halında sığorta ödənişinin təmini;

– əmək stajı müddətinə uyğun olaraq güzəştlər;

– pensiya təminatı;

– rəsmi gəlirlilik əsasında müəyyən olunan imtiyazlar və hüquqlardan istifadə;

– Qanunvericiliklə müəyyən edilmiş digər güzəştlər.

“Bunun müqabilində isə qeyri-rəsmi məşğulluğa imkan verən sahibkarlar irihəcmli sanksiyaları gözardı edərək, cüzi və qeyri-şəffaf məvacib sistemi, şərtləri birtərəfli qaydada müəyyən olunan müqavilə strukturu və “qara kassa” sxemi ilə işçi hüquqlarını kobud surətdə pozmuş olurlar. Dövlət isə hər iki hal üçün işçi hüquqlarının müdafiəsi mexanizmlərini qurmaqla açıq surətdə qanunvericiliyin tələblərini pozan şəxsləri məsuliyyətə cəlb etməyi və əmək qanunvericiliyinin adekvat müdafiə sistemini qurmağı prioritet kimi müəyyənləşdirib”, – Ş.Həbilov əlavə edib.

Ekspert bildirib ki, Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 35-ci maddəsində hər kəsin əməyə olan qabiliyyəti əsasında sərbəst surətdə özünə fəaliyyət növü, peşə, məşğuliyyət və iş yeri seçmək hüququ qeyd edilib: “Əmək qanunvericiliyinə əsasən, əmək müqaviləsi işəgötürənlə işçi arasında fərdi qaydada qanunvericiliklə müəyyən edilmiş formada bağlanılan, əmək münasibətlərinin əsas şərtlərini, tərəflərin hüquq və vəzifələrini əks etdirən yazılı müqavilədir. Göründüyü kimi, sənədlər hər kəsin sərbəst surətdə əmək qanunvericiliyinin tələblərinə uyğun və öz seçiminə əsasən, əmək fəaliyyətinə cəlb olunmasına imkan verir. Əmək münasibətləri isə gündən-günə təkmilləşdirilərək işçilərin hüquqlarının müdafiəsini daha da möhkəmləndirir”.

İqtisadçı Eyyub Kərimli də qeyri-rəsmi məşğulluğun həm iqtisadiyyata, həm də vətəndaşların sosial təminatlarına mənfi təsir etdiyini vurğulayıb, formal işçilərin vergi uçotuna durmadan işlədiklərini qeyd edib: “Qeyri-rəsmi məşğulluq insanların əmək və sosial hüquqlarını məhdudlaşdırır, gələcəkdə onların pensiya təminatına mənfi təsir göstərir. Yəni burada həm vətəndaşlar, həm də dövlət zərər görür. Həmin şəxslər vergi və sosial yığımlardan kənarda qalırlar. Bəzən sahibkarlar da işçiləri qeyri-rəsmi məşğulluğa cəlb etməyə meyil göstərirlər. Bu da vergi və sosial ödənişlərdən, eləcə də işçilərin hüquqlarının təmin olunmasından yayınmağa hesablanıb. Müqaviləsiz işləmək gələcəkdə həmin şəxslərin pensiya kapitalının formalaşmasına mənfi təsir göstərir”.

Bununla bağlı ciddi maarifləndirlməyə ehtiyac olduğunu deyən E.Kərimli hesab edir ki, vətəndaşlar gələcək təminatlarını bugünkü kiçik gəlirlərinə qurban verməməlidirlər.

Mənbə: vergiler.az