Mövzunu əmək hüquqları üzrə ekspert Nüsrət Xəlilov şərh edir.
Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasında müəyyən edilmiş əsas hüquq və vəzifələrdən biri də 35-ci maddədə əksini tapan əmək hüquqlarıdır. Həmin maddəyə görə, əmək fərdi və ictimai rifahın əsasıdır. Hər kəsin əməyə olan qabiliyyəti əsasında sərbəst surətdə özünə fəaliyyət növü, peşə, məşğuliyyət və iş yeri seçmək hüququ vardır. Heç kəs zorla işlədilə bilməz.
Əmək Məcəlləsinin 17-ci maddəsi məcburi əməyin qadağan edilməsini tənzimləyir. Hər hansı qayda və üsulla zor işlətməklə, həmçinin əmək müqaviləsinə xitam veriləcəyi hədə-qorxusu ilə işçini əmək funksiyasına daxil olmayan işi (xidməti) yerinə yetirməyə məcbur etmək qadağandır. İşçini məcburi əməyə cəlb edən təqsirkar şəxslər qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada məsuliyyətə cəlb olunurlar. İşçini əmək funksiyasına daxil olmayan işi (xidməti) yerinə yetirməyə məcbur etməyə görə Azərbaycan Respublikası İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 193-cü maddəsində məsuliyyət nəzərdə tutulub. Həmin maddəyə əsasən, əmək müqaviləsinə xitam veriləcəyi və ya kollektiv müqavilədə müəyyən olunmuş güzəşt və imtiyazlardan məhrum ediləcəyi hədə-qorxusu ilə işçini əmək funksiyasına daxil olmayan işi (xidməti) yerinə yetirməyə məcbur etməyə görə 1.000 manatdan 2.000 manatadək məbləğdə cərimə nəzərdə tutulur.
Həmçinin, Cinayət Məcəlləsinin 144-1-ci maddəsində insan alverinə görə məsuliyyət müəyyən edilib. Həmin maddəyə görə, insan alveri, yəni zor tətbiq etmək hədəsi ilə və ya zor tətbiq etməklə, hədə-qorxu və ya digər məcburetmə vasitələri ilə, oğurlama, dələduzluq, aldatma yolu ilə, təsir imkanlarından və ya zəiflik vəziyyətindən sui-istifadə etməklə, yaxud digər şəxsə nəzarət edən şəxsin razılığının alınması üçün maddi və sair nemətlər, imtiyazlar və ya güzəştlər verməklə və ya almaqla, şəxsin istismar edilməsi məqsədilə cəlb olunması, əldə edilməsi, saxlanılması, gizlədilməsi, daşınması, verilməsi və ya qəbul edilməsi adlanır.
Bu maddədə “insanın istismarı” dedikdə, məcburi əmək (xidmət), cinsi istismar, köləlik, köləliyə bənzər adətlər və onlardan irəli gələn asılılıq vəziyyəti, insan orqanlarının və toxumalarının qanunsuz götürülməsi, şəxs üzərində qanunsuz biotibbi tədqiqatların aparılması, qadının surroqat ana kimi istifadə edilməsi, qanunsuz, o cümlədən cinayətkar fəaliyyətə cəlbetmə başa düşülür. Məsuliyyətin həddi həmin maddədə müəyyən olunub.
Beynəlxalq Əmək Təşkilatının “İcbari əməyin ləğv edilməsi haqqında” 1957-ci il iyunun 25-də Cenevrə şəhərində qəbul olunmuş 105 saylı Konvensiyası Azərbaycan Respublikasının 24 mart 2000-ci il tarixli 847-IQ nömrəli Qanunu ilə ratifikasiya edilib. Təşkilatın bu Konvensiyasını ratifikasiya edən hər bir üzvü icbari və ya məcburi əməyi ləğv etməyi və onun hər hansı bir formasını öhdəsinə götürür.
Məhkəmə qərarı əsasında şərtləri və müddətləri qanunla nəzərdə tutulan məcburi əməyə cəlb etmək, hərbi xidmət zamanı səlahiyyətli şəxslərin əmrlərinin yerinə yetirilməsi ilə əlaqədar işlətmək, fövqəladə vəziyyət və hәrbi vəziyyət zamanı vətəndaşlara tələb olunan işləri gördürmək hallarına yol verilir. Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 35-ci maddəsində qeyd olunub ki, müəyyən hallarda məcburi əməyə yol verilə bilər. Belə ki, məhkəmə qərarı əsasında şərtləri və müddətləri qanunla nəzərdə tutulan məcburi əməyə yalnız fövqəladə vəziyyət, hərbi vəziyyət və ya hərbi xidmət zamanı səlahiyyətli şəxslərin əmrlərinin yerinə yetirilməsi ilə əlaqədar cəlb edilə bilər. Bu cür əmək halları qanunla ciddi şəkildə məhdudlaşdırılır və yalnız müəyyən şəraitlərdə, hər kəsin hüquqlarının təmin edilməsi şərtilə tətbiq oluna bilər.
Əmək Məcəlləsinin 17-ci maddəsinə əsasən, habelə qanuni qüvvəyə minmiş məhkəmə hökmlərinin icrası zamanı müvafiq dövlət orqanlarının nəzarəti altında yerinə yetirilən işlərdə məcburi əməyə yol verilir. Bu hallardan başqa, qalan hallarda məcburi əmək qadağandır. Əmək münasibətləri yaratmayan və ya yaratmaq istəməyən heç kəs əmək müqaviləsi bağlamağa məcbur edilə bilməz.
Mənbə vergiler.az
