Oxunma sayı: 123. 180
9 Avq 2017

Ayrıca əldə edilmiş qeyri-maddi aktivlər

by | posted in: Uncategorized | 0

Ayrıca alınmış qeyri-maddi aktivlərin ilkin dəyəri adətən etibarlı müəyyən edilə bilər. Bu хüsusən, qeyri-maddi aktivin əldə edilməsi üçün ödənişin pul vəsaiti və ya digər mоnetar aktiv vasitəsilə həyata keçirilməsi zamanı mümkün olur.

Ayrıca alınmış qeyri-maddi aktivin ilkin dəyəri aşağıdakı iki elementdən ibarətdir:

(a) alış qiymətindən satış endirimləri çıxıldıqdan sonra idxal rüsumları və alışla bağlı bərpa edilməyən vergilər də daxil оlmaqla sərf оlunan məsrəflər;

(b) aktivdən məqsədyönlü istifadə edilməsi üçün onun lazımi vəziyyətə gətirilməsinə çəkilən birbaşa məsrəflər

Qeyri-maddi aktivlə bağlı məsrəflərin balans dəyərində tanınması, aktivin rəhbərlik tərəfindən nəzərdə tutulmuş tərzdə fəaliyyət göstərməsi üçün yararlı olduğu andan dayandırılır. Buna görə də qeyri-maddi aktivin istismarı, və ya yerdəyişməsi üzrə хərclər həmin aktivin balans dəyərinə aid edilmir.

Qeyri-maddi aktivin yaradılması ilə əlaqədar əlavə çəkilmiş, lakin aktivin rəhbərlik tərəfindən nəzərdə tutulan tərzdə istifadə olunmasına uyğun olan vəziyyətə gətirilməsi üçün zəruri olmayan xərclər aktivin balans dəyərinə daxil edilməyərək birbaşa mənfəət və zərər haqqında hesabatda xərc kimi tanınır.

Əgər qeyri-maddi aktiv üzrə ödəniş normal kredit şərtlərindən daha uzun müddətə təxirə salınarsa, onun ilkin dəyəri qeyri-maddi aktivin əldə edildiyi tarixdə pul vəsaitlərinin ekvivalentilə ifadə olunan alış qiymətinə bərabərdir. Bu məbləğlə ümumi ödənişlərin arasındakı fərq “Borclara aid edilən хərclər üzrə” 13 №-li Milli Mühasibat Uçоtu Standartında nəzərdə tutulan kapitalizasiya yanaşmasına müvafiq olaraq kapitallaşdırılmayanadək kredit müddəti üzrə faiz xərci kimi tanınır.

9 Avq 2017

Qeyri-maddi aktivlərin tanınması və ilkin qiymətləndirməsi

by | posted in: Uncategorized | 0

Qeyri-maddi aktivlərin tanınması

1. Əgər müəssisə məsrəflərin aşağıdakı meyarlara uyğun gəldiyini nümayiş etdirə bilərsə, həmin məsrəflər müəssisə tərəfindən qeyri-maddi aktiv kimi tanınır:

(a) qeyri-maddi aktivə aid оlunan anlayışlar; 
(b) qeyri-maddi aktivi müəyyən edən meyarlar

Bu tələb qeyri-maddi aktivin ilkin olaraq alınması və ya müəssisənin daxili imkanlar hesabına yaranması, eləcə də bundan sonra aktivə əlavə edilməsi, onun hər hansı bir hissəsinin əvəzlənməsi və ya aktivə хidmətin göstərilməsi ilə bağlı məsrəflərə tətbiq edilir.

2. Əgər yuxarıda qeyd olunan iki xüsusiyyətdən (1.a.b) hər hansı biri mövcud olmazsa, bu zaman onlarla bağlı məsrəflər mənfəət və zərər haqqında hesabatda yarandığı andan xərc kimi tanınacaqdır.

