» » » Əlavə məsrəflərin bölüşdürülməsi və maya dəyərinə daxil edilməsi

Əlavə məsrəflərin bölüşdürülməsi və maya dəyərinə daxil edilməsi

posted in: Xəbər | 0

Mövzunu rəqəmsal maliyyə üzrə ekspert Nigar Kazımova şərh edir.

Müasir iqtisadi şəraitdə müəssisələrin maliyyə nəticələrinin düzgün müəyyən edilməsi yalnız gəlirlərin və xərclərin uçota alınmasından deyil, həm də aktivlərin, xüsusilə malların həqiqi maya dəyərinin düzgün formalaşdırılmasından asılıdır. Malların alış qiyməti ilk baxışda onların maya dəyərini müəyyən edən əsas göstərici kimi qəbul edilsə də, praktiki baxımdan bu yanaşma hər zaman tam və düzgün nəticə vermir. Çünki malın müəssisənin anbarına daxil olması və satışa hazır vəziyyətə gətirilməsi prosesində alış qiymətindən əlavə, müxtəlif xarakterli məsrəflər də yaranır. Nəqliyyat məsrəfləri, gömrük rüsumları, əvəzləşdirilməyən vergilər, sığorta, gömrük rəsmiləşdirilməsi, yükləmə-boşaltma və digər əlaqəli məsrəflər malın müəssisə üçün faktiki əldəetmə dəyərinin formalaşmasına birbaşa təsir göstərir.

Bu baxımdan, malların maya dəyərinin müəyyən edilməsi sadəcə uçot əməliyyatı deyil, müəssisənin maliyyə nəticələrinə, mənfəət göstəricisinə, ehtiyatların qiymətləndirilməsinə və idarəetmə qərarlarına təsir edən mühüm iqtisadi prosesdir. Əlavə məsrəflərin düzgün müəyyən edilməməsi və ya mallar arasında əsassız bölüşdürülməsi nəticəsində həm ehtiyatların, həm də satılmış malların maya dəyəri təhrif oluna bilər. Nəticədə müəssisənin mənfəəti real iqtisadi vəziyyəti əks etdirməyən göstəriciyə çevrilər.

Malların maya dəyərinə daxil edilən əlavə məsrəflərin müəyyən olunmasında əsas prinsip onların malların əldə edilməsi və mövcud vəziyyətə gətirilməsi ilə birbaşa əlaqəli olmasıdır. Başqa sözlə, yalnız malın əldə edilməsi üçün zəruri olan və həmin malın müəssisəyə gətirilməsi prosesində yaranan məsrəflərin maya dəyərinə aid edilməsi məqsədəuyğundur. Bu yanaşma malların faktiki iqtisadi dəyərinin daha dəqiq müəyyən edilməsinə imkan verir. Məsələn, müəssisə xaricdən müxtəlif növ mallar idxal edirsə təchizatçı tərəfindən təqdim olunan hesab-fakturadakı alış qiyməti həmin malların son maya dəyərini tam əks etdirməyə bilər. Malların ölkəyə gətirilməsi zamanı gömrük rüsumları, əvəzləşdirilməyən vergilər, nəqliyyat xərcləri, sığorta, gömrük brokerinin xidmət haqqı, yükləmə-boşaltma və digər əlaqəli məsrəflər yarana bilər. Bu xərclərin hər birinin mahiyyəti ayrıca qiymətləndirilməli və malların maya dəyərinə aid edilə bilən hissəsi müəyyən olunmalıdır. Xüsusilə idxal əməliyyatlarında bu məsələ daha böyük əhəmiyyət daşıyır. Çünki beynəlxalq daşınmalarda malın alış qiyməti ilə onun müəssisənin anbarına daxil olduğu faktiki dəyər arasında əhəmiyyətli fərq yarana bilər. Əgər həmin əlavə məsrəflər maya dəyərinə daxil edilməzsə, müəssisə malı olduğundan daha aşağı dəyərlə uçota almış olacaq. Sonrakı satış zamanı isə mənfəət göstəricisi süni şəkildə yüksək görünə bilər. Beləliklə, məsrəflərin düzgün təsnifləşdirilməsi yalnız mühasibat uçotunun texniki məsələsi deyil, maliyyə nəticələrinin obyektivliyinin təmin edilməsinin əsas şərtlərindən biridir.

Biznes hesabi

Malların daşınması ilə bağlı məsrəflər də bu prosesdə xüsusi yer tutur. Nəqliyyat haqqı, yükdaşıma, sığorta, konteyner və digər daşınma ilə bağlı xərclər malların müəssisəyə çatdırılması üçün çəkildiyi halda onların maya dəyərinin formalaşdırılmasında nəzərə alınması zərurəti yaranır. Lakin burada əsas problem ümumi nəqliyyat xərcinin müxtəlif mallar arasında necə bölüşdürülməsidir.

