» » » İstehsal məsrəflərinin uçotu sistemi

İstehsal məsrəflərinin uçotu sistemi

posted in: Uncategorized | 0

Mühasibat uçotunun He­sab­lar Planı və onun tətbiqinə dair Təlimata uyğun olaraq mühasibat uçotunda istehsal məs­rəf­lə­ri­nin uçotunun aparılması üçün bir sıra he­sab­lar­dan istifadə olunur. Bu bilavasitə itstehsal əməliyyat­ları­nın mürəkkəbliyi və istehsal məsrəflərinin müxtəlifliyi ilə əlaqədardır.

İstehsala məsrəflərin uçotu 20 «Əsas is­teh­salat», 23 «Köməkçi istehsalat­lar», 25 «Ümumis­tehsalat xərcləri», 26 «Ümumtəsərrüfat xərcləri», 28 «İsteh­sa­­latda zay», 21 «Öz istehsalının ya­rım­­­­­fabrikatları», 29 «Xidmətedici istehsa­lat və təsər­rü­­fatlar» hesablarda aparılır. Gös­tə­ri­lən hesablardan başqa məs­rəf­lərin məhsulun maya də­yə­rinə daxil olunmasını nəzərdə tutulmuş qaydada təmin etmək üçün büdcə-bölüşdürücü hesablar sayılan 31 «Gələcək dövrlərin xərcləri»89 «Qarşıdakı xərc­lər və ödəmələr üçün ehtiyatlar» hesab­la­rın­danda istifadə olunur.

İqtisadiyyatı yüksək səviyyədə inkişaf etmiş öl­kələrdə mühasibat uçotu iki sahə­yə – maliyyə və idarəetmə uçotuna ayrılmışdır.

İdarəetmə uçotu istehsal məsrəflərinin və məhsulun maya dəyərinin kalkulyasiyasının aparılması vəzifəsini ye­rinə yetirir. İdarəetmə uçotu mühasibat, statistika, ope­rativ-texniki uçotu, planlaşdırmanı təsərrüfat fəaliyyətinin təhlilini də əhatə edir.

Aktiv hesab sayılan 20 «Əsas istehsalat» he­sa­bı müəssisənin yaradıl­ma­sının əsas məqsədi olan məh­su­lun (işin, xidmətin) istehsalına çəkilən məsrəflər haq­qın­da məlumatların ümumiləşdirilməsi və onların maya dəyərinin kalyulyasiya edilməsi üçün nəzərdə tutul­muş­dur. Bu hesab əsasən sənaye, kənd təsərrüfatı və tikinti-quraşdırma mü­əs­sisələrində məhsul buraxılışı, podrat, geoloji və layihə-axtarış müəssisələrində işlərin yerinə yetirilməsi, nəq­liy­yat və rabitə müəssisələrində göstərilən xidmətlər, ic­ti­mai iaşə müəssi­sə­lərin­də buraxılan məhsullar məsrəflərin uçotu üçün is­ti­fa­də olunur.

20 «Əsas istehsalat» hesabının debetində bila­va­sitə məhsul buraxılışı, yerinə yetirilən iş və göstərilən xidmətlərlə əlaqədar birbaşa (müstəqim) məs­rəf­lər, köməkçi istehsalatların xərcləri, istehsala xidmət və onun idarə edilməsi ilə əlaqədar (qeyri-müstəqim) xərclər və istehsal zayından əmələ gələn itkilər əks et­dirilir. Köməkçi istehsalatların xərcləri 23 «Köməkçi istehsalat» hesabının kreditindən, istehsala xidmət və onun idarə edilməsi ilə əlaqədar xərclər isə 25 «Ümumistehsalat xərcləri», 26 «Ümumtəsərrüfat xərcləri» hesablarının kreditindən 20 «Əsas isteh­sa­lat» hesabının debetinə silinir.

20 «Əsas istehsalat» hesabının krediti üzrə is­teh­salı başa çatmış məhsulun yerinə yetirilmiş iş və xid­mə­tlərin faktiki maya dəyərinin məbləği əks etdirilir. Bu məbləğlər 20«Əsas istehsalat» hesabının kredi­ti­n­dən 40«Hazır məhsul», 46«Məhsul (iş, xidmət) satışı», hesablarının de­be­tinə yazılmaqla silinir.

20 «Əsas istehsalat» hesabı üzrə hesabat ayının sonuna olan qalıq bitməmiş istehsalın dəyərini göstərir.