3. Qeyri-maddi aktivlər yalnız aşağıdakı hallarda tanınır:

(a) müəssisə aktivlə bağlı gözlənilən iqtisadi səmərənin əldə ediləcəyini ehtimal etdikdə;
(b) aktivin ilkin dəyərinin etibarlı qiymətləndirilməsi mümkün оlduqda.

4. Müəssisə, aktivin faydalı istifadə müddəti ərzində mövcud оlan iqtisadi şəraitə dair ən yaхşı qiymətləndirməsini əks etdirən əsaslandırılmış və münasib fərziyyələrdən istifadə etməklə, gözlənilən gələcək iqtisadi mənfəətin əldə оlunması ehtimalını qiymətləndirməlidir .

Qeyri-maddi aktivlərin ilkin qiymətləndirilməsi

5. Qeyri-maddi aktivin ilkin qiymətləndirilməsi оnun ilkin dəyəri əsasında aparılmalıdır.

6. Alınmış qeyri-maddi aktivin ilkin tanınmasından və ya müəssisənin daxili imkanları hesabına qeyri-maddi aktivin yaradılmasından sonra çəkilmiş məsrəflər yalnız хüsusi hallarda aktivin balans dəyərində tanınır. Çəkilən məsrəflər qeyri-maddi aktivin tanınma meyarına uyğun gələcəyi barədə mühüm dəlil mövcud olanadək, yarandığı andan mənfəət və zərər haqqında hesabatda xərc kimi tanınır. Əgər sonrakı məsrəflər qeyri-maddi aktivin tanınma meyarına uyğun gələrsə, bu zaman həmin məsrəflər qeyri-maddi aktivin balans dəyərində tanınmalıdır.

9 Avq 2017

Qeyri-maddi aktivlərin uçotu

by | posted in: Ümumi | 0

101 №-li “Qeyri-maddi aktivlər”(Dəyər) hesabı müəssisələrin mülkiyyətində olan qeyri-maddi aktivlərin mövcudluğu və hərəkəti haqqında məlumatları ümumiləşdirmək üçün nəzərdə tutulmuşdur. Obyektlərin qeyri-maddi aktivlərə aid edilmə qaydası və onların tərkibi qanunverici və başqa normativ aktlarla nizamlanır.Qeyri-maddi aktivlər qeyri dövriyyə aktivlərinin ayrılmaz hissəsidir. Müəssisənin qeyri-maddi aktivlərinə təsərrüfat fəaliyyətində uzun müddət istifadə edilən, gəlir gətirən torpaq sahələrindən, təbii ehtiyatlardan istifadə hüquqları, patentlər, lisenziyalar, “Nou-hau”, proqram məhsulları, inhisar və imtiyaz (üstünlük) hüquqları (xüsusi fəaliyyət növünə verilən lisenziyalar da daxil olmaqla), təşkilati xərclər, ticarət markaları, əmtəə nişanları və s. aiddir.

Qeyri-maddi aktivlərin uçotu Azərbaycan Respublikası Maliyyə Nazirliyinin 20 oktyabr 1995-ci il tarixli, İ-94 saylı əmri ilə təsdiq olunmuş «Müəssisələrin mühasibat uçotunun Hesablar Planı və onun tətbiqinə dair Təlimat»a uyğun olaraq aparılır.

Qeyri-maddi aktivlər uçot və hesabatda onların alınmasına və planlı məqsədlərə işlənməsi üçün düzəldilib yararlı hala salınmasına çəkilən xərclərlə (ilkin dəyərlə) əks etdirilir və istifadə edildikcə onların dəyəri istismar müddətindən asılı olaraq müəssisə tərəfindən müəyyən edilmiş xüsusi köhnəlmə normaları əsasında hər ay köhnəlmə hesablanaraq məhsulun maya dəyərinə, tədavül xərclərinə silinməklə ödənilir. Faydalı istifadə müddətini müəyyən etmək mümkün olmayan qeyri-maddi aktivlər üzrə köhnəlmə normalan 10 il müddətinə müəyyən edilir.