Təcrübədə bütün malların eyni xüsusiyyətlərə malik olmadığı nəzərə alınmalıdır. Eyni partiyada həm yüngül, həm ağır, həm kiçik, həm də böyük həcmli mallar ola bilər. Bu halda əlavə məsrəfin sadəcə malların sayına görə bölüşdürülməsi həmişə iqtisadi baxımdan əsaslandırılmış nəticə vermir. Məsələn, bir yük maşınında 500 ədəd kiçik və yüngül məhsulla yanaşı 50 ədəd ağır avadanlıq daşınırsa, nəqliyyat xərcinin bütün mallara eyni məbləğdə aid edilməsi real resurs istehlakını əks etdirməyə bilər.

Bu səbəbdən, əlavə məsrəflərin bölüşdürülməsi zamanı konkret məsrəfin yaranma xarakterinə uyğun metodun seçilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır. Ən sadə yanaşmalardan biri say əsasında bölüşdürmə metodudur və bu zaman ümumi məsrəf malların fiziki sayına proporsional şəkildə məhsullar arasında bölüşdürülür. Bu metod eyni və ya oxşar xüsusiyyətlərə malik məhsulların daşınması və digər əlavə məsrəflərinin hesablanmasında xüsusilə əlverişlidir.

Digər yanaşma çəki əsasında bölüşdürmə metodudur ki, burada əlavə məsrəflər hər bir məhsulun ümumi yük çəkisindəki payına uyğun olaraq müəyyən edilir və ağır məhsullar daha böyük məbləğdə məsrəf daşıyır. Bu üsul xüsusilə nəqliyyat xərclərinin yükün çəkisindən əhəmiyyətli dərəcədə asılı olduğu hallarda daha əsaslandırılmış nəticə verə bilər.

Həcm əsasında bölüşdürmə metodu isə məhsulların ümumi yük həcmində tutduğu payı əsas götürür və xüsusilə böyükhəcmli, lakin nisbətən yüngül malların daşınması zamanı daha münasib hesab edilə bilər. Məsələn, daşınma xərclərinin formalaşmasına yükün tutduğu yer əsas təsir göstərirsə, məsrəfin kubmetr və ya digər həcm göstəricisinə əsasən bölüşdürülməsi daha real nəticə yaradır.

Bəzi hallarda isə məhsulların fiziki göstəricilərindən daha çox onların dəyəri əhəmiyyət daşıyır və bu zaman dəyər əsasında bölüşdürmə metodundan istifadə edilir. Həmin metodda ümumi əlavə məsrəf ayrı-ayrı məhsulların ümumi alış dəyərindəki payına uyğun olaraq bölüşdürülür. Məsələn, yüksək dəyərli malların daşınması və ya sığortalanması ilə bağlı məsrəflərin bölüşdürülməsində onların alış dəyərinin əsas götürülməsi daha məqsədəuyğun ola bilər.

Məsrəflərin daha dəqiq müəyyənləşdirilməsi tələb olunan hallarda birbaşa aidetmə metodu tətbiq oluna bilər və bu zaman konkret məhsulla birbaşa əlaqəsi sənədlərlə müəyyən edilən məsrəf həmin məhsulun üzərinə tam şəkildə aid edilir. Bu metod bölüşdürmə ehtiyacını minimuma endirir və xüsusilə yalnız bir məhsul və ya müəyyən partiya üçün çəkilmiş məsrəflərin uçotunda daha dəqiq nəticə verir.

Çoxsaylı məhsulların və müxtəlif xarakterli xərclərin mövcud olduğu hallarda isə kombinə edilmiş bölüşdürmə metodundan istifadə etmək mümkündür. Bu yanaşmada müxtəlif məsrəf növləri onların yaranma xüsusiyyətinə uyğun olaraq fərqli bölgü bazaları əsasında məhsullar arasında bölüşdürülür. Məsələn, nəqliyyat xərci çəkiyə, sığorta xərci məhsulun dəyərinə, konkret xidmət haqqı isə birbaşa aid olduğu məhsula əsasən bölüşdürülə bilər.

Beləliklə, məsrəflərin bölüşdürülməsində universal olaraq yalnız bir metodun tətbiqindən daha çox konkret xərcin iqtisadi mahiyyətinə uyğun metodun seçilməsi vacibdir. Əgər məhsulların sayı, çəkisi, həcmi və dəyəri bir-birindən ciddi fərqlənirsə, yalnız bir göstəriciyə əsaslanan bölgü faktiki maya dəyərinin təhrifinə səbəb ola bilər. Buna görə də müəssisə tərəfindən tətbiq edilən metodologiya əvvəlcədən müəyyən edilməli və mümkün qədər ardıcıl şəkildə istifadə olunmalıdır.

Digər tərəfdən, malların maya dəyərinə daxil edilən məsrəflər yalnız nəqliyyat və gömrük xərcləri ilə məhdudlaşmır. Malların əldə edilməsi və satışa hazır vəziyyətə gətirilməsi ilə birbaşa bağlı olan digər xidmət məsrəfləri də müəyyən hallarda nəzərə alına bilər. Gömrük prosedurlarının həyata keçirilməsi, malların daşınması zamanı yaranan məcburi xidmətlər, müəyyən emal və hazırlıq işləri buna nümunə ola bilər. Lakin hər bir xərcin avtomatik olaraq malların maya dəyərinə daxil edilməsi düzgün yanaşma hesab edilə bilməz. Məsrəfin mahiyyəti, yaranma səbəbi və mal ilə əlaqəsi ayrıca qiymətləndirilməlidir.