23 «Köməkçi istehsalatlar» hesabı öz təyinatına görə 20«Əsas istehsalat» hesabına oxşardır. Həmin hesab müəssisənin əsas istehsalı yaxud əsas fəaliyyəti üçün köməkçi olan istehsalatlara məsrəflər haqqında məlumatları ümumiləşdirmək üçün nəzrdə tutulmuşdur. Bu hesab əsasən elektrik enerjisi, buxar, qaz, nəqliyyat xid­məti, əsas vəsaitlərin təmiri, alətlərin, ehtiyat his­sə­lə­ri­nin hazırlanması və s. istehsal məsrəflərinin uçotunu aparmaq üçün istifadə olunur. 23 «Köməkçi istehsalat» he­sabının debetində bilavasitə məhsul burazılışı iş və xidmət göstərilməsilə əla­qə­dar olan məsrəflər əks olunur. Həmin hesabın krediti üz­rə istehsalı başa çatmış məhsulların, yerinə yetirilmiş işlərin və xidmətlərin faktiki maya dəyəri əks olunur.

25 «Ümumistehsalat xərcləri» hesabı müəs­si­sə­nin əsas və köməkçi istehsalatlarına xidmət üzrə xərc­lər haqqında məlumatları ümumiləşdirmək üçün nəzərdə tutulmuşdur.

25 «Ümumistehsalat xərcləri» hesabında əsa­sən maşın və avadanlıqların saxlanması və istismarı xərc­ləri, istehsal təyinatlı əsas vəsaitlərin təmiri xərcləri və amor­tizasiyası, istehsal binalarının saxlanması, işıqlandırılması, qızdırılması xərcləri, istehsalata xidmət edən işçi heyətinin əməyinin ödənişi üzrə xərclər və s. oxşar təyinatlı xərclər əks etdirilə bilər.

25 saylı hesabda qalıq olmur, həmin hesabın debe­tin­də toplanmış bütün xərclər 20 «Əsas istehsalat»23 «Köməkçi istehsalat» hesablarının debetinə silinir.

26 «Ümumtəsərrüfat xərcləri» hesabı istehsal əməliyyatları ilə bilavasitə əlaqədar olmayan xərclər haqqında informasiya formalaşdırmaq üçün nəzərdə tutulmuşdur. Həmin hesabda da qalıq olmur. Ay ərzində hesabın debetində toplanmış xərcdə qəbul edilmiş üsullarla bölüşdürülərək istehsal edilən ayrı-ayrı məhsulların (iş və xidmətlərin) maya dəyərinə daxil edilir.

Zay məhsulların bərpa olunması və onlara sərf olu­nan məsrəflərlə əla­qə­dar itkilər 28 «İstehsalatda zay» aktiv hesabında əks olunur. Həmin hesabın de­be­tin­də aşkar edilmiş daxili və xarici zay üzrə (düzəldilməsi mümkün ol­ma­yan, yəni tam zay məhsulun dəyəri və s.) məsrəflər cəmlənir. 28 «İs­teh­sa­latda zay» hesabının kreditində zay məhsuldan olan itkilərin azaldılmasına aid edilən məbləğlər, yəni mümkün istifadə qiymətləri üzrə zay edilmiş məhsulun dəyəri, zay üçün günahkar şəxslərdən tutulmuş məb­ləğ­lər həmçinin zaydan itki kimi istehsal məsrəflərinə si­li­nən məbləğlər əks etdirilir.

29 «Xidmətedici istehsalat və təsərrüfatlar» he­sa­bı müəssisənin xidmət­edi­ci istehsalat və təsər­rüfat­la­rı­nın məhsul buraxılışı, yerinə yetirilən iş və gös­tə­ri­lən xid­mətlərlə əlaqədar xərcləri haqqında məlumatları ümu­mi­ləşdirmək üçün nəzərdə tutulmuşdur. Xidmətedici is­teh­salat və təsərrüfat dedikdə müəssisənin məhsul isteh­sa­lı ilə bağlı olmayan, lakin onun əmlakı sayılıb, balan­sında olan yaşayış evləri, yataqxanalar, məişət emalat­xa­na­ları, yeməkxana, uşaq bağ­ça­la­rı və s. başa düşülür.

29 «Xidmətedici istehsalat və təsərrüfatlar» he­sa­bının debetində məhsul buraxılışı, göstərilən xidmət və yerinə yetirilən işlərlə bilavasitə əlaqədar olan birbaşa xərclər, həmçinin köməkçi istehsalın xərcləri əks etdirilir. Həmin hesabın kreditində istehsalı başa çatmış məh­su­lun, yerinə yetirilmiş işin və göstərilən xidmətin faktiki maya dəyərinin məbləği əks olunur. 29 «Xid­mət­e­di­ci istehsalat və təsərrüfatlar» hesabı üzrə ayın axırına ol­an qalıq bitməmiş istehsalın dəyərini göstərir.

Leave a Reply

Your email address will not be published.