Qeyri-maddi aktivlər 101№-li «Qeyri-maddi aktivlər» hesabında ilk dəyərlə uçota almır. Bu dəyərlər obyektlər üzrə aşağıdakı qaydada müəyyən edilir:

– təsisçilər tərəfindən müəssisəyə nizamnamə kapitalı kimi qoyulan obyektlər üzrə tərəflərin razılığına əsasən;

– digər müəssisə və şəxslərdən pulla əldə edilmiş obyektlər üçün bu obyektlərin əldə edilməsi və hazır vəziyyətə gətirilməsi üzrə faktiki məsrəflərdən asılı olaraq;

– digər müəssisə və şəxslərdən əvəzsiz alınmış obyektlər üçün müəssisənin daim fəaliyyətdə olan qiymətlərinə komissiyanın müəyyən etdiyi dəyərlə.

Qeyri-maddi aktivlərin qalığı və hərəkətinin uçotu 101№-li «Qeyri-maddi aktivlər» sintetik hesabında aşağıdakı sənədlərə əsasında icra olunur:

– qəbul-təhvil aktı;

– səhmdarlar cəmiyyətinin idarə heyətinin və ya səhmdarların ümumi yığıncağının protokolu;

– qeyri-maddi aktivlərin silinməsinə dair aktlar.

Qəbul olunan və çıxan qeyri-maddi aktivlərin ilkin sənədlərində onların ətraflı rekvizitləri – yəni onların faydalı istifadə olunma vaxtı, ilkin dəyərləri, amortizasiya hesablanması qaydaları, istifadəyə verilmə tarixi, çıxmasının tarixi və səbəbi əks olunmalıdır.101№-li «Qeyri-maddi aktivlər» hesabı üzrə analitik uçot qeyri-maddi aktivlərin növləri və ayrı-ayn obyektləri üzrə aparılır. Bununla əlaqədar olaraq hər bir obyekt üzrə xüsusi formada kart tərtib olunur.

Müəssisəyə daxil olan bütün qeyri-maddi aktivlər kapital qoyuluşu hesab olunmaqla 103№-li «Qeyri maddi aktivlərlə bağlı məsrəflərin kapitallaşdırılması» hesabının «Qeyri-maddi aktivlərin əldə edilməsi» subhesabında əks olunur. Səhmdarlar cəmiyyətlərində səhmdar tərəfindən nizamnamə kapitalı kimi verdiyi qeyri-maddi aktiv bir tərəflərlə azılaşdırılmış qiymətlərlə 101№-li «Qeyri-maddi aktivlər» hesabının debetinə və 302№-li «Nominal(nizamnamə) kapitalın ödənilmiş hissəsi » hesabının kreditinə yazılış aparılır. (Dt101 Kt302)

Təsisçilər tərəfindən müəssisəyə nizamnamə kapitalı kimi qoyulan qeyri-maddi aktivlər mədaxil edildikdə 101№-li “Qeyri-maddi aktivlər” hesabının debetində və 534№-li “Dividendlərin ödənilməsi üzrə təsisçilərə kreditor borcları” hesabının kreditində əks etdirilir. (Dt101 Kt534)

Digər müəssisə və şəxslərdən pulla əldə edilmiş qeyri-maddi aktivlər 101№-li «Qeyri-maddi aktivlər» hesabının debetinə və 103№-li « Qeyri maddi aktivlərlə bağlı məsrəflərin kapitallaşdırılması » hesabının kreditinə yazılmaqla mədaxil edilir. (Dt101 Kt103)

Dövlət orqanlarından maddi yardım kimi, digər müəssisə və şəxslərdən əvəzsiz alınmış qeyri-maddi aktivlərin mədaxili 101№-li «Qeyri-maddi aktivlər» hesabının debetində. 331№-li «Yenidən qiymətləndirmə üzrə ehtiyat» hesabının kreditində əks etdirilir.(Dt101 Kt331)

Qeyri-maddi aktivlər müəssisədən məxaric olunduqda – yəni satıldıqda. Silindikdə, əvəzsiz olaraq başqasına verdikdə 611№-li «Sair əməliyyat gəlirləri» aktiv-passiv hesabında uçota alınır. 611№-li hesabın kreditində satılan qeyri-maddi aktivin satış qiyməti əks olunur. Həmin hesabın kreditində köhnəlmə məbləği do əks olunmalıdır. 611№-li «Sair əməliyyat gəlirləri» hesabının debetində məxaric olunan vəsaitin ilkin dəyəri əks olunur.