Bu məsələnin digər mühüm tərəfi məsrəflərin düzgün sənədləşdirilməsidir. Malların maya dəyərinə daxil edilən hər bir əlavə məsrəf müvafiq ilkin sənədlərlə təsdiqlənməli, onun hansı mallarla əlaqəli olduğu müəyyən edilməli və seçilmiş bölüşdürmə metodunun tətbiqi əsaslandırılmalıdır. Sənədləşmənin zəif olması yalnız uçot baxımından deyil, sonradan maliyyə hesabatlarının düzgünlüyünün qiymətləndirilməsi zamanı da problemlər yarada bilər.

Maya dəyərinin düzgün müəyyən edilməsinin əhəmiyyəti xüsusilə geniş çeşidli mallarla işləyən müəssisələrdə daha aydın görünür. Çoxsaylı məhsullar üzrə müxtəlif xarakterli əlavə məsrəflərin mövcudluğu zamanı sadə bölgü metodlarından istifadə bəzi hallarda kifayət etməyə bilər. Belə şəraitdə məsrəflərin xüsusiyyətinə uyğun müxtəlif bölgü bazalarının tətbiqi daha məqsədəuyğundur. Məsələn, nəqliyyat xərcləri çəkiyə, sığorta xərcləri malın dəyərinə, müəyyən xidmət xərcləri isə konkret partiyaya və ya məhsula birbaşa aid edilə bilər. Bu yanaşma müəssisəyə yalnız uçot baxımından deyil, idarəetmə baxımından da üstünlük verir. Çünki malın həqiqi maya dəyəri müəyyən edildikdə müəssisə satış qiymətini daha əsaslandırılmış şəkildə müəyyən edə, ayrı-ayrı məhsulların rentabelliyini müqayisə edə və daha səmərəli alış qərarları qəbul edə bilər. Başqa sözlə, düzgün maya dəyəri məlumatı yalnız keçmiş əməliyyatların uçotunu aparmaq üçün deyil, gələcək qərarların qəbul edilməsi üçün də mühüm informasiya bazasıdır. Məsələn, alış qiyməti aşağı olan bir məhsul ilk baxışda müəssisə üçün daha sərfəli görünə bilər. Lakin həmin məhsulun daşınması, sığortalanması, gömrük rəsmiləşdirilməsi və digər əlaqəli xərcləri yüksəkdirsə, onun faktiki maya dəyəri daha yüksək ola bilər. Əksinə, alış qiyməti nisbətən yüksək olan digər məhsulun əlavə məsrəfləri aşağıdırsa, onun müəssisə üçün iqtisadi nəticəsi fərqli ola bilər. Buna görə də yalnız alış qiymətinə əsaslanan müqayisə idarəetmə qərarlarında yanlış istiqamət yarada bilər.

Nəticə etibarilə, malların maya dəyərinin formalaşdırılması müəssisənin maliyyə və idarəetmə sistemində mühüm yer tutan çoxşaxəli prosesdir. Malların əldə edilməsi ilə bağlı əlavə məsrəflərin düzgün müəyyən edilməsi, onların iqtisadi mahiyyətinə uyğun təsnifləşdirilməsi və əsaslandırılmış metod əsasında məhsullar arasında bölüşdürülməsi maliyyə məlumatlarının etibarlılığını artırır. Bu prosesdə əsas məqsəd yalnız bütün xərcləri malların üzərinə bölüşdürmək deyil, həmin xərclərin yaranma səbəbini və mallarla real əlaqəsini nəzərə alaraq onların obyektiv şəkildə maya dəyərinə aid edilməsidir.

Beləliklə, müasir müəssisələr üçün malların maya dəyərinin hesablanmasına sadəcə “alış qiyməti + əlavə məsrəflər” kimi yanaşmaq kifayət etmir. Əsas məsələ əlavə xərclərin düzgün müəyyənləşdirilməsi, onların iqtisadi məzmununun qiymətləndirilməsi və hər bir xərc üçün ən uyğun bölüşdürmə metodunun seçilməsidir. Saya, çəkiyə, həcmə, dəyərə, birbaşa aid etməyə və kombinə edilmiş yanaşmaya əsaslanan metodların düzgün tətbiqi malların faktiki maya dəyərinin daha dəqiq müəyyən edilməsinə şərait yaradır. Nəticədə müəssisənin ehtiyatları daha obyektiv qiymətləndirilir, mənfəət göstəriciləri daha real formalaşır və rəhbərliyin qəbul etdiyi iqtisadi qərarların informasiya bazası möhkəmlənir.

Məhz buna görə də mallarla bağlı əlavə məsrəflərin uçotu və onların maya dəyərinə düzgün şəkildə daxil edilməsi mühasibat uçotunun texniki detalı deyil, müəssisənin maliyyə nəticələrinin obyektiv qiymətləndirilməsi, resurslardan səmərəli istifadə və uzunmüddətli iqtisadi qərarların əsaslandırılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyan prosesdir.

error: Content is protected !!