Bütün hallarda qeyri-maddi aktivlərin məxaric olunmasında uçotda aşağıdakı yazılışlar aparılır:

Debet hesab 611 «Sair əməliyyat gəlirləri»;Kredit hesab 101        «Qeyri-maddi aktivlər(dəyər)». (Dt 611 Kt 101)

Toplanmış köhnəlmə (amortizasiya) üzrə:

Debet hesab 102 «Qeyri-maddi aktivlərin köhnəlməsi»: Kredit hesab 611 «Sair əməliyyat gəlirləri»

611№-li «Sair əməliyyat gəlirləri» hesabı üzrə debet (zərər) və ya kredit (gəlir) qalığı cari hesabat dövründə 341№-li «Hesabat dövrünə mənfəət və zərər» hesabına silinir.

Yəni mənfəət üzrə:

Debet 611 «Sair əməliyyat gəlirləri»;      Kredit 341 « Hesabat dövrünə mənfəət və zərər ».

Zərərlər üzrə:

Debet 341     «Mənfəət və zərərlər»        Kredit 611    «Sair əməliyyat gəlirləri».

Qeyri-maddi aktivlər uzun müddət istifadə olunur və öz dəyərlərini tədricən istehsal olunmuş məhsulların dəyərinə keçirir. Bununla əlaqədar olaraq müəyyən olunmuş normalar üzrə qeyri-maddi aktivlərə hər ay köhnəlmə (amortizasiya) hesablanır.

Qeyri-maddi aktivlərə köhnəlmə hesablanarkən 202№-li «İstehsalat ehtiyatları», «Ümumi təsərrüfat xərcləri» və sairə digər istehsalat xərclərini əhatə edən hesabların debetinə və 102№-li «Qeyri-maddi aktivlərin köhnəlməsi» hesabının kreditinə yazılış aparılır. Qeyri-maddi aktivlərin ayrı-ayrı obyektləri üzrə köhnəlmənin hesablanması onların səmərəli istifadə olunması müddəti ərzində yerinə yetirilir.

Qeyri-maddi aktivlər xaric olunduqda (satıldıqda. silindikdə, əvəzsiz olaraq verildikdə və s.) onlar üzrə hesablanmış köhnəlmə məbləği 102№-li «Qeyri-maddi aktivlərin amortizasiyası (köhnəlməsi)» hesabının debetindən 611№-li «Sair əməliyyat satışı» hesabının kreditinə silinir.Bir qayda olaraq qeyri-maddi aktivlərin istifadə olunması müddəti təsərrüfat subyektlərinin özləri tərəfindən obyektin uçotda əks olunması vaxtından başlayır. Bir sıra hallarda qeyri-maddi aktivlərin istifadə olunması müddəti onların daxil olduğu vaxtdan istifadə olunmanın son vaxtı üzrə müəyyən olunur. Bu kimi obyektlərə patentlər. lisenziyalar və s. aid edilir. Qeyri-maddi aktivlərin bəzi obyektləri üzrə isə faydalı istifadə olunma vaxtı onların müəssisəyə gəlir gətirmək üçün olan vaxtı üzrə müəyyən olunur.Qeyri-maddi aktivlər üzrə köhnəlmənin hesablanması obyektin daxil olduğu vaxtın növbəti ayının 1-dən etibarən aparılır və hesablanma obyektin tam uçotdan çıxdığı dövrə qədər davam etdirilir.

Qeyri-maddi aktivlərə hesablanmış köhnəlmə (amortizasiya) mühasibat uçotunda hesablanma vaxtı üzrə əks olunmalıdır. Hətta əməliyyatın hesablanıb uçotda əks olunması müəssisənin hesabat dövründəki fəaliyyətindən asılı olmayaraq icra olunur.

Qeyri-maddi aktivlər üzrə mühasibat uçotunun amortizasiyasının təşkilində iki mühüm məsələ həll olunur. Əvvəla qeyri-maddi aktivlərin dəyərinin azalması əks olunur, ikincisi yeni yaranmış məhsul dəyərində qeyri-maddi aktivin müəyyən hissə dəyəri uçotda öz əksini tapır.

101№-li “Qeyri-maddi aktivlər” hesabı aşağıdakı hesablarla müxabirləşdirilir:

Debet üzrə                                                                                                     Kredit üzrə 

103№-Qeyri maddi aktivlərlə bağlı məsrəflərin kapitallaşdırılması                151№-Asılıvəbirgəmüəssisələrdə invesitisiyalar

 221№- Kassa                                                                                                611№- Sair əməliyyat gəlirləri

 223№- Bank hesablaşma hesabı                                                                  225 №-Pulvəsaitlərinin ekvivalentləri

 302№-Nominal(nizamnamə) kapitalının ödənilmiş hissəsi

 177№-Digər uzunmüddətli debitor borcları.

  331№- Yenidən qiymətləndirmə üztə ehtiyat.

  342№-Mühasibat uçotu siyasətində dəyişikliklər və əhəmiyyətli səhvlər ilə bağlı mənfəət(zərər) üzrə düzəlişlər.

 

8 Avq 2017

Qeyri-maddi aktivlər nədir?

by | posted in: Ümumi | 0

Qeyri-maddi aktiv – fiziki formaya malik olmayan, müəyyən edilə (eyniləşdirilə) bilən qeyri–pul aktividir.

Bəzi qeyri-maddi aktivlər material daşıyıcılarda yerləşir, məsələn, proqram təminatı disketə yazıla bilər və ya aparat platformasına quraşdırıla bilər, ona görə də aktivi lazımi qaydada təsnifləşdirmək üçün elementlərdən hansının daha üstün olmasını müəyyən etmək lazımdır (maddi və ya qeyri-maddi aktiv).

Qeyri-maddi aktivə patentlər, müəllif hüquqları (məsələn, proqram təminatına), lisenziyalar, intellektual mülkiyyət (məsələn, təcrübə və konstruktor işləri nəticəsində əldə edilmiş texniki bilik), ticarət markaları, brendlər və nəşriyyat adları, kinofilmlər və videofilmlər, müştəri (daimi) bazası aid olunur.

Qeyri-maddi aktiv müvafiq (yuxarıda qeyd olunmuş) anlayışına və aşağıdakı tanınma meyarlarına cavab verdiyi halda tanınmalıdır:

– bu aktivlə bağlı gözlənilən gələcək iqtisadi səmərənin müəssisəyə daxil olması ehtimal olunur;

– aktivin dəyərini etibarlı şəkildə qiymətləndirmək mümkün olur.

Əsaslandırılmış və münasib fərziyyələrdən istifadə etməklə gələcək iqtisadi səmərənin olma ehtimalını qiymətləndirmək lazımdır, bu zaman kənar sübutlara daha çox üstünlük verilməlidir. Beləliklə, qeyri-maddi aktivin tanınma meyarları qısaca olaraq belədir: müəyyən edilmə, nəzarət, mövcud olan gələcək iqtisadi səmərə, həmçinin dəyərin etibarlı şəkildə qiymətləndirilməsi.

İlkin tanınmada qeyri-maddi aktivlərin qiymətləndirilməsi onların əldə etmə üsulundan asılıdır. Qeyri-maddi aktiv 1) ayrı, 2) müəssisələrin birləşməsi prosesində, 3) dövlət subsidiyası vasitəsilə, 4) mübadilə yolu ilə və ya 5) daxili imkanlar hesabına (ETTKİ (elmi tədqiqat və təcrübə konstruktor işləri) nəticəsində) əldə oluna bilər.Əgər hər hansı оbyekt bu Standartın əhatə dairəsinə aid olan qeyri-maddi aktiv anlayışına uyğun gəlməzsə, aktivin əldə edilməsi və ya muəssisənin daxili imkanları hesabına onun əmələ gəlməsi ilə bağlı yaranan məsrəflər yarandığı andan xərc kimi tanınmalıdır. Lakin, əgər aktiv muəssisələrin birləşməsi nəticəsində əldə edilirsə, o, alış tarixində tanınmış qudvilin bir hissəsini təşkil edir. Qeyri-maddi aktiv aşağıdakı meyarlar əsasında muəyyən edilir:

(a) qeyri-maddi aktivin identifikasiyası (muəyyən edilə bilməsi); (b) nəzarət; (c) gələcək iqtisadi səmərə.

Qeyri-maddi aktivin qudvildən fərqlənməsi ilk novbədə onun identifikasiya oluna bilməsini tələb edir. Muəssisələrin birləşməsi nəticəsində əldə olunan qudvil, fərdi qaydada identifikasiya edilməsi və ayrıca tanınması qeyri-mumkun olan aktivlərdən gozlənilən gələcək iqtisadi səmərəni əldə etmək umidilə alıcı tərəfindən odənilmiş vəsaiti təmsil edir. Qudvilin identifikasiya оlunmaması səbəbindən o, hazırkı Standartın müddəalarına aid edilmir.Aktiv yalnız aşağıdakı hallarda qeyri-maddi aktiv anlayışı kontekstində identifikasiya oluna bilmə meyarına uyğun gəlir:

(a) aktiv muəssisədən ayrıla, həmcinin fərdi qaydada və ya muqavilə, digər aktiv və (və ya) ohdəliklə bərabər хaric оluna bilər;

(b) aktivin istifadəsi uzrə huquqların həvalə edilməsi mumkunluyu və ya оnların muəssisədən və ya digər huquq və ohdəliklərdən ayrıla bilinməsindən asılı оlmayaraq, aktiv muqavilə və digər huquqlardan yarana bilər. Nəzarət qeyri-maddi aktivi muəyyən edən meyarın ikinci əsas elementidir. Bu kontekstdə, nəzarətin movcud olması, muəssisənin oz resursları vasitəsilə gələcək iqtisadi mənfəətə nail olması niyyəti və digər təsərrufat subyektlərinin həmin mənfəətə sahib cıxma imkanlarını məhdudlaşdırmaq bacarığı ilə təsdiqlənir.

Muəssisə tərəfindən qeyri-maddi aktivdən əldə olunacaq gələcək iqtisadi mənfəətə nəzarət etmək səlahiyyəti adətən məhkəmənin tətbiq etdiyi qəralara əsasən həyata kecirilir. Lakin, muəssisə gələcək iqtisadi mənfəətə nəzarəti hər hansı başqa yolla numayiş etdirə bilirsə, məhkəmə yolu ilə bu problemin həll edilməsi əsas şərt kimi hesab edilmir.

Qeyri-maddi aktivlərdən istifadə etməklə gələcək iqtisadi səmərədən bəhrələnmək ehtimalı bu aktivi muəyyən edən meyarın ucuncu əsas elementidir. Qeyri-maddi aktivlərdən əldə olunan gələcək iqtisadi səmərəyə məhsulların satışından və ya xidmətlərin gostərilməsindən alınan gəlir, məsrəflərə qənaət və yaxud muəssisə tərəfindən aktivlərin istifadəsindən yaranan digər səmərələr aid edilə bilər.

1 … 2. 356 2. 357 2. 358 2. 359 2. 360 2. 361 2. 362 … 2. 382